Sunday, April 21, 2019

न्यायाच्या प्रतिक्षेतला इतिहास...


दक्षिणपूर्व इंग्लंडमधील केंट येथील एका पबमध्ये एके दिवशी लेखक किम वॅग्नर यांना शोकेसमध्ये ठेवलेली एक कवटी दिसली. कुतुहलापोटी त्यांनी ती उचलून घेतली. कवटीच्या आतल्या बाजूस एक हस्तलिखित चिठ्ठी होती. चकित झालेल्या वॅग्नरनी ती चिठ्ठी वाचली. त्यावरील मजकुरानुसार ती कवटी ब्रिटीश सैन्यात सेवेस असलेल्या आलम बेग या भारतीय जवानाची होती. ४६ व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचा तो शिपाई होता. १८५७च्या बंडानंतर झालेल्या कारवाईत त्याला ठार मारण्यात आलं होतं. भारतात वास्तव्यास असलेल्या काही ब्रिटीश नागरिकांची हत्या केल्याचा आरोप ठेवून त्याला तोफेच्या तोंडी देऊन मारण्यात आलेलं. त्यावेळी तिथं तैनात असलेल्या आयरिश सैन्य अधिकाऱ्यानं त्याचं शीर इंग्लंडला आणलं. जणू काही ट्रॉफीच आणली असा अविर्भाव त्यामागे होता ! ती कवटी पाहून अस्वस्थ झालेल्या वॅग्नरनी यावर संशोधन करायचे ठरवलं आणि त्यातून जे समोर आलं ते थक्क करणारं होतं. त्यांनी त्यावर झपाटल्यागत काम केलं, त्यातून एक शोधकादंबरी प्रसवली.


Wednesday, April 17, 2019

श्याम कहां हैं फ्रॉम 'मेरे अपने' !



१९७१ मध्ये आलेला 'मेरे अपने' हा मध्ये गुलजारनी दिग्दर्शित केलेला पहिला हिंदी चित्रपट, इंदर मित्रा यांच्या साहाय्याने त्याची कथा पटकथा त्यांनी लिहिली होती. वास्तवात ती शुद्ध उचलेगिरी होती. एखादा सिनेमा दुसऱ्या सिनेमावर बेतणे वेगळं आणि फ्रेम टू फ्रेम एखाद्या सिनेमाची कॉपी करणं वेगळं. थोडाफार गेटअप, पार्श्वभूमी आणि कथानक बदलून अमुक एक सिनेमा वा कादंबरी यावर अमका चित्रपट बेतलेला आहे असं करणं वेगळं आणि मूळ चित्रपटातील पात्रांच्या नावासह, सीन्ससह, कॅमेरा पोझिशनसह सिनेमा काढणे ही उचलेगिरीच असते. तर १९६८ मध्ये आलेल्या 'अपनजन' (आपली माणसं) या बंगाली सिनेमावरून एन.सी.सिप्पी यांनी 'मेरे अपने' निर्मिला होता.


Thursday, April 11, 2019

रेड लाईट डायरीज - सुरेखा ....




सुरेखा बिश्त.
१९९३.

"सब कुछ ठीक हो जायेगा, तुम ठीक हो जाओगी. तुम अकेले नही हो. यहां तुम मेरे साथ हों, और मैं तुम्हारे साथ हुं. इस धरती पर हम एक साथ हैं, इस जहां में भी हम एक साथ रहेंगे. सब कुछ बिल्कुल अच्छा हो जायेगा. ऐतबार करो... " डोळ्यात आसवलेला समुद्र आवरत पन्नीबाई बोलत होती. गेल्या काही रात्रीस ती झोपलेली नव्हती. ताठलेल्या अंगाने तिनं सुरेखाचं मस्तक आपल्या मांडीवर ठेवलं होतं. बहुधा निर्वाणीची वेळ जवळ आली असल्याचं तिनं ओळखलं होतं.        

अंगावर काटा आणणारं थंड वारं वाहत होतं. पहाटेचा संथ प्रहर होता. सगळं केईएम निद्रेच्या स्वाधीन झालं होतं आणि इथं आयसीयुत एका संघर्षाची आर्त अखेर होत होती.

"नही अब और नही... मेरी उम्मीद खत्म हो गयी हैं... मेरी सांसे थम थम के चल रही हैं... अब किसके लिये जिऊ ? ... इतने दिन जी कर क्या कर लिया ? ... अगले जनम मे मैं रंडी नही बनुंगी... लेकीन सकीनाके पेट से पैदा हो जाऊंगी ... हो सके तो उस जनम में मिलेंगे... लेकीन अभी मुझे जाना होगा... क्या पता उपर मां मेरा इंतजार कर रही होगी.. उससे कई सवाल करने हैं... झगडा करना है... बरबाद हुई जिंदगी का कुछ तो हिसाब मांगना हैं... अभी मत रोको मुझे... अलविदा ..." तुटक तुटक बोलताना तिचा श्वास कमालीचा मंद होत चालला होता. उच्चार अर्धवट होत होते, धाप लागून छातीचा पिंजरा वेगात हलत होता. अखेरचे शब्द उच्चारताच पन्नीबाईच्या हातात असलेला तिचा हात गळून पडला. सुरेखाचा हृदयद्रावक अंत झाला होता. तिच्या जाण्यानं भेदरून गेलेल्या पन्नीबाईनं प्राण कंठाशी आणत तिच्या नावाची किंकाळी फोडली.   
                       
पन्नीबाईच्या मांडीवर डोकं टेकून तिनं जीव सोडला तेंव्हा तिचे डोळे सताड उघडे होते. तिने परिधान केलेल्या हॉस्पिटल गाऊनची बटने खुली होती आणि तिच्या छातीवरचे टाके घातलेले सुऱ्याचे वार स्पष्ट दिसत होते. छातीला बांधलेल्या बँडेजमागून संथपणे वाहत आलेल्या साकळलेल्या रक्तात तिच्या वेदनेची स्त्रीलिपी ठळक उठून दिसत होती. तिच्या मुठी खुल्या होत्या, उघडा असलेला जबडा जणू तिची दास्तान कथन करत होता. अखेरचे झटके देताना पाय घासल्याने जांघेतून ओघळत आलेले रक्त घोट्यापाशी येऊन थांबल होतं. सुरेखा ही केवळ बाई नव्हती, की निव्वळ अधाशी मोगऱ्याची नटवी माळही नव्हती, खरं तर ती एक धारदार तलवारही होती. देहावर मेंदीची पानं घेऊन जन्माला आलेली सुरेखा जाताना कायेवर अंगभर ओरखडे घेऊन गेली होती. तिचं देहावसान झालं तेंव्हा वृद्धत्वाकडे झुकलेली पन्नीबाई धाय मोकलून रडत होती. तिने आपल्या बांगड्या फोडल्या, कपाळीचं भलं मोठं गोल गरगरीत कुंकू पुसलं. पिंजारलेले केस अस्ताव्यस्त मोकळे सोडून टाहो फोडताना तिला आपल्या कपड्यांचीही शुद्ध उरली नव्हती. तिचा चेहरा भेसूर दिसत होता. पन्नीबाईच्या पोटचा गोळा गेला तेंव्हाही ती इतकं रडली नव्हती, जीवाहून अधिक प्रिय असलेला लाडका दल्ला उस्मान मेला तेंव्हाही तिनं स्वतःला इतकं अगतिक होऊ दिलं नव्हतं पण आता तिच्या जगण्याचा आधार गेला होता. तिच्या पहाडी कुशीत रक्तमाखलेला हिमालय शांत निमाला होता. संपूर्ण केईएममध्ये त्यादिवशी पन्नीबाईचा आर्त आवाज घुमला असावा ! भितींना थडकून त्याचे प्रतिध्वनी जिथे जिथे गेले असतील तिथं बाईपणाच्या अमानुष शिक्षेची किंकाळी झिरपली असावी.   

त्या नंतर पुन्हा कधीच मी पन्नीबाईला हसताना वा इव्हन बोलतानाही पाहिलं नाही.
एका रांडेच्या मरणाचं दुःख ते काय ? सोसाट्याचं वारं आल्यावर घराच्या दारंखिडक्या बंद करून बसणाऱ्या समाजाला वाऱ्याच्या मस्तवाल खेळानं घरालगतच असलेली झाडे कोसळत असतात तेंव्हा त्यांची तमा नसते. तो फक्त सावलीचं मर्म जाणतो ! झाडांना कुठं भावना असतात !

सुरेखाच्या इच्छेप्रमाणे पन्नीबाईने स्वतःच्या गावी नेऊन सकीनाच्या कबरीशेजारी तिला दफन केलं, जड अंतःकरणाने मातीत विलिन केलं. तिला पुरत असताना मौलानांनी तिच्यासोबत असलेलं नातं विचारलं तेंव्हा उपस्थित लोकांनी एकमुखानं ती पन्नीबाईची पोरगी असल्याचं सांगितलं होतं. तिचा देह मातीत मिसळत असताना गावातल्या घरी गुडघ्यात मान खुपसून एकांतात बसून असलेली पन्नीबाई तिचा आजवरचा जीवनप्रवास आठवत होती. त्या सर्व घटना तिच्या डोळ्यापुढे फेर धरून नाचत होत्या...

सुरेखाला जिथं दफन केलं तिथं कालांतरानं उगवलेलं रक्तपळसाचं झाड मोठं शोभिवंत झालं. भाळी सिंदूर लावण्यासाठी उभं आयुष्य तडफडलेल्या सुरेखाचं देहपश्चात स्वरूप लालजर्द झालं
होतं...

~~~~~~~~~~

पन्नीबाईची खास नजर होती ती. सुरुवातीला ती कुणालाही एकदम गरीब भोळीभाबडी वाटायची तर काहींना ती निव्वळ व्यावसायिक वगैरे वाटायची. मात्र कुणीच तिला नेमकं ओळखू शकलं नाही. भांडखोर कस्टमर आलं की पन्नीबाई तिला आतल्या खोलीत पाठवून द्यायची. बेवडं, फुकटं, चापलूस गिऱ्हाईक दिसलं की तिची नजरबंदी ठरलेली असे. ज्याचं पाकीट फुगलेलं असेल त्याला मात्र तिची 'सोहबत' लगेच करून दिली जायची. आउटसाईडची डिमांड आली की चौपट बिदागी घेऊन दल्ल्याच्या सोबतीनं तिची रवानगी होई.
'सुर्खी' असा तिचा एकेरी कर्कश्श उद्धार होई आणि जर का पन्नीबाई लाडात असली की मग ‘सुर्खी’ची ‘सुरेखा बेगम’ झालेली असे. मुळात पन्नीबाईच एक नंबरची बदमाश होती. वयात येण्याआधी म्हणजे केवळ नऊदहा वर्षाची असतानाच चमडीबाजारात तिची बोली लागली होती. सख्ख्या सावत्र चुलत सगळ्या नात्यांचा रंग तिने जोखलेला होता. तिला धंद्यात येऊन चार दशके होऊन गेली होती. त्यामुळे एका नजरेत ती समोरच्याच्या काळजात आणि पॅन्टीत काय खळबळ माजलीय याचा नेमका वेध घेई ! त्यावरून ती निशाणा लावी. बहुत करून तो अचूक लक्ष्यवेध असे.

पंचवीस ते चाळीस वयाच्या पुरुषाचा हात सुरेखाला कमीत कामी लागावा अशी तिची इच्छा असे, त्या जोगं नियोजन ती करे ! कोवळी मिसरूड फुटलेली पोरं आली की ती सुरेखाला पुढे करे. यामागं तिची गणितं साफ होती, निब्बर माणसं पोरींना कशीही चुरगळतात, त्यांची दमछाक करतात त्यापेक्षा कोवळी पोरं जास्ती वेळ टिकाव धरत नाहीत. त्यांचं पाणी लवकर पडतं ज्यामुळं कमी वेळेत जास्त गिऱ्हाईकं करूनही ती पोर दमत नाही.

याचा अर्थ असा नव्हता की केवळ तरुण पोरांच्या हातीच तिला सोपवले जाई, याच्या उलट स्थितीही कधीकधी असे. पैसेवाला पिकल्या केसांचा ‘हिरवा देठ’ आल्यावर तर पन्नीबाई अगदी आनंदाने सुरेखाला समोर नेई. रंगात आलेल्या म्हाताऱ्याचा जोश कसा उतरवायचा याचे गणित तिने सुरेखाला पुरते समजावले होते. पन्नीने दिलेल्या टिप्सबर हुकुम अशा पिकल्या पानांना ती असं जाम दमवून टाकी की त्यानं दहा मिनिटात खोलीबाहेर निघालंच पाहिजे ! झेंडू फुटावा तसे हे म्हातारे फुटलेले असत, त्यांचं पाकीट तिने साफ केलेलं असे. पाकीटांवर ती भामट्यासारखे हात मारत नव्हती मात्र तिचं बोलणं इतकं साखरपाकातलं असायचं की कपडे उतरवतानाच इतक्या नोटा ढिल्या होत की समोरच्याला कळत देखील नसे. कोवळ्या पोरांना कसं कुरवाळायचं याची एक वेगळी स्टाईल इकडं असते, पन्नीने त्याच्याही पलीकडे जाऊन सुरेखाला अशा काही अदा शिकवल्या होत्या की तिच्याकडे आलेलं पोरगं ओठ मिटून बसलेलं असलं तरी त्याच्या डोळ्यातून उमगे की ते लाळ गाळतंय ! सुरेखा  होतीच तशी जहरी नागिणीसारखी.

ती साडेपाच पावणेसहा फुट उंचीची असावी. किंचित चपटा वाटणारा गोलाकार चेहरा, अपरं नाक, काळया करडया रंगाचे कुरळे केस, रुंद कपाळ, कोरीव भुवया, देहाचं तुफान साठवून असलेले पाणीदार डोळे, वर आलेले गुलाबी गाल, नाजूक निमुळती लालचुटूक जीवणी, उभट पातळ कानशीले, कमालीचा गोरापान वर्ण, अंगभर दाटून आलेली नीटनेटकी गोलाई आणि सदैव अंगावरून सरकणारी झिरमिळती वस्त्रे असा तिचा मामला होता. या ‘हत्यारां’च्या जोडीला तिला असा काही कातिल मधाळ आवाज लाभला होता की ऐकताच होश हरवून जाणं कॉमन होतं. सांज होताच इतर बायका आरशापुढं बसून सतरा लेप फासत बसत पण सुरेखाला तसलं कधी करावं लागलं नव्हतं. तिच्या चेहऱ्यावर फारसा मेकअप नसायचा पण बाकीचे नखरे भरपूर असत. वेगवेगळ्या इअरिंग्ज, बांगड्या, सरी, मोरण्या, पैंजण याचं तिला मोठं आकर्षण असे. पन्नीबाईच्या कोठीत आलेला माणूस तिला एकदा जरी पाहून गेला की तो लूत भरलेल्या कुत्र्यागत पुन्हा पुन्हा येत राही. सुरेखा कुणाबरोबर एंगेज असली की ही मंडळी बसल्या बसल्या तिचा वास हुंगत राहत. यामुळं बऱ्याचदा पन्नीबाई तिला समोरच येऊ देत नसे, बाकीच्या पोरींची किमान एक तरी शेज रंगली की मग तिला रान मारायला सोडलं जाई. मग रात्र असे, ती असे आणि तिचे आशिक असत. पन्नीबाईचं ब्लाऊज नोटा कोंबून गच्च फुगून जायचं, नोटांच्या वासानं तृप्त होऊन तिने टँगो पंचची बाटली तोंडाला लावली की मग धंदा बंद होई. टणक काचेच्या सोडावॉटर बाटलीतून निळी गोटी बाहेर पडतानाचा 'ट्टॉक्क'चा आवाज म्हणजे पोरींना एक इशारा असे. मग दारं लोटली जात, खिडक्या मात्र सताड उघड्या राहत. मौसम कोणताही असो याला अपवाद नव्हता. रात्री या खिडक्यांतून डोकावणारा चंद्रमा सकाळी कुठल्या तरी कोनाड्यात अंग दुमडून उसासे सोडताना बसलेला दिसे. त्याचीही नजर सुरेखावरच असायची. सुरेखा म्हणजे पन्नीबाईची टंकसाळ होती.

~~~~~~~~~~~

पन्नीबाईने सुरेखा कोण कुठली याचा ताकास तूर कधीच लागू दिला नाही. 'रेड' टाकण्यासाठी पोलीस आले की सुरेखाची पेशगी तिने कधीच होऊ दिली नाही. तरीही एकदा तिची तहकिकात झाली होती तेंव्हा ती नेपाळहून आल्याचं सांगितलं होतं. पण ती माहिती खरी नव्हती. ती उत्तराखंडमधली होती.
परिहार बिश्त या बिरादरीची होती ती. तसं पाहिलं तर ही उच्च जात होय, तिचं थोडंफार शिक्षणही झालेलं होतं. तब्बल अडीच दशकापूर्वी एका उच्चजातीय मुलीचं सेक्सवर्कर असणं हे न पटणाऱ्या आणि न उमगणाऱ्या गोष्टीपैकी एक होतं. यामागचं तिचं सिक्रेट फक्त तिला एकटीलाच माहिती होतं, त्याबाबत पन्नीला अगदी जुजबी माहिती होती. प्रत्येक गिऱ्हाईकाला ती वेगळंच नाव, गाव, पत्ता सांगे. इतर बायकापोरींना भेटायला जसे त्यांचे नातलग, मित्र येत तसं तिला भेटायला कुणी येत नव्हतं की ती कधी कुणाला पैसे पाठवत नव्हती. तिच्या चैनीत काही पैसे फुर्र होऊन जायचे तर काही तिच्या ट्रंकेत जमा व्हायचे.

एकदा एक गोरंपान कोवळं पोरगं तिच्याकडे आलं. पाचेक मिनिट बसलं, पन्नीबाईने कोवळं सावज पाहून झोपलेल्या सुरेखाला बाहेर बोलवून घेतलं. सुरेखाला पाहताच त्या पोराच्या चेहऱ्यावरचे भाव विलक्षण वेगाने झर्रझर्र बदलत गेले. डोळ्यात पाणी तरळल्यासारखं वाटलं, ओठावर जुन्या स्नेहार्द्र परिचयाचं कोमल हास्य उमटलं, जणू त्याच्या देहात प्रेमवीणेचा झंकार झाला होता ! ते तडक सुरेखाकडे गेलं. सुरेखालाही त्या पोराला पाहून काहीतरी अद्भुत शक्तीने खेचल्यासारखं झालं. ती तडक तिच्या खोलीकडे गेली आणि तो पोरगा तिच्या मागे मागे गेला. दोनेक मिनिटांनी आतून पन्नासची नोट बाहेर आली, तो पन्नीबाईचा हिस्सा होता. काही तासांनी तो पोरगा निघून गेला, पण त्या दिवशी सुरेखा खूप खुश दिसली. 
त्यानंतर ते पोरगं वारंवार तिच्याकडे येऊ लागलं. दिवसाही येऊन बसू लागलं. ओशाळलेल्या चेहऱ्यानं तिच्या एका झलकेसाठी झुरू लागलं. सुरेखा सोडून अन्य कुठल्याच पोरीकडं ते पाहत देखील नसे. फक्त आणि फक्त सुरेखा हाच त्याचा ध्यास असे. त्याच्या नजरेत विलक्षण वेगळी चमक होती जी तिथं येणाऱ्या श्वापदांच्या नजरेत क्वचित आढळायची. शिवाय ते पोर अत्यंत गोरंपान, देखणं होतं. त्याच्या नजरेत वासनेचा लवलेशही नसे. त्याचं तिथलं वावरणंदेखील चमत्कारिक होतं त्यामुळं ते पोर येताच पन्नीबाई कातावून जाई. ते पोरगं आलं की पन्नीबाई सुरेखाला समोर येऊ देत नसे. नंतर नंतर पन्नीबाईने हद्द केली, ती त्या पोराला कामं सांगू लागली. त्या पोरावरून तिच्यात आणि सुरेखात भांडणे होऊ लागली. हमरातुमरीवर गोष्ट आली. एकदा पन्नीबाईने त्याच्यावर हात उचलला तेंव्हा मात्र सुरेखाचा ताबा सुटला आणि तिच्या अश्रूंचा बांध फुटला. लाईनमध्ये आल्यानंतर पहिल्यांदा सगळ्याच बायका पोरी रडतात, सुरेखा  तर तेंव्हाही रडली नव्हती ! आता मात्र ती धाय मोकलून रडत होती. तिला रडताना पाहून पन्नीबाई अवाक झाली. मामला काय आहे हेच तिला कळत नव्हते, ते सोळा सतरा वर्षाचं पोरगं सुरेखाच्या छातीला घट्ट बिलगून रडत होतं, तिचे अश्रू पुसत होतं. रणरणत्या उन्हातल्या दुपारी पन्नीबाईच्या कोठीत हाय व्होल्टेज ड्रामा सुरु होता. बाजूच्या अड्ड्यावरच्या काही नवाड्या पोरी दाताखाली ओठ दाबून डोळ्यात प्रश्नचिन्ह घेऊन खिडकीतून डोकावत होत्या. तिथं काय घडलंय हे उमगण्याआधीच पन्नीबाईने त्यांना हुसकून लावलं. ती पुन्हा त्या पोराच्या जवळ गेली तसं सुरेखानं त्याला निर्धाराने पोटाकडून पाठीशी घेतलं आणि प्रतिकारासाठी हात आडवा करत उद्गारली, "खबरदार कोई आगे न बढो, ये गोपाल हैं, भाई है यह मेरा !" तिचं ते निकराचं बोलणं ऐकून त्या पोरानं ‘दीदी’ची आर्त  किंचाळी मारत तिला घट्ट आवळलं आणि त्याच्या मनावरलं दडपण हलकं झालं, पन्नीबाई मंत्रमुग्ध होऊन पाहत राहिली. त्या दिवसानंतर ते पोरगं दोन दिवस तिथंच राहिलं आणि तिथून जाताना रडवेल्या चेहऱ्यानं निघून गेलं, सुरेखाने आजवर कमावलेले सगळे पैसे आणि शिवाय पन्नीकडून उचल घेत एक मोठी रक्कम त्याच्या हवाली केली. ते पोरगं निघून काय गेलं सुरेखाच्या तोंडावरचं तेज घेऊन गेलं. सुरेखाचा भूतकाळ जाणून घेण्यासाठी पन्नीबाई मोका शोधत राहिली. तोवर तिच्या जीवाची तगमग होत राहिली. मरेपर्यंत धंद्यात राहिलेल्या सुरेखाच्या आयुष्याला इतक्या शेड्स होत्या की तिची चित्तरकहाणी अजरामर झाली असती.

~~~~~~~~~

उन्हाळ्यात सगळ्याच जणी अड्ड्यातल्या मुख्य खोलीत एकत्र झोपत. तसं तर तिथं  दहा ते बारा खोल्या असतच. खरं तर ती कंपार्टमेंट असत, फळकुटं मारून त्यांना लाकडी दरवाजा लावून एका मोठ्या हॉलचं रुपांतर डझनभर खोल्यात केलेलं असे. फळकुटे मारलेल्या सहा बाय आठच्या खोलीत दोन जणींचा पसारा असे. उन्हाळा वगळता बाकीचे दिवस बायका खोलीत झोपत. झोपायच्या म्हणजे काय ! तर अक्षरशः मुडदे पडल्यागत पडून असायच्या. कधी एकमेकीच्या अंगावर तर कधी त्यांचे पाय एकमेकींच्या तोंडाकडे असत. खर्रखर्र आवाज करणारा पंखा हरेक खोलीत असे. धुळीच्या पुटांनी जखडल्यानं त्याची पाती काळी चॉकलेटी झालेली असत. आवाज जास्त आणि हवा कमी अशी त्याची तऱ्हा. गिऱ्हाईक त्याच्या 'कर्मा'ने घामाघूम होण्याआधी या खोल्यातल्या उकाड्याने हैराण होई. या अतिउष्णतेत पोटात गेलेल्या दारूची भर पडे. मग कितीही स्टॅमिना असलेला कसलाही मर्द तिथं आला की तो दहा मिनिटात बाहेर होई ! तर त्या उकाड्याचा असा वेगळ्या अर्थाने फायदा होत असल्याने कुठलीच बाई त्याविरुद्ध तक्रार करत नसे. आणि त्याची तक्रार केली तरी फायदा काय ? काहीच नाही ! 

सुरेखाच्या वाट्यास आलेल्या खोलीत तिच्या सोबतीला काहीशी थोराड असलेली सकीना असायची. सकीना पन्नीबाईची गाववाली होती तरीही त्या दोघींचं फारसं सख्य नव्हतं. ती दिसायला सौंदर्याच्या तकलादू व्याख्यात बसत नव्हती, मला मात्र ती आकर्षक वाटली. काळी कुळकुळीत, किंचित जांभूळ छटा असणारी. पण कमालीची मादक आणि उफाड्या अंगाची. दहाएक वर्षे धंद्यात राहूनही अंग जरा सुद्धा सैल झालेलं नव्हतं. जिथली तिथली जीवघेणी गोलाई शाबूत होती. कमालीचं खोल गळयाचं ब्लाऊज नेसून ती दारात उभी असली की येणारा जाणारा तिच्याकडे न बघता पुढे गेला आहे असं होतच नव्हतं. एखाद्याची तिच्याशी नजरानजर झाली, तिने त्याला नजरेनेच इशारे केले की चुंबकानं खेचल्यागत माणूस तिच्याकडे ओढला जाई. समोरच्याचे कपडे, राहणीमान, बोलण्याची शैली, वागण्याची पद्धत यावरून काही सेकंदात पार्टी मालदार आहे की कंगाल देशचा राजकुमार आहे याचा ती नेमका अंदाज लावायची. कमालीचे पांचट बोलणाऱ्या, कुठेही अचकन वचकन हात लावणाऱ्या, नुसत्या नजरेनं पुरुषांचं मन चाळवणाऱ्या, कानापाशी नुसते उसासे सोडून सावज गरम करणाऱ्या सकीनाच्या स्पर्शात काही तरी जादू होती. तिच्याकडे आलेला इसम पुन्हा पुन्हा तिच्याकडे यायचा. 

तिचा खास म्हणून कुणावर जीव नव्हता पण रघू नावाचा एक नामी हरामी गुन्हेगार तिच्याकडे यायचा तिचं त्याला खूप अप्रूप होतं. त्याच्यावर जीव टाकायची ती. त्याचं ते रुंक्ष वागणं, कमी बोलणं, जरबेनं वावरणं, निर्दयी चेहऱ्यानं पाहणं तिला आवडायचं. त्याचा सहवासही रानटीच असायचा. पन्नीबाईच्या तोंडावर धूर सोडायलाही मागंपुढं न पाहणारा हा माणूस निगरगट्ट होता. सकीनाचं खरं तर तो शोषण करायचा, अनेकदा मारझोड करायचा. तिच्या अंगातली रग जिरवायचा. पण त्याचं तसलं वागणं तिला आवडायचं. इथल्या बायकांचा हा मोठा प्रॉब्लेम राहतो. त्यांच्याशी समागम करणाऱ्या पुरुषांशी त्या कधीच रत होत नाहीत, त्या केवळ विवस्त्र पडून असतात. फारतर त्याला तापवण्यासाठी उसासे भरतील, केसातून एखाद दुसऱ्या वेळी हात फिरवतील. बस्स त्यापुढे काही नसतं. पण वर्षा दोन वर्षात एक तरी वेळ अशी येते की त्यांनाही कुणाशी तरी रत व्हावे असं वाटतं. बहुतांश करून या बायका जेंव्हा दोन तीन महिन्याहून अधिक कालावधीसाठी धंदा सोडून कुठं गावी वगैरे गेल्या की हे फिलिंग ठरलेलं असतं. अशा वेळी त्यांच्या मांड्या भरून येत, सगळं अंग बधीर होऊन जाई, हातपाय दांडरून जात. मग त्या देहभावनेचे शमन करण्यासाठी आपआपल्या ठरलेल्या ‘प्रॉपर’ माणसाकडून त्या अंग मोकळं करून घेत. हे जर नीट घडलं नाही तर त्या आजारी पडत, मलूल होऊन जात. यालाही काही बायका अपवाद असत. अशा अर्थानेही रघू हा सकीनासाठीचा खास माणूस होता.

रघूने लावलेल्या सवयी, त्याचं एकंदर लक्षण, त्याची देहबोली, त्याची बुभुक्षित नजर आणि त्याची वृत्ती याची सुरेखाला किळस होती. यावरून सुरेखा सकीनाला समजावून सांगायची पण या बाबतीत तिने सुरेखाचं कधी ऐकलं नाही. सकीनाला लागलेली विविध व्यसनं दारू, सिगारेट, जुगार, पत्ते, मटका हे सर्व नाद ही त्याचीच देणगी होती. त्यांचे  असले संबंध बरेच वर्षे चालले. मात्र एका रणरणत्या उन्हाळ्यात आक्रीत घडलं. 
रासवट वृत्तीचा रघू त्यादिवशी कुठल्या तरी तंद्रीतच आला होता. त्यानं मनाशी काहीतरी खुणगाठ निश्चितच बांधली असावी असं त्याच्या एकंदर हालचालीवरून जाणवत होतं. सकीनाला मात्र यात काहीच वावगं वाटलं नाही. पन्नीबाईच्या हातावर नोटा टेकवून तो घाईने सकीनाला आत घेऊन गेला. खिशातली बाटली बाहेर काढून तोंडाला लावली, एका दमात निम्मी रिकामी केली. जिभेचे चोचलेही त्यानं सोबत आणले होतेच. मोघम इकडचं तिकडचं बोलत अंदाज काढत त्यानं सकीनालाही दारू पाजली. तिची पुरती शुद्ध हरपल्यावर तो तिच्याशी पत्त्याचा ‘मन्ना’ डाव मांडून बसला. 

आज रघूचा रागरंग काही वेगळाच दिसतोय याचा संशय आल्यानं त्यांच्या फळकुटाला टेकून बसलेली सुरेखा आत चाललेला त्यांचा सगळा संवाद कान देऊन ऐकत होती. रघू गोड बोलून तिला दागिने, पैसे डावावर लावायला सांगत होता, अर्धवट शुद्धीत असलेली सकीना राजी नव्हती. बराच वेळ त्यांची शाब्दिक चकमक झडत होती. नंतर त्यानं तिला मारायला सुरुवात केली. 
तरीदेखील तिच्या तोंडून हु की चू आवाज फुटत नव्हता, ती नुसती कण्हत होती. नंतर त्यानं बहुधा बेल्टने मारायला सुरुवात केली. "दोनोंका आपसी मामला हैं, पुराने साथीदार हैं" म्हणून कुणी मध्ये पडलं नाही. मारझोडीचा आवाज कानावर येऊनही पन्नीबाई देखील निर्विकार बसून होती. रघू सकीनाला आत ठोकून काढत होता आणि बाहेर बसलेली सुरेखा कासावीस होत होती. नंतर त्यानं बहुधा तिला ठोसे मारायला सुरुवात केली आणि सकीनाचा आवाज यायचा बंद झाला. इतका वेळ संयम राखून असलेल्या सुरेखाच्या रागाचा पारा चढला तसा मागचा पुढचा विचार न करता सुरेखाने दारावर धडका मारल्या. या तकलादू प्लायवूडच्या दरवाजांना आतून लावलेली कडी बाहेरनं नेमका धक्का मारून काढायची याची एक ट्रिक असते जी त्या त्या खोलीतल्या पोरींना माहिती असते. सुरेखाने नेमक्या तशा धडका देऊन काही सेकंदात ते दार उघडलं. आतलं दृश्य पाहून तिच्या तळपायाची आग मस्तकाला गेली. 

दारूच्या नशेत तर्र झालेल्या सकीनाच्या अंगावर बसलेला नागवा रघू तिचं नरडं आवळत होता. तिच्या चेहरयावर लालकाळे चट्टे उमटले होते, ओठातून रक्त येत होतं, विस्कटलेले केस घामेजून गेले होते, छातीवर ओरखडे होते, तिच्या मांड्यावर पट्ट्याचे वळ उमटलेले होते. रघू ज्या पट्ट्याने तिला मारत होता तो तिच्या पायापाशी पडून होता. सगळी गादी, बेडशीट अस्ताव्यस्त झालेली होती. खोलीतलं सामानसुमान उचकलेलं होतं. त्यात सुरेखाची ट्रंक देखील सामील होती. क्रोधानं लालेलाल झालेल्या सुरेखानं आत झेप घेत त्याच्या कानशीलाला इतक्या जोरात पिरगाळलं की एका क्षणात तो बेडवरून उठून उभा राहिला, त्यानं तिच्यावर हल्ला करण्याआधी तिनं बरोबर त्याच्या दोन्ही पायाच्या मधोमध ताकद लावून लाथ हाणली तसा तो मटकन जमीनीवर बसला. पुढच्या क्षणाला तिने त्याला दुसरी लाथ घालून खाली आडवं पाडलं. दोन्ही हातानी त्याला बाहेर ओढत आणलं. मजबूत हाडापेरांच्या उंच्यापुऱ्या सुरेखानं त्याला कणिक तुडवावा तसं तुडवून काढलं. पाचेक मिनिटात त्याला असं चेपून काढलं की त्यानं पाणीच मागितलं.
रघूच्या आवाजानं दारासमोर शेजारच्या बायकापोरी गोळा झाल्या तसं सुरेखाने तोंडातली पिचकारी त्यांच्या दिशेने टाकली. तरीही त्यातल्या काही निलट तशाच उभ्या राहिल्या, काहींनी सुरेखाची पिंक चुकवली. इतक्या वेळ मूक बसून असणारी पन्नीबाई आता सुरेखावर चवताळून उठली. कांगावा करू लागली. “कस्टमर को काहे ठोका ?” म्हणत बोंब मारू लागली. 

पन्नीबाईचा जीव कशात गुंतलेला आहे पुरेपूर ओळखून असलेल्या सुरेखाने तडफेने आत जाऊन ट्रंकेतल्या काही नोटा आणल्या. तिच्या मुठीतल्या चुरगाळलेल्या नोटा पन्नीने साळसूदपणे घेतल्या. मग थोडंसं वातावरण शांत झालं. सुरेखाने आतून रघूचे कपडे आणून त्याच्या अंगावर टाकले. हाताने इशारा केला, 'चल फुट !'  
त्या घटनेनंतर किती तरी दिवस सकीना सुरेखाशी बोलत नव्हती. पन्नीबाई मात्र मनातून सुरेखावर जाम खुश होती पण तिने तसं दाखवलं नाही. रघू तिथं पुन्हा कधीच आला नाही. त्यानं नवी रांड केल्याची बातमी काही महिन्यांनी सकीनाच्या कानावर आली तेंव्हा तिचे आणि सुरेखाचे कडाक्याचे भांडण झाले. पण पुढे अशा काही घटना घडल्या की त्या दोघी जिवलग मैत्रिणी झाल्या. आपल्या मृत्यूनंतर इस्लामी पद्धतीनं दफन केलं जावं अशी इच्छा व्यक्त करण्यामागं सुरेखाचं सकीनाच्या आयुष्याशी एकजीव होणंच कारणीभूत ठरलं होतं. 

~~~~~~~~~~~

धंद्याबद्दल पन्नीबाईचे काही अलिखित नियम होते, त्याव्यतिरिक्तही ती सुरेखासाठी आणखी सजग असे. सुरेखाचं बाहेरचं कस्टमर आलं की पन्नीबाई तिच्यासोबत एक पोरगी एक्स्ट्रा पाठवे जेणेकरून नजर राखणे सोपे जाई. एके दिवशी मे महिन्याच्या रखरखीत उन्हाळ्यात एक एकदम जुनं रग्गील गिऱ्हाईक आलं, पोलीसातलं होतं ते. कस्टमर बाहेर गाडीत बसून होता, त्याने आणलेल्या गाडीचा ड्रायव्हर घरात आला त्यानं पन्नीबाईच्या कानात निरोप दिला. गपगुमान तिने सुरेखाला एकटीला पाठवून दिलं. आवरून सावरून जायला भाग पाडलं. पन्नाशीत पोहोचलेल्या त्या कमालीच्या राकट माणसानं तिला मित्राच्या फ्लॅटवर नेलं. तिचे सगळे कपडे अधाशागत फाडून काढले. पूर्ण विवस्त्र झाल्यावर तिचे दोन्ही हात आणि दोन्ही पाय बेडच्या चारी कोपऱ्यास करकचून बांधले. नंतर तिच्याशी लिपलॉक करून झाल्यावर तोंडात बोळा कोंबला आणि जवळपास काही तास तो तिला गुदगुल्या करत होता. ही एक अमानवी कृती होती. तोंडातली सिगारेट विझल्यानंतर दुसरी सिगारेट शिलगावताना मधल्या काही सेकंदाचाच काय तो  विसावा तिला मिळायचा. त्याच्या या अमानुष त्रासाने ती पुरती घामेघूम झाली होती. श्वास मंद होत चालले होते. अंगातली सगळी ताकद निघून गेली होती. डोळे आपोआप झाकले जाऊ लागले होते, हातापायाचा दगड व्हावा इतकं बधीरपण अंगात आलं होतं. नाकातून रक्त ठिबकू लागलं होतं. कानशीले वितळताहेत की काय असं वाटत होतं. नेमकी ती बेशुद्ध पडायच्या बेतात असताना त्यानं बरोबर गुदगुल्या थांबवल्या. जणू काही त्याने ते आधीच ठरवले असावे. तोवर त्यानं आगाऊ निरोप देऊन ठेवलेले त्याचे दोन मित्र तिथं एव्हाना हजर झाले होते. त्यानं विकट हास्य करत तिच्या तोंडातला बोळा काढला पण साधा एक शब्द उच्चारण्याची ताकदही तिच्यात उरली नव्हती. छातीचा पिंजरा हलत होता आणि नजर भिरभिरत होती, मध्येच बुब्बुळे वर जात होती. तिची ती अवस्था पाहून त्याच्या चेहऱ्यावर स्मितरेषा उमटली. त्यानं पटापट अंगावरचे सगळे कपडे उतरवले. तिला मनसोक्त कुस्करले. त्याचं उरकल्यावर त्याच्या दोन मित्रांनीही तोंड घातलं. आता हे कुस्करणं थांबवलं नाही तर ही जागेवर मरून जाईल हे त्यानं ओळखलं आणि मग कुठे तिचं चुरगळणं थांबलं.

त्यांचे अधाशी आत्मे काहीसे शांत झाले. अंगावर कपडे चढवत त्यांच्या पांचट गप्पा सुरु झाल्या, बाटली खोलल्याचा आणि ग्लासांच्या किणकिणण्याचा आवाज झाला. सुरेखाला आता किंचित ऐकू येत होतं. त्यांचे दोन तीन पेग रिचवून झाले. त्या तिघांत तरुण असलेल्या पोराने जोशभरल्या आवेगात दारू कोरीच रिचवली. खरे तर तिला अजून एकदा भोगायची त्याची इच्छा होती पण त्यांच्या बॉसनं त्याला सांगितलं की ती मरून गेली तर वांदेवाडी होईल. त्यांनी आपल्या खडबडीत हातांनी उचलून तिला कारच्या मागच्या सीटवर टाकलं. आवाज न करता दार बंद केलं. दोघं पुढच्या सीटवर बसले, एका धुंदीत त्यांनी गाडी स्टार्ट केली. कारमध्ये बसल्यावर त्यांच्यातला संवाद अडखळतच सुरु झाला. तिला कुठे फेकून द्यायचे यावर त्यांचे एकमत होत नव्हते. एखाद्या नाल्यात किंवा बंद असलेल्या एखाद्या कारखान्यात टाकून द्यावं असं त्यांना वाटत होतं, पण तसं फेकताना कुणी पाहिलं तर रिस्क वाढणार होती त्यापेक्षा तिला रस्त्यातच सोडून देण्याविषयी तो तरुण दुसऱ्या इसमास सूचना करत होता. अखेर सीएसटीजवळ तिला सोडून देण्याचं त्यांचं निश्चित झालं. त्या तरुणाने ती मेली आहे की जिवंत आहे हे पाहण्यासाठी तिच्या तोंडावर पाण्याचे सपकारे मारले तशी ती बरीचशी सावध झाली होती पण निपचित पडून राहिली. सीटवर पडल्या पडल्या तिने अंगावरचे  अस्ताव्यस्त कपडे कसेबसे गुंडाळून घेतले. दरम्यान मध्यरात्र उलटून गेली होती. हवा किंचित थंड झाली होती पण दमटपणा कायम होता. काही तासापूर्वी घामाने चिंब झालेल्या सुरेखाच्या अंगावर आता काटा आला होता. तिचे सगळे प्राण आता कानात एकवटले होते.

तिला गाडीत घालून ते वेगाने अंधार कापीत निघाले होते. तो तरुण अजूनही तिला भोगू इच्छित होता. वाटेत गाडी थांबवून नाहीतर गाडीतच चुरगाळून टाकण्याच्या इरेस पेटला होता आणि त्याच्यासोबतचा गाडी चालवणारा इसम मात्र त्याला नकार देत होता. हिच्या जीवाचे बरेवाईट झाले आणि ते बॉसला कळले तर नसती आफत ओढवेल असं तो राहून राहून सांगत होता. पण तो तरुण काही केल्या ऐकत नव्हता. त्याच्या डोक्यात आता एकाच वेळेस मद्य मदिराक्षी यांचा अंमल चढला होता. थोड्या वेळाने त्याने खिशातून काही नोटा काढून त्याच्यापुढे धरल्या पण गाडी चालवणारा त्याचा साथीदार बधला नाही. अखेर त्याने कंबरेला लावलेलं पिस्तुल काढून त्याच्या कानाला लावलं तसा त्याने जागेवर ब्रेक मारला. पण तरुण पोरगा टिच्चभर देखील डगमगला नाही. अखेर त्याच्या हट्टासमोर त्याला नमतं घ्यावं लागलं. त्यांची गाडी आता माटुंगा स्टेशनच्या बाहेरील बाजूस पोहोचली होती. तिथल्या तुलसी पाईप रोडलगतच्या अंधारलेल्या फुटपाथवर गाडी थांबवली. तो पोरगा गाडीचं मागचं दार उघडून आत शिरला त्यानं तिला इतक्या वाईट पद्धतीनं भोगलं कि तिच्या मांड्यात गोळे आले, प्राण कंठाशी आले. निपचित पडून राहिल्याने श्वास थांबतो की काय वाटू लागलं. त्याचा आत्मा शांत झाल्यावर तो तिच्या अंगावरून बाजूला झाला. पँटची झिप ओढत त्यानं   तिला खस्सकन बाहेर ओढलं. ती खाली पडलीच. तशा अवस्थेत ते तिला रस्त्यावर बेवारस सोडून गेले. गाडी नजरेआड होईपर्यंत ती खाली पडून होती. नंतर अवसान गोळा करून 
पाय खुरडत खुरडत ती फुटपाथच्या कडेला जाऊन बसली. एव्हाना रात्रीचे दोन अडीच वाजून गेले होते. तिथं रस्त्यावरच कडेला झोपलेल्या बेघर निराधार लोकांचे मुडदे नावालाच जिवंत होते. नाही म्हणायला दोन तीन कुत्री जागी झाली होती आणि तिच्यापासून काही अंतरावर गोळा होऊन विव्हळत होती. बऱ्याच वेळापासून या सर्व हालचाली निरखित असलेली एक म्हातारी काही आता तिच्या दिशेनं रांगत आली. बहुधा तिचे पाय लोळागोळा झालेले असावेत. पाण्याची बाटली आणि पेपरच्या तुकड्यात बांधलेला पावाचा घास घेऊन ती सुरेखाजवळ आली. काही क्षण तिच्या अवस्थेकडे वरपासून खालपर्यंत न्याहाळलं आणि सुरेखावर कोणता प्रसंग ओढवूंन गेला असेल याचा तिला अंदाज आला. तिने जवळ येत सुरेखाच्या गालावरून हात फिरवला. केसातून साय बोटं फिरवली. सुरेखाच्या डोळ्यातून हलकेच पाणी वाहू लागलं. त्या वृद्धेनं तिचे डोळे पुसले. तिला पाणी पाजलं, पाव खायला लावला. ती वृद्धा मूकबधिर होती, तिच्या पायात त्राण नव्हते. तिची अवस्था पाहून सुरेखाला फार वाट वाटले. ती पुन्हा रांगत रांगत तिच्या जागेवर गेली आणि एक कळकट गाठोडे उघडून त्यातली विटून गेलेली एक जुनी चादर घेऊन सुरेखाच्या दिशेने आली. तिने ती सुरेखाच्या अंगावर पांघरली पुन्हा एकदा तिच्या गालावरून हात फिरवला. दोघीत एक शब्दाचाही संवाद झाला नाही पण या हृदयीचे त्या हृदयी झाले. काही वेळ सुरेखापाशी बसून ती पुन्हा आपल्या जागी जाऊन झोपली. सर्वांग ठणकत असलेल्या सुरेखाला पांघरुणाने थोडी ऊब आली होती. पोटात दोन घास गेल्याने थोडी हुशारी आली होती. आता आणखी थोड्या वेळाने येथून निघून पन्नीबाईच्या कुंटणखान्यात परतावे असा विचार करून ती पाय मोकळे करून बसून राहिली. मात्र कधी झोप लागली हे जीव शीणल्यामुळे तिला कळलेच नाही. श्वास गुदमरल्यासारख्या आवाजाच्या हालचालीने ती जागी झाली आणि समोरच्या दृश्याने ती थिजून गेली.

तिच्यापासून काही फुट अंतरावर त्या वृद्धेच्या अंथरुणात एक मरतुकडा गर्दुल्ला शिरला होता आणि त्याने तिच्यावर बळजोरीस सुरुवात केलेली होती. बहुधा तिच्या दुहेरी अपंगत्वाची त्याला माहिती असावी कारण तिच्या अंगावरचे सगळे कपडे हटवून तो अगदी बिनबोभाट सुरु होता. ती वृद्धा मात्र केवळ तडफडण्याशिवाय काहीच करू शकत नव्हती. जमिनीवर घासले जात असलेल्या तिच्या हातांचाच काय तो आवाज होता. तिच्या तोंडात भला मोठा बोळा कोंबला असला तरी नाकातून येणारा उच्छवासाचा आवाज जाणवण्याइतका होता. पुढच्याच क्षणाला सावध होत सुरेखाने इकडं तिकडं नजर फिरवली, काही अंतरावर बरयापैकी मोठे दोनतीन धोंडे पडून होते. पावलांचा आवाज न करता ती वीजेच्या वेगाने तिकडे झेपावली. काही वेळापूर्वी गर्भगळीत झालेल्या सुरेखाच्या अंगात खरे तर ताकद आलेली नव्हती तर तिच्यावर झालेल्या अमानुष अत्याचाराचा बदला घेण्याची प्रतिकात्मक संधी तिला त्या गर्दुल्ल्याच्या रूपाने आली होती. सगळी ताकद एकवटून तिने एक धोंडा उचलला, अत्यंत चपळाईने धावत जाऊन तिने मागचा पुढचा विचार न करता तो धोंडा त्याच्या हडकुळ्या देहावर जोर लावून फेकला. रतीक्रीडेत तो इतका रममाण झाला होता की असं काही होईल असं त्याच्या गावीही नव्हतं. एक अस्पष्ट आवाज त्याच्या तोंडातून आला आणि तो त्या वृद्धेच्या देहावरून कलंडला. तो तिच्या अंगावरून बाजूला झाल्याचे दिसताच सुरेखाने सगळी शक्ती पायात एकवटली आणि ती वेगाने सुसाट धावत सुटली. तो गर्दुल्ला जिवंत राहिला की मेला हे पाहण्यासाठीही ती क्षणमात्र देखील तिथे थांबली नाही. बरेच अंतर धावल्यानंतर ती दादरच्या फ्लॉवर मार्केटच्या भागात शिरली. धाप लागल्यानं काही वेळ तिथंच बसून राहिली. तिथं वाहनांची तुरळक येजा सुरु होती, ताज्या फुलांची आवक सुरु झाली होती. बहुधा काही वेळाने पहाट सरायच्या बेतात होती. अंधार फिकट होताच टॅक्सी पकडून ती कामाठीपूरयात परतली तेंव्हा तिच्या चेहऱ्यावर एकाच वेळेस भीती, समाधान आणि थकव्याच्या रेषा उमटल्या होत्या. पन्नीबाईने टॅक्सीवाल्याच्या हातावर पैसे टेकवले आणि इतका वेळ जीवात जीव टिकवून असलेली सुरेखा भोवळ येऊन जमिनीवर कोसळली. नंतर काही वर्षांनी सुरेखाने त्या गुदगुल्यावाल्या कस्टमरला आयुष्यभराचा धडा शिकवला. त्यासाठी आधी तिनं त्याला हवे ते, हवं तसं भोगू दिलं. काही तरी मिळवण्यासाठी काही तरी द्यावं लागतं याचं ज्ञान इथल्या बायकांना अगदी पुरेपूर असतं, सुरेखासारखी बाई त्यास अपवाद असणं शक्य नव्हतं.


~~~~~~~~~~~

देखण्या सुरेखाच्या याच संवेदनशील व काटेकोर हिशोबी वागण्यामुळेच आणि सहज विश्वास टाकण्याच्या प्रवृत्तीपायी तिचा घात झाला होता. सुरेखाच्या कुटुंबात खंडीभर माणसं होती. तिच्या वडीलांना पाच भाऊ होते. त्या पाचही चुलत्यांना मिळून वीसबावीस अपत्ये होती. घरातले सर्व पुरुष तिथल्या जंगलांतल्या विविध कामांवर तग धरून होते, त्यामुळं साहजिकच उत्पन्न अल्प होतं. खाणारी तोंडं जास्त आणि कमाई कमी या दुष्टचक्रात सापडल्यानं अनधिकृत मार्गाने पैसा कमावण्याकडे कल असे. यात फॉरेस्ट खात्यातील माणसांची मदत होई, ते ह्यांची सोय लावून देत, यांना रान मोकळं सोडत. बदल्यात हवी ती झाडं तोडून त्यांची विक्री करून पैसा कमावला जाई. यात सगळेच सामील होते. सुरेखा वयात येण्याच्या काळात एक घटना घडली. वनखात्याच्या एका मोहिमेअंतर्गत टाकल्या गेलेल्या छाप्यात तिचे वडील आणि चार चुलते पकडले गेले. त्यांनी सगळी कर्मकहाणी कथन केली, आपला गुन्हा कबूल केला, आपल्या पापी पोटासाठी आपण हे उद्योग केल्याचं ते कळवळून सांगत होते. त्यांच्या माहितीवरून मोठं रॅकेट उघडकीस येईल असं वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना वाटू लागलं. पण त्याचवेळी आपल्या खात्यातील काही लोकांचाही बळी जाईल हे ही त्यांना कळून चुकलं. नेमका काय निर्णय घ्यावा याबाबतीत ते द्विधा मनस्थितीत होते. त्यामुळे चौकशीच्या नावाखाली कित्येक तास त्यांना डांबून ठेवण्यात आलं. दरम्यान इकडे घरी वडीलांना सोडून राहू न शकणारी हळव्या मनाची सुरेखा रात्र उलटून दुसरा दिवस माथ्यावर आला तरी आपले वडील अजून कसे घरी परतले नाहीत या विचाराने सैरभैर झाली. तिच्या आईनं तिला समजावून सांगितलं पण तिचं समाधान झालं नाही. आईची नजर चूकवून ती बाहेर पडली आणि तिने तडक जंगलाचा रस्ता धरला. अंधार होण्याच्या बेतात असताना ती नेमकी त्याच जागी पोहोचली, जिथं तिच्या चुलत्यांना डांबून ठेवण्यात आलं होतं.

आपल्या नावाचा पुकारा करणाऱ्या आपल्या लाडक्या लेकीचा आवाज सुरेखाच्या वडीलांनी ओळखला, त्यांच्या काळजाचं पाणी पाणी झालं आणि इथंच घात झाला. त्यांनी नकळत सहजगत्या तिच्या हाकांना प्रतिसाद दिला, त्या आवाजाने वनखात्याची माणसं सावध झाली, चपापली. सुरेखाने मारलेल्या हाकेस ओ देऊन आपण आगळीक केल्याचं तिच्या वडीलांच्या लक्षात येईपर्यंत बराच उशीर झाला होता. वडीलांचा प्रतिसाद ऐकून सुरेखा तिथं आली. मात्र तिथलं दृश्य पाहून घाबरून गेली.  देखण्या उमलत्या कळीस पाहून वनखात्याच्या तरुण अधिकाऱ्याच्या मनात वासनेचा वणवा पेटला. आपण या लोकांना पकडलं आणि त्यांच्यावर कारवाई केली तर आपलेही काही साथीदार गोत्यात येतील, शिवाय हे लोक इतके फाटके आहेत की आपल्याला तोडपाणी म्हणून काही देण्यासाठी यांच्याकडे काहीच नाही हे ही त्यांनी ताडलं होतं. आता मात्र सुटकेसाठी यांच्याकडून काही तरी भरपाई करून घेणं शक्य झालं होतं. त्यासाठी सुरेखा एकदम फिट होती. त्या लोकांच्या अधाशी नजरा पाहून तिच्या वडीलांच्या नजरा झुकल्या. वनखात्याच्या लोकांनी तिच्या वडीलांच्या कानात आपली गुफ्तगू केली, आपला प्रस्ताव मांडला. स्वतःसह आपल्या भावांच्या सुटकेसाठी त्यांच्याकडे अन्य कोणताही पर्याय नव्हता. त्यास नकार दिला असता तर आयुष्यभर तुरुंगाची हवा खावी लागली असती, सगळं कुटुंब रस्त्यावर आलं असतं. समाजात बदनामी झाली असती. पुढच्या पिढीचं भवितव्य अंधारात लोटलं गेलं असतं. खूप विचार करून काळजावर दगड ठेवून ते मूक उभे राहिले. त्यांच्या मौनात हतबल झालेला होकार होता. पहाडी रेंजहिलच्या फॉरेस्ट खात्याच्या खोलीत कोवळ्या सुरेखाच्या किंकाळ्या कैद होत गेल्या, जंगलातली झाडं मुकाट होऊन माना खाली घालून स्तब्ध होऊन तो ध्वनी पानापानात साठवत राहिली. एरव्ही सुंसुं आवाज करत पानापानातून शीळ वाजवत घुमणारा वारा उदास होऊन झाडांच्या बुंध्यापाशी गुरफटून बसला. घरट्याकडं परतणारे पक्षांचे थवे अबोल होऊन मेघांच्या अभ्र्याआडून थिजल्यागत पाहू लागले. सगळं जंगल जणू शोकलहरीत बुडून गेलं होतं. तासादिड तासाने त्या सर्वांना मुक्त केलं गेलं, अर्धमेलं झालेल्या सुरेखाला बाहेर आणून त्यांनी अक्षरशः टाकून दिलं. आपल्या पोरीची अवस्था पाहून त्यांच्या डोळ्यात पाणी आलं पण अंधार दाट झाला होता. रडून, गोंगाट करून काही उपयोग होणार नाही उलट त्रास होईल हे त्यांनी ओळखलं होतं. तिला आपल्या खांद्यावर टाकून रात्री उशिरापर्यंत ते घरी परतले. दरम्यान तोवर तिकडे ती दुपारपासून गायब झाल्याने घरची माणसं काळजीत होती. तिची अवस्था पाहून काहीतरी वाईट घडलं असल्याची त्यांना कल्पना आली. पण तिच्या वडीलांनी सत्यकथन न करता तिच्यावर जंगलात बळजोरी झाल्याचं सांगितलं. ते इथे पुन्हा एकदा चुकले. त्यांनी खरं सांगितलं असतं तर सुरेखाच्या आयुष्यात काहीतरी वेगळं घडलं असतं.

त्या दिवसानंतर सुरेखाच्या आयुष्यात अंधार पसरला. वनखात्याची मंडळी तिच्या कुटुंबियांना ब्लॅकमेल करू लागली. त्यांना हवं तेंव्हा हव्या त्या पद्धतीने ते तिला भोगू लागले. याचा सुरेखावर भयानक परिणाम झाला. ती केवळ नावाला जिवंत होती. तिच्या सगळ्या संवेदना मरण पावल्या होत्या. आपल्या शारीरिक जाणिवांची तिला किळस येऊ लागली होती. घरी तोंड उघडायची सोय नव्हती. पण नियती गप्प बसत नाही, ती इशारे करतेच. सुरेखा गर्भवती राहिली आणि तिच्या आईने तिला पोटाशी ओढून विश्वासाने जवळ घेत सगळी हकीकत जाणून घेतली. आपल्या गुणी पोरीच्या पोटी हे काय दुर्भाग्य आलं या विचाराने तिचे श्वास कुंठले. यावर मार्ग काढण्यासाठी तिने मनाचा  हिय्या करून सुरेखाला आपल्या भावाकडे पाठवून दिलं. पण तिथेही तिचे दैव आडवं आलं. तिचं पोट खाली करून झाल्यानंतर एके दिवशी घरी कुणी नसल्याची संधी साधत मामाच्या मुलाने तिला कुस्करलं. काही दिवसांनी तिच्या मावशीच्या मुलांनीही तिला भोगलं. त्यातल्या एकाने मित्रांकडून पैसे घेऊन त्यांनाही सुरेखाचा भोग मिळवून दिला.

~~~~~~ ~~~

पोरवयाचा चिमुरडा गोपाल हा सुरेखाचा एकुलता एक सख्खा भाऊ. आपल्या बहिणीच्या आठवणींनी त्यानं दोसरा काढला आणि धाकट्या काकासोबत तो मामाच्या गावी आला. त्याला पाहून सुरेखाच्या जीवात जीव आला. तिथली सगळी आपबिती सुरेखाने आपल्या चुलत्याच्या कानावर घातली. काही दिवस तिथंच दम काढण्याचा सल्ला देऊन गोपालला घेऊन तो घरी परतला. घरी आल्यावर त्यानं सुरेखाच्या आईला सगळी करुणकथा ऐकवताच तिच्या पायाखालची जमीन सरकली. वाईट चालीचा तिचा धाकटा दीर नेमक्या याच संधीची कित्येक दिवसापासून प्रतीक्षा करत होता. त्यानं सांगितलं की सुरेखाला लोकांच्या वाईट नजरेपासून दूर ठेवण्यासाठी आणि घरादाराची बदनामी टाळण्यासाठी काही काळ मथुरेच्या महिलाश्रमात ठेवलं तर सर्व प्रश्न चुटकीसरशी सुटतील. घरातील सगळ्यांनी होकार दिला. सुरेखाच्या आईने अत्यंत जड मनाने संमती दिली. तिचा धाकटा दीर सुरेखाला मथुरेला घेऊन जाण्यासाठी तिच्या माहेरी निघाला. तेंव्हा गोपालने आपल्यालाही सुरेखाकडे जायचं म्हणून रडून रडून आकाशपाताळ एक केलं. शेवटी त्यानं त्याला सोबत घेतलं. ते दोघेही सुरेखाकडे मामाच्या घरी आले. त्या रात्री त्यानं सुरेखाला अनेक भूलथापा ठोकून कसंबसं मनवलं. रडून थकून गेलेला गोपाल सुरेखाला बिलगून झोपी गेला. सकाळ होताच गोपालला मामाच्या घरी ठेवून ते दोघे पुढच्या प्रवासास रवाना झाले. सुरेखाने त्या दिवशी गोपालला अखेरचं बघितलेलं. त्याच्या मुलायम गालावरून हलकेच हात फिरवताना तिचं काळीज हातात आलं होतं, त्याच्या केसातून तिची बोटं फिरत होती तेंव्हा आपली आईच आपल्या मस्तकावरून हात फिरवत असल्याचा भास तिला होत होता. अत्यंत जड अंतःकरणाने ती तिथून निघाली.

अर्धा रस्ता कटल्यानंतर रेल्वेचा प्रवास सुरु झाला. प्रवासात आता तिच्या चुलत्याने एका मित्राला सामील करून घेतलं होतं. तो आपल्याला आश्रमात नेऊन सोडण्यात मदत करणार असल्याची थाप त्यानं मारली. सुरेखाला मात्र त्या इसमाचा भरवसा वाटत नव्हता. दरम्यान पुढच्या प्रवासात तिच्या चुलत्याने तिला गुंगीचं औषध घातलेलं अन्न खाऊ घातलं. रेल्वेतच त्यांनी आपली वासना शमवून घेतली. तिसऱ्या दिवशी त्यांनी मथुरेऐवजी मुंबई गाठली होती. चौथ्या दिवशी सकाळी सुरेखा शुद्धीवर आली तेंव्हा आपल्या भवताली काय चाललं आहे आणि आपण कुठं आलो आहोत हे ओळखायला तिला फारसे कष्ट पडले नाहीत. कारण मागील कित्येक दिवस ती हिंस्त्र लिंगपिसाट पुरुषांच्या अधाशी वखवखलेल्या नजरांचाच सामना करत होती. कसलाही विरोध न करता ती पन्नीबाईच्या कोठ्याशी एकरूप झाली. तिच्या डोळ्यातले अश्रू थिजून त्यांचे पत्थर झाले होते आणि काळजातल्या संवेदना बोथट होऊन तिचं रुपांतर निर्जीव शरीरात झालं होतं. पहाडी भागातलं कोरीव देखणं आरस्पानी सौंदर्य लाभलेली ही पोरगी आपल्यासाठी हुकुमाचा एक्का ठरेल हे पन्नीबाईने तेंव्हाच ताडलं होतं. तिने सुरेखाला आपल्या मुलीसारखं मानलं. तिच्या जीवावर पन्नीबाईने अफाट पैसा कमावला.

धंदा करण्याची कला अवगत करावी लागत नाही इथं आलं की बाई त्या गाळात आपसूक रुतत जाते. पहिले काही महिने सुरेखाला भाषेची अडचण झाली. आपल्या चुलत्याने आपल्याला इथं विकलेलं आहे आणि इथं आपल्याला लोकांच्या इंद्रियांची भूक शमवायची आहे हे तिने डोक्यात पक्कं केलं. वखवखलेल्या देहांखाली निजतानाच तिच्यातला निद्रिस्त बंडखोर स्वभाव जागा झाला. ती आमूलाग्र बदलत गेली. संधी मिळेल तेंव्हा जमेल त्या पुरुषाची गच्ची पकडून त्याला धडा शिकवत गेली. पुरुषाचं अंतरंग एका क्षणात ती ओळखू लागली. आपली मूळची दुनिया विसरण्यासाठी इथल्या नरकात शक्य त्या वेगानं रममाण व्हायला हवं हे ध्यानात घेऊन स्वतःला बदलत गेली. हे जिणं जगतानाच इतर बायकांना मदतीचा हात देऊ लागली. या विश्वात मायेचा हात शोधू लागली. खरं तर तिचीही काही स्वप्ने होती, माथ्यात सिंधूर भरून तिलाही लग्न करायचं होतं, प्रेमाचा सुखी संसार करायचा होता. पण तिच्या आयुष्याची शकले होताना तिच्या स्वप्नांचा चक्काचूर झाला होता. तिचा शोध म्हणजे मृगजळ होतं पण नियतीला तिची दया आली.               
तिच्याकडे येणाऱ्या गिऱ्हाईकात माधव नावाचा मथुरेकडचा एक तरणाबांड पोरगा आला. त्याच्या लाघवी स्वभावामुळे सुरेखाने त्याच्याशी मैत्री वाढवली. एरव्ही घरची आठवण आली की सुरेखाच्या मस्तकात संतापाची तिडीक यायची. आपल्याला भोगणाऱ्या लोकांचे चेहरे डोळ्यापुढे तरळायचे. बापाची लाचारी दिसायची, आईची तगमग जाणवायची. लहानग्या बहिणींसाठी आपला बळी दिल्याची टोचणी लागून रहायची. तिचा जीव फक्त आणि फक्त गोपालसाठी तुटायचा, ज्याचा तिच्यावर अपार जीव होता. आपल्या पाठीमागे त्याची अवस्था कशी झाली असेल आणि आईने आपल्या मनाची समजूत कशी घातली असेल हेच विचार तिच्या मनात येत. अन्य कुणाचाही विचार तिच्या मनाला शिवत नसे. माधवजवळ एकदा तिने गोपालबद्दलची आपल्या काळजातली खंत बोलून दाखवली. माधवने तिला विश्वासाची हमी देत तिच्याकडून सगळी माहिती काढून घेतली. जे काम पन्नीबाईला इतक्या वर्षात जमले नव्हते ते त्याने काही महिन्यात केले. त्यानं सुरेखाच्या घराचा माग काढत काढत तिचा पत्ता शोधून काढला. तिथं येणंजाणं वाढवत पौगंडावस्थेत पोहोचलेल्या गोपालशी गट्टी जमवली. एकेदिवशी त्यानं त्याला सांगितलं की, “चल तुला तुझ्या बहिणीकडे घेऊन जातो, पण घरी कुणापाशी एक शब्दही बोलायचा नाही हे याद राख !”

~~~~~~~ ~~~~ 

मामाच्या गावातून चुलत्यासोबत गेलेल्या सुरेखाबद्दल सगळं घरदार समजत होतं की ती मथुरेला महिलाश्रमात राहत्येय. हे नाटक फार काळ करता येणार नाही याची जाणीव असलेल्या तिच्या धाकट्या चुलत्याने काही महिन्यांनी बनाव रचला की सुरेखाने महिलाश्रमातून पलायन केल्याची बातमी कानावर आलीय. सुरेखाच्या आईला यावर विश्वास ठेवणं भाग पाडलं गेलं. ती अधूनमधून आपल्या लेकीची आठवण काढायची, तिच्या हरणडोळ्यात तिची छबी तरळायची. गोपाल वगळता सगळ्यांना हळूहळू तिचा विसर पडत गेला पण जन्मदाती आई आपल्या पोरीला कधीच विसरू शकली नाही. घरातल्या मुलींची लग्ने करता करता ते कुटुंब कंगाल झाले. काहींनी अक्षरशः मोलमजुरी सुरु केली, घरातल्या बायकांनी मिळेल ते काम स्वीकारलं. अन्नाच्या घासाला ते मौताज झाले. जणू त्यांना आपल्याच पोरीचा शाप लागला. आता हे सर्व जाणल्यावर माधवला देखील त्यांच्या अवस्थेची दया आली. पण सुरेखाला शब्द दिलेला असल्याने तो उघडपणे काही बोलू शकला नाही. त्या कुटुंबाशी त्याने खूप सलगी वाढवली. त्यांचा विश्वास संपादन केला. एकदोन वेळा त्यांना आपल्या घरी नेलं. त्यांच्यावर काही पैसे खर्च केले.      

हा मोका साधत त्यानं यात्रेचं निमित्त करून गोपालला आपल्यासोबत गावी नेत असल्याचं सांगत थेट मुंबईला आणलं आणि सुरेखाच्या पत्त्यावर घेऊन आला. त्या दिवसानंतर गोपाल जवळपास महिनाभर माधवच्या खोलीत मुंबईत राहिला पण रोज सुरेखाकडे जात राहिला. एके दिवशी सुरेखाला त्याची असलियत पन्नीबाईसमोर सांगावीच लागली. गोपालकडून सुरेखाला आपल्या घरची बिकट स्थिती कळली आणि ती पुरती उन्मळून पडली. तिची सगळी कमाई तिने गोपालच्या स्वाधीन केली, खेरीज पन्नीबाईकडून एक मोठी रक्कम उचल घेऊन तीही त्याच्या हाती दिली. त्या दिवसानंतर सुरेखा आपल्या आईसाठी आणि घरादारासाठी झुरत राहिली पण आपण गावाकडे परतलो तर आपल्यामुळे त्यांचं जगणं हराम होईल या विचाराने ती कधीच घरी परतली नाही.

~~~~~~~~~~~

सकीनाला जेंव्हा सुरेखाने पहिल्यांदा पाहिलं होतं तेंव्हा तिला तिच्या आईची आठवण आली. तिने सकीनाला कधीच एकाकी राहू दिलं नाही. तिच्या सुखदुःखात ती सदैव सामील झाली. तिनेही सुरेखाला मोठ्या बहिणीची माया दिली. सुरेखाला लाभलेला हा सर्वात मोठा आधार होता. रघू आणि सकीना यांच्यातलं नातं तिला आवडत नव्हतं पण ती तिची मर्जी म्हणून कधी मध्ये पडत नव्हती. मात्र ज्यादिवशी रघूने तिचं सर्वस्व हडपण्याचा प्रयत्न करत तिला जीवे मारण्याचा प्रयत्न केला तेंव्हा सुरेखाने त्याला जन्माची अद्दल घडवली होती. त्या दिवसापासून त्यांच्यातलं नातं अधिक घट्ट झालं. सुरेखाच्या आजारपणात तिनं सगळी कमाई खर्च केली तेंव्हा अनेकजणी तिला हसल्या होत्या पण ती ठाम होती. सुरेखासाठी ती आई होती, बाप होती, बहिण होती आणि जिवलग मैत्रीण होती. मृत्यूसमयी तिने आपले सगळे दागदागिने सुरेखाच्या हवाली केले आणि तिच्या मांडीवरच श्वास सोडले. ती गेल्याचं दुःख सुरेखा सहन करू शकली नाही. तिनं व्यसनाला जवळ केलं. दरम्यानच्या काळात स्वतःची सगळी कमाई ती दरसाली गोपालकडे हस्ते परहस्ते पाठवत होती. वय पोक्तपणाकडे झुकल्यावर तिला अधूनमधून गाव आठवे, आईवडील आठवत, तिचं बालपण आठवे, निसर्गरम्य परिसर आठवे पण त्यासोबत त्या निर्दयी घटना आठवत आणि मग ती कासावीस होऊन जाई. त्या आठवणींचा तिला आताशा त्रास होऊ लागला होता. आई अंथरुणाला खिळून असल्याचा निरोप मिळाला त्यादिवशी तिने इतकी दारू ढोसली की तिची अवस्था नाजूक झाली होती. त्यानंतर सुरेखाचं संतुलन ढासळत गेलं पण तरीही तिने धंदा जारी ठेवला. वार्धक्याकडे झुकलेल्या पन्नीबाईच्या कुंटणखान्यात आता कित्येक नव्या कोरी पोरी आल्या होत्या, मधल्या काळातही अशाच कित्येकजणी येऊन गेल्या होत्या पण सुरेखाची सर कुणालाच येत नव्हती. पन्नीबाईही हे जाणून होती शिवाय सुरेखाच्या काळजातली घालमेलही तिला अलीकडे जाणवत होती कारण ती देखील एक स्त्रीच होती. पन्नीबाईची तरणीताठी पोरगी सनम आता हा अड्डा चालवत होती पण विशेष गोष्ट म्हणजे ती धंदा करत नव्हती मात्र तिथं येणाऱ्या गिऱ्हाईकांना त्यांच्याच भाषेत उत्तर देत होती, नजर ओळखण्यात तिच्या इतकं तेज तर्रार कुणी नसल्याचं अख्ख्या कामाठीपुऱ्यात बोललं जात होतं. 

पोलीस डिपार्टमेंटमधील ज्या लिंगपिसाट व्यक्तीने एके काळी गुदगुल्या करून  सुरेखाचं  अमानवी पद्धतीने लैंगिक शोषण केलं होतं त्याला आयुष्यभर लक्षात राहील असा धडा तिने अवघ्यां काही महिन्यात शिकवला होता. नेमकी त्याच व्यक्तीच्या मर्जीतल्या एका अधिकाऱ्याची बदली नागपाडा पोलीस स्टेशनला झाली आणि त्या इसमाने सुरेखाचा सूड घेण्याची हीच योग्य वेळ आहे असं म्हणत तिचा बदला घेण्याचे ठरवले. 
१९९३ चा रखरखीत उन्हाळा होता तो. सनमच्या अड्ड्यावर येऊन चार तरुणांनी सुरेखाला बाहेर आऊटींगसाठी नेण्याची मागणी केली. त्यासाठी ती म्हणेल तितके पैसे मोजायला ते तयार होते. पण फुल्ल टल्ली झालेली सुरेखा त्यांच्यासोबत जायला राजी नव्हती. तिने त्यांची ऑफर धुडकावून लावली. खरे तर तिला बाहेर नेल्यानंतर मनमुराद छळ करून सामुदायिक बलात्कार करून तिला अज्ञात ठिकाणी नेऊन संपवून टाकायचे या इराद्याने त्या इसमाने सुपारी देऊन त्यांना तिथं पाठवलेलं होतं. पण सुरेखाने नकार दिल्यानंतर काय करायचं हे त्यांना नेमकं सांगितलं गेलं नव्हतं. तशातच फटाकड्या सनमचा स्वभाव कमालीचा फटकळ आणि रोखठोक असल्यानं त्यांचा तोल गेला.   सनमने त्यांना तिथून चालतं व्हायला सांगितल्यावर ते तिच्याशीच वाद घालू लागले. ते आधी एकेरीवर आले नंतर त्यांनी आक्रमक होत तोडफोडीस सुरुवात केली. त्यांच्याहून अधिक आक्रमकपणा दाखवत सनमने एकाची गच्ची पकडून त्याच्या कानशिलात लगावून दिली. अचानक झालेल्या प्रतिकाराने बावरून जाऊन त्यातल्या एकाने रामपुरीचं लखलखतं पातं बाहेर काढलं पण सनम बधली नाही. दरम्यान आता काही तरी भयानक घडण्याचा अंदाज आल्यानं पन्नीबाईच्या सर्व बायकापोरींनी गलका उडवून दिला. या आवाजाने सावध झालेली दुपारची वामकुक्षी घेत असलेली पन्नीबाई दचकून जागी झाली आणि कपडे विस्कटलेल्या अवस्थेत तशीच बाहेर आली. त्वेषाने धावत आलेल्या पन्नीबाईला त्या तरुणांनी इतक्या जोरात ढकलून दिले की भिंतीवर तिचे डोकं आपटलं, ती खाली कोसळली. कोसळताना तिच्या मुखातून "सुर्खीsss..." अशी आर्त हाक बाहेर पडली. तिच्या हाकेने नशेत चूर असलेली सुरेखा अंगावर पाणी ओतावं तशी सर्रकन भानावर आली. अंगातली ताकद एकवटत ती पन्नीबाईच्या दिशेने 
झेपावली. पन्नीबाईच्या डोक्यातून एव्हाना रक्तस्त्राव सुरु झाला होता. पन्नीबाईने सुरेखाचा हात गच्च धरून ठेवत दुसऱ्या हाताने सनमच्या दिशेने इशारा केला. तिला काय म्हणायचे आहे हे सुरेखाने निमिषार्धात ताडले. चित्त्याच्या चपळाईने ती सनमच्या समोर भिंत बनून उभी राहिली. डोक्यात खून स्वार झालेले ते तरुण आणि सनम यांच्यामध्ये सुरेखा होती. तिच्या डोळ्याचं पातं लवायच्या आधी चाकूधारी तरुणाने तिच्यावर सपासप वार केले, त्याही अवस्थेत तिने त्याच्या अवघड जागेवर लाथ मारण्याचा असफल प्रयत्न केला. आजुबाजूच्या पोरी 'खून, खून' म्हणून ओरडू लागल्यावर ते तरुण वेगाने पळून गेले. त्यांना पकडण्याचा अडवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या बायकांना त्यांनी लाथाबुक्क्यांनी तुडवत आपला रस्ता साफ करून घेतला. रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या सुरेखाला केईएममध्ये नेण्यात आलं. तब्बल एक आठवडाभर तिने मृत्यूशी झुंज दिली. पण पुढे जाऊन तिनेच जगण्याची उमेद सोडली. एका पहाटे तिची तगमग निमाली. तिच्या देहातला धगधगता अग्निकुंड विझला.
पन्नीबाईच्या मांडीवर तिनं प्राण सोडले तेंव्हा पन्नीबाईने आर्त किंकाळी फोडली. त्या दिवशी तो प्रतीध्वनी थेट सुरेखाच्या गावातल्या पहाडांना थडकला असावा. कारण त्या पहाटेस तिथं वारा, पाऊस, वीजांचं आकांडतांडव झालं. पहाडांच्या काळजाला तडे गेले, वृक्ष उन्मळून पडले. निसर्ग कोपला असं लोक म्हणू लागले पण तो तर निसर्गानं व्यक्त केलेला शोक होता, त्याच्या कोवळ्या मुलीच्या करुण मृत्यूसाठी केलेला विलाप होता...

सुरेखाच्या इच्छेनुसार पन्नीबाईने तिचा मृतदेह आपल्या गावी नेला आणि सकीनाला जिथं दफन केलं होतं त्या कबरीशेजारीच तिला दफन केलं. जन्मदात्या आईपाशी झोपण्याचं सौख्य सुरेखाला खूप कमी लाभलं होतं. त्याची भरपाई तिनं आता पुरेपूर केली होती. ती आता तिच्या मानस आईशेजारीच चिरनिद्रेत लीन झाली होती....

- समीर गायकवाड.

मूळ व्यक्तींची नावे बदलली आहेत. 'रेड लाईट डायरीज'च्या उद्देशाबद्दल मी मागे बऱ्याचवेळा लिहिलं आहे, ते इथं थोडक्यात मांडतो - वाचणाऱ्याच्या मनात खळबळ निर्माण व्हावी म्हणून हे लेखन केलेलं नसून हजारो वर्षांपासून पुरुषी वर्चस्ववादी समाजरचनेने या घटकाचे जे शोषण केलेलं आहे त्याच्या प्रकटनासाठी शब्द अपुरे पडतील. मादीस्वरूपातील भोगवस्तू या पलीकडे पुरुषांनी यांच्याकडे पाहिलं नाही आणि स्त्रियांनीही यांच्या जीवनाकडे ढुंकून पाहिलं नाही. यांचं शोषण, दमण यावर कुणी काम करावं म्हणून हे लेखन केलेलं नसून यांच्या जीवनातला अंधार आपल्या कचकड्याच्या प्रकाशविश्वात आपल्या समोर यावा, आपले डोळे उघडावेत. यांच्याकडे बघण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलला जावा. यांना समाजाने थोडासा तरी सन्मान द्यावा, किमान एकदा तरी आपुलकीच्या नजरेने यांना पहावं इतकाच तर हेतू आहे. 'रेड लाईट डायरीज'चे लेखन वाचून खूप काही क्रांती घडेल असं मला कधीही वाटत नाही, पण या वस्त्यातून जाताना नाकाला रुमाल लावून जाणाऱ्या पांढरपेशी विश्वातल्या स्वत्वाच्या कुपीत लीन असणाऱ्या कथित सभ्य माणसांच्या दृष्टिकोनात थोडासा तरी सकारात्मक बदल व्हावा ही प्रांजळ अपेक्षा मात्र नक्कीच आहे.  


Sunday, April 7, 2019

झाडांची अज़ान..


गावात हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतकेच मुस्लिमांचे उंबरठे होते. त्यातला एक उंबरा मकबूल हुसैन यांचा होता. बाकीची घरं त्यांच्या जामातमधली, रिश्तेदारीतली होती. काही दिवसापूर्वी साठीतले मकबूलचाचा गाव सोडून थोरला मुलगा मोहसीनकडे हवापालटासाठी गेले तेंव्हा रणरणत्या उन्हात त्यांना निरोप द्यायला अख्खं गाव सडकेवर लोटलेलं. तेंव्हा ताठ कण्याचा तो डेरेदार पिंपळ माणसांच्या गर्दीने गलबलून गेला. "जिंदगी में हज जा न सका लेकीन विदाई तो उससे भी बेहतरीन मिल गयी, न जाने अब ये मिट्टी नसीब में गंवारा होगी की नही.." असं म्हणत चढलेल्या बसमधून खाली उतरून त्यांनी मातीचं चुंबन घेतलं तेंव्हा आयाबायांनी डोळयाला पदर लावला. वाकताना त्यांच्या पांढूरक्या दाढीला माती चिकटली, ती त्यांनी पुसलीदेखील नाही. तसेच स्तब्ध होऊन उभं राहिले. त्यांच्या भावूक अवस्थेनं गलबलून गेलेल्या गावातल्या जुन्या खोंडांनी मोहसीनला हक्कानं फर्मावलं, "मकबूलकडे लक्ष दे बाबा, त्याला काय पाहिजे काय नको याची वास्तपुस्त कर. तब्येतीकडं ध्यान दे.." मोहसीन मान हलवत होता. इकडे मकबूलचाचांना लोकांच्या नानाविध सूचना सुरु होत्या. काहींनी त्यांना खाण्यापिण्याच्या जिनसा दिल्या, कुणी पायजमा बंडीचं कापड दिलं, तर कुणी पानाची चंची दिली. तेव्हढ्यात मध्येच सवाष्ण बायका पोरी त्यांच्या पायावर डोकी टेकवत होत्या. ते उदार अंतःकरणाने आशीर्वाद देत होते. काही लोक दुआ मागायला आलेले. मकबूलभाई त्यांच्या मस्तकावर हात ठेवून डोळे मिटत आकाशाकडे बघत तीन वेळा 'बिस्मिल्लाह' म्हणून दुआ पुटपुटायचे. यामुळे सडकेवरची गर्दी काही केल्या कमी होईना तसं आत बसलेल्या मोहसीनसह बसमधले बाकीचे प्रवासी वैतागले, कंडक्टरने घंटी वाजवायचा सपाटा लावला. अखेर गावकरी मागे हटले पण मकबूलचाचांचे पाय काही केल्या उचलत नव्हते.


Wednesday, April 3, 2019

रेड लाईट डायरीज - अधम

काचेच्या तावदानातून खाली बघताना तिला रस्त्यावरचे जथ्थे दिसायचे
गर्दीला चेहरा नसतो असं कोण म्हणतं इथे तर चेहरा आहे करालअक्राळ विक्राळ वासनेचा !
घरी नातवंडे असलेली कंबरेत पोक आलेली माणसे सुद्धा इथे आलीत,
वर्षाकाठी कित्येक पोरींशी अफेअर करणारी पोरंही आहेतवळवळ वाढली आहे त्यांच्या डोक्यात.
ढेरपोटे आहेतबरगडया मोजून घ्याव्यात असेही आहेत.
भुकेकंगालही आले आहेत आणि लॉकेट ब्रेसलेटानी मढलेलेही आहेत.
गांजेडीदारुडेबैरागीफकीरनशेखोरमाव्याचे लेंड भरलेलेही आले आहेत.
नोकरदार आहेतव्यापारी आहेतरोजंदारीवाले आहेतरुमालाला तोंड बांधलेले ऑफिसरही आहेत.
नुकतीच मिसरूड फुटू लागलेली कोवळी पोरेही आलीतनिर्लज्ज झालीत जरा.