निळाई आणि भारत!

प्राचीन चित्रकला आणि शिल्पकला यांच्यावर आधारित लेखन करताना काही नोंदी लिहिल्या होत्या. त्यातली ही निळाई.

फार पूर्वीपासून, निळा रंग हा वस्त्र रंगवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वात सामान्य रंगांपैकी एक आहे. आजच्या काळात कापडांना रंग देण्यासाठी लागणारे बहुतांश रंग कारखान्यांमध्ये कृत्रिमरित्या तयार केले जातात, इतिहासात मात्र कापडांना रंग देण्यासाठी नैसर्गिक रंगांची आवश्यकता असायची.

भूतकाळात, निळा हा अशा तेजस्वी रंगांपैकी एक होता, ज्यासाठी फारसे नैसर्गिक पर्याय उपलब्ध नव्हते. निळ्या रंगाचा एकमेव नैसर्गिक स्रोत म्हणजे नीळ वनस्पती होती. ऐतिहासिकदृष्ट्या भारतानेच या वनस्पतीचा वापर घरगुती स्तरावर आणला. इंडिगोफेरा टिंक्टोरिया नावाने ओळखली जाणारी ही वनस्पती एक झुडूप असून, प्राचीन काळापासून भारताच्या विविध भागांमध्ये तिची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जात होती.

या वनस्पतीला उत्तरेकडे नील किंवा नीलम आणि दक्षिणेकडे निलिचेट्टू म्हणतात. या झुडपाच्या पानांपासून गडद निळ्यापासून ते फिकट निळ्यापर्यंत विविध छटांचा निळा रंग बनवता येतो. परिणामी, त्या काळी भारत हा जगाला निळीचा प्रमुख पुरवठादार होता. रेशीम ते मसाल्यांपर्यंत, ग्रीक आणि रोमन लोक पूर्वेकडून येणाऱ्या अनोख्या उत्पादनांचे उत्सुक खरेदीदार म्हणून मोठ्या प्रमाणात खरेदी करत असत. पूर्वेकडील अनोख्या वस्तूंच्या लांबलचक यादीपैकी नीळ ही एक होती.

भारताला हा रंग हजारो वर्षांपासून माहीत आहे, 'नीळ' या नावाने बाटलीबंद करून, ब्रँड लावून आणि समुद्रापार पाठवण्याच्या खूप आधीपासून. आपले पूर्वज या वनस्पतीची लागवड करायचे, तिच्या अर्काने कापड रंगवायचे आणि दूरच्या देशांशी त्याचा व्यापार करायचे.

भारतीय संस्कृतीत, निळा रंग कधीही केवळ एक रंग नव्हता. त्याला एक गहन प्रतीकात्मक अर्थ आहे. कृष्ण आणि शिव ह्या दोन्ही दैवतांना निळ्या रंगाच्या विविध छटांमध्ये चित्रित केले आहे. आकाश, महासागर, ब्रह्मांड, हे सर्व विशाल, शक्तिशाली आणि अदम्य, निळे आहे. पौराणिक कथांमध्ये, निळा रंग अनंत, दैवी आणि संरक्षण यांच्याशी संबंधित आहे.

त्यामुळे जेव्हा कापडावर नीळ वापरली जायची, तेव्हा ती केवळ सौंदर्यासाठी नसायची. तिच्यात पवित्रता आणि गूढतेचे वलय होते. हा रंग केवळ डोळ्यांशीच नव्हे, तर आत्म्याशीही संवाद साधायचा. तरीही, कालांतराने, या वारशात खंड पडला. जो वारसा एकेकाळी केवळ भारताचे होता, त्याला जगाने नवीन रूप दिले, नवीन नाव दिले आणि त्याची व्याख्याही बदलली.

कारखाने, उत्पादक आणि परदेशी बाजारपेठेने त्याला जागतिक वस्तू बनवण्यापूर्वी, इंडिगो भारतीय जीवनात खोलवर रुजलेला होता. हा रंग देणारी वनस्पती, इंडिगोफेरा टिंक्टोरिया, आपल्या भूमीची मूळ वनस्पती आहे. ती पिकांच्या शेजारी, नदीकिनारी, पावसाने भिजलेल्या जमिनीत आणि पेरणी केव्हा करावी व कापणी केव्हा करावी हे अचूकपणे जाणणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या देखरेखीखाली ती वाढत होती.

इसवी सन पूर्व 2500 च्या सुमारास , आपले पूर्वज केवळ ही वनस्पती वाढवत नव्हते, तर तिच्या पानांपासून एक चमकदार आणि टिकाऊ रंग कसा बनवायचा हे देखील त्यांना माहीत होते. ही काही छोटी कामगिरी नव्हती. यासाठी आंबवण्याची प्रक्रिया, तापमान आणि वेळेचे सखोल ज्ञान आवश्यक होते, जे सर्व ज्ञान कोणत्याही पुस्तकांशिवाय किंवा मार्गदर्शिकांशिवाय पिढ्यानपिढ्या चालत आले होते.

तमिळ साहित्यात, विशेषतः संगम ग्रंथांमध्ये , व्यापार, वस्त्रे आणि अगदी भौगोलिक दृश्यात्मक वर्णनांमध्येही निळीचा उल्लेख आढळतो इसवीसन पूर्व चौथ्या शतकातील बौद्ध जातक कथांमध्येही, भिक्षूंनी परिधान केलेल्या, राजांनी भेट दिलेल्या किंवा गजबजलेल्या बाजारपेठांमध्ये विकल्या जाणाऱ्या निळ्या रंगाच्या वस्त्रांचा उल्लेख आहे. ही केवळ रंगीत वस्त्रे नव्हती. ती ठिकाण, ओळख आणि स्मृती यांची निदर्शक होती.

मऊ हिरवी पाने आणि गुलाबी फुले असलेली, शतकानुशतकांचा इतिहास शांतपणे आपल्यात सामावलेली इंडिगोफेरा टिंक्टोरिया दिसायला आकर्षक नाही. ही वनस्पती अजिबात निळी दिसत नाही. तिची पाने हिरवी असतात. रंगाचे भांडे तयार झाल्यावर ते हिरवट पिवळे दिसते. त्यात कापड बुडवून, बाहेर काढून हवेच्या संपर्कात आणल्यावरच तो वैशिष्ट्यपूर्ण निळा रंग दिसतो.

मोहेंजोदडो या ऐतिहासिक ठिकाणी उत्खननादरम्यान निळ्या रंगाने अर्थात इंडिगो/नीळने रंगवलेल्या सुती कापडाचे अवशेष सापडले आहेत. हे अवशेष साधारणपणे इसवी सन पूर्व 2500 ते 2000 काळातील आहेत. गुजरात येथील लोथल या प्राचीन व्यापारी बंदराच्या ठिकाणी मातीचे मोठे रंगकाम करण्याचे रांजण सापडले आहेत, ज्यांचा वापर कापड निळ्या आणि इतर रंगांत रंगवण्यासाठी केला जात असे.

शतकांपूर्वी, रासायनिक उपकरणे किंवा आधुनिक प्रयोगशाळांशिवाय लोकांनी हे कसे शोधून काढले? ही प्रक्रिया जवळजवळ जादुई वाटते. परंतु पिढ्यानपिढ्यांचे निरीक्षण, प्रयोग आणि निसर्गाकडे बारकाईने लक्ष दिल्यामुळे त्यांना याचे गमक उमजले! ज्या गोष्टीचा आज आपण जराही विचार करत नाही, ती एकेकाळी एक गूढ होती, जी संयमी वृत्तीने आणि श्रमिक हातांनी उलगडत गेली. भारतासाठी मात्र ही अभिमानाची आणि गौरवाची बाब आहे, कदाचित त्यामुळेच आपल्या राष्ट्रध्वजातील अशोकचक्राचा रंग निळा असावा!

भारताशी असलेल्या संबंधामुळे ग्रीकांनी या रंगाला 'इंडिकॉन' हे नाव दिले. जेव्हा हा शब्द इंग्रजी शब्दकोशात आला, तेव्हा तो 'इंडिगो' झाला होता. याचा संबंध भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याशीही आहे. 1915 मध्ये गांधीजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतल्यावर, ते त्यांचे राजकीय मार्गदर्शक आणि गुरू गोपाळ कृष्ण गोखले यांना भेटायला गेले. राजकीय संघर्षात सक्रिय भाग घेण्यापूर्वी देशाला जवळून जाणून घेण्यासाठी गांधीजींनी भारतातील गावोगावांचा दौरा करावा, असा सल्ला गोखलेंनी दिला.

आपल्या गुरूंच्या सल्ल्यानुसार गांधीजींनी वर्षभर रेल्वेच्या तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यातून भारतभर प्रवास केला आणि भारताचा आत्मा असलेल्या सामान्य लोकांना ते भेटले. एप्रिल 1917 च्या धुळीने माखलेल्या उष्ण उन्हाळ्यात, त्यांनी बिहारच्या पूर्व चंपारणमधील मोतिहारी नावाच्या ठिकाणी प्रवास केला. बिहारमधील हे छोटेसे गाव आणि तेथील नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या समस्या भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

असाच एक उठाव 1859 मध्ये बंगालमध्ये झाला आणि तो नीळ उठाव किंवा नील विद्रोह म्हणून ओळखला जातो. हा उठाव भारतातील सर्वात मोठ्या शेतकरी उठावांपैकी एक होता, ज्यात अन्नधान्याऐवजी नीळ पिकवण्यास भाग पाडलेल्या नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांनी प्रशासनाविरुद्ध बंड केले.

अनेक नीळ कोठारे जाळण्यात आली व नष्ट करण्यात आली. ब्रिटिशांनी नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांना अटक करून आणि त्यांना मृत्युदंड देऊन हे बंड दडपले. या बंडाचा परिणाम तात्काळ झाला. सरकारने नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या समस्यांचा अभ्यास करण्यासाठी 1860 मध्ये नीळ आयोगाची स्थापना केली.

आयोगाच्या अहवालात एक अशी ओळ आढळते जी संपूर्ण कहाणी सांगते: “मानवी रक्ताने माखल्याशिवाय निळीची एकही पेटी इंग्लंडला पोहोचली नाही", फक्त हिरेच नव्हे, तर रंगही रक्ताने माखले होते!

कलाक्षेत्रातील सर्वात सुरुवातीच्या वसाहतविरोधी आंदोलनांपैकी एकाचा आधार इंडिगो हा होता. 1860 मध्ये दीनबंधू मित्रांनी बंगाली भाषेत लिहिलेले, ब्रिटिशांनी नीळ उत्पादकांवर केलेल्या अत्याचारांवरील 'नील दर्पण' नावाचे नाटक, लवकरच निषेधाच्या सर्वात प्रखर आवाजांपैकी एक बनले.

त्या नाटकाचे इंग्रजीमध्ये भाषांतर करून इंग्लंडमध्येही प्रकाशित व प्रसारित करण्यात आले. आपल्याच देशबांधवांच्या क्रूरतेबद्दल जाणून धक्का बसलेल्या इंग्लंडमधील लोकांचे या नाटकाने खूप लक्ष वेधून घेतले. त्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाकडूनही मोठी टीका झाली आणि त्यांनी भारतात राष्ट्रवादी रंगभूमीवर बंदी घातली.

ज्या रेव्हरंड जेम्स लाँग यांनी या नाटकाचे इंग्रजीमध्ये भाषांतर करून ते प्रकाशित केले होते, त्यांच्यावर खटला चालवून त्यांना शिक्षा झाली! 'नील दर्पण' हे नाटक लवकरच राष्ट्रवादाच्या उन्मादाचे प्रतीक बनले. परिणामी ब्रिटिशांनी 1876 चा 'नाट्य प्रदर्शन कायदा' संमत केला आणि अशा प्रकारच्या नाटकांवर देशद्रोही म्हणून बंदी घालण्याचा सपाटा लावला.

याही पलीकडे जाऊन निळ्या रंगाच्या आकर्षणाचा शोध घ्यायचा झाल्यास सिंधू संस्कृतीपर्यंत मागे जावे लागते. प्राचीन मेसोपोटेमिया, इजिप्त आणि अगदी आपल्या भारतातील सिंधू संस्कृतीच्या अवशेषांमध्ये लॅपिस लाझुली ह्या निळ्या पत्थराचे मणी आणि दागिने सापडले आहेत. त्या काळात या रत्नाचा मोठा आंतरराष्ट्रीय व्यापार चालत असे.

लॅपिस लाझुलीचा इतिहास जवळपास 7000 वर्षे जुना आहे. अफगाणिस्तानमधील बदख्शान प्रांतातील खाणींमधून हा दगड प्राचीन काळापासून काढला जात आहे. आजही जगातील सर्वात शुद्ध आणि सर्वोत्तम दर्जाचा लॅपिस लाझुली याच खाणींमधून मिळतो. प्राचीन इजिप्शियन लोकांचा असा विश्वास होता की लॅपिस लाझुलीचा गडद निळा रंग आणि त्यावरील सोनेरी ठिपके हे रात्रीचे आकाश आणि ताऱ्यांचे प्रतिनिधित्व करतात. ते याला 'स्वर्गाचा दगड' मानत!

इजिप्तचा प्रसिद्ध तरुण राजा, तुतानखामेन याच्या सोन्याच्या डेथ मास्कवर डोळ्यांच्या भोवती आणि कपाळावर लॅपिस लाझुलीची अत्यंत सुंदर नक्षीकाम केलेली पट्टी आहे. इजिप्तची सम्राज्ञी क्लिओपात्रा ही लॅपिस लाझुलीची पावडर करून ती 'आयशॅडो' म्हणून डोळ्यांना लावत असे, ज्यामुळे डोळ्यांना एक राजेशाही निळाई मिळत असे तत्कालीन सौंदर्य मानके सांगतात!

मध्ययुगात आणि रेनेसाँ काळात युरोपमधील चित्रकारांसाठी लॅपिस लाझुली हे एक मोठे वरदान ठरले. या दगडाला बारीक कुटून, अल्ट्रामरीन नावाचा जगातील सर्वात गडद आणि सुंदर निळा रंग तयार केला जात असे. हा रंग इतका दुर्मिळ आणि महाग होता की त्याची किंमत सोन्याच्या तोडीस तोड असायची.

पाश्चात्य चित्रकलेत हा रंग इतका पवित्र मानला गेला की, केवळ 'मदर मेरी'च्या अंगावरील वस्त्रे रंगवण्यासाठीच या महागड्या रंगाचा वापर करण्याची परवानगी कलाकारांना असायची. प्रसिद्ध चित्रकार लिओनार्डो दा विंची आणि मायकेलएंजेलो यांनी त्यांच्या जगप्रसिद्ध चित्रांमध्ये हा रंग वापरलाय.

btw जोधपूर हे अतिशय नयनरम्य असे निळ्या रंगांच्या इमारतींनी नटलेले निळे शहर आहे! निळा रंग ऊर्जा, ज्ञान आणि अनंतत्व यांचे प्रतिनिधीत्व करतो असे मानले जाते!

महानोर लिहितात - मोरपिसी नाचतांना, पावसाळा झाला निळा! निळ्या आकाशी रंगाची, पिकांवर सोनकळा..

निळाई अं:तकरणात भिनली पाहिजे, म्हणजे मग मातीवरचं प्रेम वाढत जातं!
एक रंग नयनतारा ब्ल्यू नावाने दक्षिणेकडील वस्त्रोद्योगात लोकप्रिय आहे, जो सोबतच्या फोटोत आहे!

- समीर गायकवाड