Tuesday, January 29, 2019

प्रिय जॉर्ज फर्नांडीस ..



तर जॉर्ज अखेर तुम्ही गेलातच.
आता सगळीकडे तुम्हाला घाऊक श्रद्धांजल्या वाहिल्या जातील.
त्यात ते सुद्धा सामील असतील ज्यांनी तुम्हाला शहिदांचा लुटारू म्हटलं होतं !
जॉर्ज तुम्ही इतक्या खालच्या पातळीवर जाल असं त्यांना का वाटलं असावं ?
सैनिकांच्या शवपेट्यांत तुम्ही पैसा खाल्ला असा बेफाम आरोप तुमच्यावर झाला होता.
मरतानाही तुम्हाला त्याच्या वेदना जाणवल्या का हो जॉर्ज ?
तुम्ही तर तेंव्हाच मरण पावला होतात जेंव्हा तुमची तत्वे मरून गेली होती, किंबहुना समाजवादयांचे वारसदार म्हणवल्या गेल्या बाजारू नवसमाजवादयांनीच त्याची हत्या केली होती.
जॉर्ज तुम्ही त्यांना आवरलं का नाही कधी ?



Saturday, January 26, 2019

माणुसकीचं स्थित्यंतर अजून बाकी आहे..




इरण्णा एकदम रोमनाळ गडी. त्याचं मूळ गाव कर्नाटकातलं नागरहळ्ळी. सोलापूरपासून भूमीसलग असलेल्या ईंडीहून त्याचा रस्ता. मात्र हे गाव धारवाड जिल्ह्यातलं. गावाच्या हद्दीपासून दूर हिरव्यानिळ्या भीमेच्या तीरापासून अवघ्या काही फर्लांगावर त्याची वडीलोपार्जित शेती होती. धार्मिक प्रवृत्तीचा चनबसप्पा हा इरण्णाचा बाप. त्याला पाच भावंडं. सगळ्यांची शेती एकत्रित होती. सगळ्या घरांनी असतो तसा बखेडा त्यांच्या घरातही होता. पण त्याला फार मोठं अक्राळविक्राळ असं स्वरूप नव्हतं. रोजच्या जीवनातला तो एक अविभाज्य भाग होता जणू. त्याची सर्वांना सवयही होती, त्यामुळं त्यांच्यात भावकीचं वितुष्ट असं काही नव्हतं. १९७२ च्या दुष्काळात भीमेचं पात्र कोरडंठाक पडलं. पीकपाणी करपून गेलं. विहिरी आटल्या. खाण्यापिण्याची ददात झाली. इथून त्यांचे दिवस फिरले. पिकाचं निमित्त होऊन सुरु झालेलं भांडण सलग चारपाच वर्षं चाललं. खातेफोड झाली. वाटण्या झाल्या. थोरल्या चनबसप्पाच्या वाट्यास नऊ एकर शेती आली. त्याच साली त्याच्या धाकट्या मुलाचे म्हणजे म्हंतप्पाचे लग्न झाले, नवीन सून घरात आली अन घरात नवी भांडणं लागली.


मोदी, रॅमाफोसा आणि प्रजासत्ताक दिन.


आपला देश आज ७० वा प्रजासत्ताक दिन साजरा करतोय. दक्षिण आफ्रिकेचे विद्यमान राष्ट्रपती मॅटामेला सिरील रॅमाफोसा हे प्रजासत्ताकदिनी राजधानी दिल्लीत आयोजित केल्या जाणाऱ्या भव्य दिव्य सोहळयाचे यंदाचे मुख्य अतिथी आहेत. परराष्ट्र खात्याच्या माहितीनुसार ३० नोव्हेंबर २०१८ रोजी अर्जेंटिनाची राजधानी ब्युनॉस आयर्समध्ये आयोजित केलेल्या १३ व्या जी २० देशांच्या बैठकीत रॅमाफोसांना प्रजासत्ताक दिनाच्या प्रमुख अतिथीपदाचे निमंत्रण दिले. भारत सरकार यंदाचं वर्ष महात्मा गांधीजींची १५० वी जयंतीवर्ष म्हणून साजरं करणार असल्याने रॅमाफोसा यांना निमंत्रित केलं गेल्याची पार्श्वभूमी विशद केली गेलीय. गांधीजींचे आफ्रिकेशी असणारे गहिरे नाते आणि तिथला प्रेरणादायी सहवास इतिहास सर्वश्रुत आहे, त्यास उजाळा देण्यासाठी सरकारने रॅमाफोसांना बोलवल्याचं म्हटलं जातंय. मोदीजींनी यावर वक्तव्य केलं होतं की रॅमाफोसांच्या दौऱ्यामुळे दोन्ही देशाचे संबंध अधिक दृढ होतील. या सर्व बाबी पाहू जाता कुणासही असं वाटेल की गांधीजींनी दाखवलेल्या मार्गावरून सध्याचे सरकार मार्गक्रमण करतेय आणि त्याच भावनेने सर्व धोरणे राबवतेय. पण वास्तव वेगळंच आहे.


Sunday, January 20, 2019

'अक्षर' कहाणी...


‘वपुर्झा’मध्ये व. पु, काळे लिहितात की, “एकदा केव्हातरी शांतपणे बसावं आणि वयानुसार आपण काय काय गोष्टी सोडल्या ह्याचा आढावा घ्याचा. मग लक्षात येतं, की आपण गाभुळलेली चिंच बरयाच वर्षात खाल्ली नाही, जत्रेत मिळणारी पत्र्याची शिट्टी वाजवलेली नाही. चटक्याच्या बिया घासुन चटके द्यावेत असं आता वाटत नाही, कारण परीस्थितीचे चटके सोसतानाच पुरेवाट झालेली असते. कॅलिडोस्कोप बघितलेला नाही. सर्कशितला जोकर आता आपलं मन रिझवु शकत नाही. तसंच कापसाची म्हातारी पकडण्याचा चार्मही आता राहीलेला नाही. कापसाच्या त्या म्हातारीने उडता उडता आपला "बाळपणीचा काळ सुखाचा " स्वत: बरोबर कधी नेला ते कळलंच नाही. त्या ऊडणारया म्हातारीने सर्व आनंद नेले. त्याच्या बदल्यात तिच वार्धक्य तिने आपल्याला दिलं. म्हणुन ती अजुनही ऊडु शकते. आपण जमीनीवरच आहोत.“


बिन मंदिराचे राम..


वेशीच्या तोंडावर असलेल्या मारुतीच्या मंदिरात पूर्वी उनाड पोरे खेळत असायची. शिरापुरी, लपंडाव, आंधळी कोशिंबीर असे नानाविध खेळ रंगायचे. मंदिर म्हणजे खूप काही अजस्त्र आकाराचे भव्यदिव्य असं काही नव्हतं. हेमाडपंती वा आणखी कुण्या नावाजलेल्या शैलीतली स्थापत्यशैलीही नव्हती. साधंसुधं दगडी बांधकाम होतं. गावातल्या माणसांगत आडमाप आकाराचे धोंडे कुण्या गवंडयाने एका चळतीत रचलेले. म्हाताऱ्या कोताऱ्यांच्या काळजाच्या खपल्या निघाव्यात तशा जागोजाग कोपच्या उडालेल्या. त्यातला चुना बाहेर डोकावणारा. एखादा चिरा कललेला. मध्येच एखादी देवळी. दिव्याच्या काजळीने काळी झालेली. दगडी भिंतीवरही काळी वर्तुळे उमटलेली. रामा गुरवाच्या डोळ्याखालीही अशीच काळी वर्तुळे होती. मंदिरातल्या कणाकणावर प्रेम करणारा, कंबरेत वाकलेला रामा गुरव. रामाचं रूपडं अनोखं होतं. झुपकेदार मिशा, राठ काळे ओठ, मोठाले डोळे,लोंबायला झालेल्या कानाच्या जाडसर पाळीत भिकबाळी, गळ्यात कसल्याश्या पांढऱ्या तांबड्या मण्यांची माळ, हातात तांब्यांचं भलंमोठं जाडजूड कडं, ताटलीएव्हढा हाताचा पंजा, कडक खर्जातला आवाज. गाऊ लागला की त्याचा आवाज बदलल्या सारखे वाटे. एरव्हीची कर्कश्यता जावून मृदूता जाणवे. त्याची भीतीही वाटे. खेळता खेळता मारुतीरायाच्या मूर्तीस धडकणाऱ्याच्या पाठीवर त्याच्या दगडी हाताची पाच बोटे उमटत.


Sunday, January 13, 2019

दवंडी ते ट्विट !



एके काळी गावात तराळ असायचा. गत कालखंडात गावाबाहेर उपेक्षित दलितांची वस्ती असे. हे महारवाडे, मांगवाडे, रामोशीवाडे गावांनी व जातीपातीचा अभिनिवेश असलेल्या गावकऱ्यांनी मनस्वीरित्या जोपासले होते. त्याचा गावकीला असुरी आनंद होता, अमानवी दृष्टीकोनाचा पाशवी अभिमान होता. गावकुसाबाहेरच्या या बहिष्कृत अंधारल्या जगात खितपत पडलेल्या लोकांना गावात यायला मज्जाव असे. जरी यायचं झालंच तर त्याच्या अटी असत. या लोकांनी गावात येताना कसं यायचं, त्यांचं वर्तन कसं असावं, त्यांची देहबोली कशी असावी याचे दंडक असत. ते न पाळणाऱ्यांना त्याची सजा दिली जाई. आता काळ बदललाय. अस्पृश्यता बऱ्यापैकी नष्ट झालीय. बुरसटलेल्या विचारांचा पगडा असलेल्या वृत्तीचं वर्चस्व ज्या प्रांतात आहे तिथल्या सनातनी लोकवस्त्या वगळता सर्वत्र बदल झालाय. मानसिकता काही अंशी का होईना बदलते आहे. आता गावोगावचे महारवाडे गेलेत मात्र त्यांची जागा भीमनगरांनी घेतलीय. नावं बदललीत वृत्ती मात्र काहीशी तशीच आहे. छुपा भेद आहेच पण पूर्वी इतका जहालपणा आता उरला नाही. त्याच बरोबर ‘आरे ला कारे’ म्हणणारा वर्गही आता बाह्या सरसावून उभा असतो.



Saturday, January 12, 2019

हॅलो..


आपण एखाद्याचं हृदय घायाळ करायचं, त्याच्या काळजाला जखमा द्यायच्या, नंतर त्याच्यासाठी एकाकीपणे झुरत राहायचं, त्याची क्षमा मागण्यासाठी जगत रहायचं, त्याच्या आवाजासाठी तडफडत राहायचं, एका क्षमायाचनेसाठी हजारो फोन कॉल्स करायचे पण पलीकडून कुणीच आपला आवाज ऐकण्यासाठी नसणं या सारखा दैवदुर्विलास कोणताच नाही.
याच थीमवर एक प्रसिद्ध काव्य रचले गेले आणि त्याचं रुपांतर गीतात झाल्यावर त्याला २०१७ मध्ये 'सॉन्ग ऑफ द इअर'चे ग्रामी ऍवार्ड मिळाले !
जिने काव्य रचले तिनेच ते गायले. ऍडेल तिचे नाव.
माझी आवडती गायिका आणि आवडते गाणे.
ऍडेलच्या 'हॅलो' या कवितेचा मराठीतील स्वैर अनुवाद खाली दिलाय.


Tuesday, January 8, 2019

इप्सित...




फार जुनी गोष्ट नाही ही. असंच कुठल्या तरी प्रवासाला गेलो होतो, तेंव्हाची ही घटना. कामं उरकली, सगळे बेत तडीस गेले आणि परतीस निघालो पण माझी रेल्वेगाडी चुकलेली. तेही एका अंधारलेल्या विजनवासातल्या स्टेशनपाशी. खूप धावपळ करून देखील शेवटी अडचण आलीच. सगळं स्टेशन सामसूम झालेलं. नाही म्हणायला एका ऑफिसवजा खोलीतून एक काळ्या डगल्यातला मध्यमवयीन बुटका जाडजूड इसम चालत येताना दिसला. त्याने दुरूनच मला पाहिलं आणि त्यांच्या थकलेल्या चेहऱ्यावर का कुणास ठाऊक पण स्मितहास्य उमटल्यासारखं वाटलं. ते इसम म्हणजे तिथले स्टेशनमास्टर होते. मला पाहून आपल्या चालण्याचा वेग किंचित वाढवत जवळ आले आणि आपण होऊन म्हणाले, "काय ट्रेन चुकली वाटतं ?"
मी मान डोलावली. मग कसनुसं हसत बोलले - "पुढची ट्रेन आता उद्या सकाळीच ! तोवर कुठे उतरणार ?"
मी इकडं तिकडं बघत घड्याळाकडे पाहिलं. येथे आसपास लॉज शोधावेत की येथेच थांबावं याचा मला प्रश्न पडलेला. माझी अस्वस्थता त्यांनी ओळखली. "येथे वेटींग रूम आहे तिथे थांबू शकता किंवा माझ्याबरोबर येता का ?" माझी द्विधा अवस्था झालेली. मी स्तब्धच. शेवटी हातातली ब्रीफकेस सांभाळत तेच पुन्हा बोलले - "तिकीट विंडो मीच सांभाळतो... गर्दी नसते तिकीट मिळून जाईल..तिकीटही सकाळीच घ्या.... येतो मी ..आराम करा आणि स्वतःला सांभाळा.." स्वतःला सांभाळा म्हणताना त्यांनी माझ्याकडे ज्या चमत्कारिक भेदक नजरेने पाहिले त्याने मी थोडासा गांगरलो. मी त्यांच्याकडे पाहतच उभा राहिलो आणि ठाक ठाक पावलांचा आवाज करत कसलं तरी भयानक छद्महास्य करत स्टेशनमास्टर वीजेच्या वेगाने निघून गेले. स्टेशन आता पुरतं निर्मनुष्य झालं.


Monday, January 7, 2019

नयनतारा सहगल यांच्या निमित्ताने....

९२ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन 
मन उचंबळून यावं वा अंतःकरण भरून यावं असं काही साहित्य संमेलनांतून घडत नसतं. तिथं जे होतं तो एक 'इव्हेंट' असतो, ज्यात असते कमालीची कृत्रिमता, अनावश्यक औपचारिकता आणि आढ्यताखोर ज्ञानप्रदर्शनाची अहमहमिका ! यातूनही अध्यक्षीय भाषण, स्वागत भाषण, समारोपाचे भाषण अशी तीनचार मनोगते कधी कधी वेगळी वाटतात अन्यथा त्यांचीही एक ठाशीव छापील चौकटबंद आवृत्ती दरसाली पुनरुद्धृत होत असते. ही भाषणे देखील बहुत करून रटाळ असतात हे मान्य करायला हवे. साहित्य संमेलनात नावीन्याचा पुरता अभाव आढळतो हे देखील खरे. लिखितमुद्रित माध्यमाव्यतिरिक्त अन्य माध्यमे आहेत हे या संस्थेने या डिजिटल काळात अजूनही पुरते स्वीकारलेलं नाही.


Sunday, January 6, 2019

माळावरचे फास


कलीच्या माळावरून खाली गेलं की पाझर तलावाचा भराव दिसतो. उन्हाळ्याच्या आधीच करपत चाललेल्या खुरटया झुडपांचे बेचके जागोजाग दिसू लागतात. बरड रान असल्यानं इथं काही उगवत नाही की पिकत नाही. दीड दोन कोस उभा आडवा इलाखा सगळा या झुडपांनी वेढलेला. थोडं पुढं चालत गेलं की जमीनीला उतार लागतो आणि थोडी काळी करडी माती लागते. इथं दर पावसाळी हंगामात घास गवत उगवतं. एकदम सुळसुळीत आणि रसरशीत. सोसाट्याचं वारं आलं की या गवताच्या लाटा आल्यासारखं वाटतं. गवतातनं चालत गेलं की ते अंगाला लगटायला बघतं, कुत्र्या मांजराने लाडाने हात चाटावेत तसं ते हातापायाला चाटू पाहतं. उन्हे कडक होऊ लागल्यापासून गवत पिवळं पडू लागलंय, सुकून चालल्यामुळं ते हालत नाही की डुलत नाही, ते भगवंतासारखं स्थितप्रज्ञ झालंय.