याद पिया की आये - एका वेदनेचे संगीत!

आपल्यापैकी बऱ्याच जणांनी नाना पाटेकरांचा 'प्रहार' सिनेमा पाहिला असेल. त्यात त्यांनी मेजर चौहानचा रोल केलाय. ह्यातल्या एका सीनमध्ये संयम संपलेला मेजर चौहान अतिशय निर्मम पद्धतीने, गुंडांना एका पाठोपाठ एक ठोकून काढतो. मारहाणीची ही दृश्ये अंगावर येतात. भयंकर हिंसक आणि क्रूर पद्धतीने मेजर चौहान एकेका गुंडाला संपवतात. या संपूर्ण सीनच्या बॅकग्राउंडला शोभा गुर्टू यांच्या आवाजातली 'याद पिया की आये...' ह्या ठुमरीचे आलाप आहेत. मेजर चौहान आपल्या आईच्या अस्तित्वाच्या संदर्भात बदनाम गल्लीतून फिरताना बॅकग्राउंडला ह्या ठुमरीचे प्लेबॅक आहे. एकीकडे एक माणूस डझनावारी लोकांची चामडी सोलून काढतोय आणि दुसरीकडे विरहाची अतिशय आर्त अशी ठुमरी कानी पडत राहते. वरवर विरोधाभास वाटत असला तरी ह्यात एक तादात्म्य होते!
'याद पिया की आये.. ' ला वेदनेचा गहिरा गंध आहे! त्या वेदनेचा दरवळ स्वरांमधून आपल्या अंतःकरणात उतरतो. ह्या ठुमरीला लोकप्रिय करण्याचे श्रेय जाते उस्ताद बडे गुलाम अली खान यांना! या रचनेचा इतिहास विरहाचा आहे. त्यासाठी खानसाहेबांच्या वैयक्तिक आयुष्यात डोकवावे लागते. 1932 मध्ये त्यांच्या पत्नीच्या निधनानंतर त्यांनी मर्मभेदी ठुमरी गायली होती. हा एक प्रकारे त्यांच्या मनातील विलाप मानला जातो. काही अधिकृत संगीत-संग्रहांमध्ये तिचे श्रेय ‘पारंपरिक’ असे नोंदवलेले असले तरीही अनेक संगीतस्रोत, त्यांच्या पत्नीच्या निधनानंतरच्या विरहातून ही रचना जन्मली आहे असे मानतात. 

हा बिहार पूर्वी असा 'विकृत' नव्हता!

हा बिहार पूर्वी असा नव्हता, मात्र त्या काळातला बिहार कसा होता हे जाणून घेण्याआधी आताच्या बिहारमध्ये काय घडतेय याचा एक धांडोळा घेतला पाहिजे. त्याची एक चुणूक दिल्याशिवाय बदल लक्षात येणार नाही. असो.
बिहारमधील जमुई येथे 22 सप्टेंबरच्या दिवशी अल्पवयीन मुलीच्या शोषणाची घटना घडली, देशभरात आक्रोश झाला. काही आरोपींना पकडले गेले. त्याचा 'नीट' तपासही होईल अशी आशा वाटत नव्हती. कोर्टबाजी होईल असे मात्र वाटत होते. मात्र मूळ समस्या 'जैसे थे'च राहणार हे नक्की, कारण शासकांची शोषण वृत्ती!

जमुईच्या लोकप्रतिनिधीपदी, म्हणजे आमदार म्हणून एक स्त्री काम पाहतेय याचे समाधान वाटले होते मात्र त्यांचे  विचार ऐकल्यावर इथे अशा घटना का घडत असाव्यात याचे उत्तर मिळते. श्रेयसी सिंह हे ह्या महिला आमदारांचे नाव. त्या म्हणतात की, 'मॉरल पोलिसिंग ठीक आहे, त्यात काही गैर नाही. मात्र ते थोडेसे डिसेंट आणि एलिगंट पद्धतीने व्हायला हवे!'
खरे तर त्यांनी अशा पद्धतीच्या मॉरल पोलिसिंगचे क्लासेस घेतले पाहिजेत, सम्राट चौधरी त्यासाठी निधी नक्की देतील!

इराण, अफगाणिस्तान, नायजेरिया, सुदान, लिबिया ह्या कर्मठ 

मुस्लिम देशांत अधिकृत रित्या मॉरल पोलिसिंग चालते. श्रेयसी सिंहच्या डोक्यात नक्कीच मध्ययुगीन संस्कारी किडे असणार; त्यामुळेच त्यांनी ही विचारपुष्पे उधळली आहेत. भारताचा अफगाणिस्तान, इराण व्हावा असे ज्यांनाही वाटते त्या प्रत्येकाचा ह्या मध्ययुगीन विचारांना नक्कीच पाठिंबा असेल, आणि आपल्याकडे अशांची कमी नाहीये!

बिहारमधील जमुई येथील प्रचंड यशस्वी ठरलेल्या जबरी लैंगिक शोषणाच्या प्रयोगानंतर, दोनच दिवसांत 24 तारखेस बिहारमध्येच समस्तीपूर येथे अगदी तसाच यशस्वी प्रयोग साकारण्यात आला! उलट थोडी प्रगती देखील केली गेली, जमुई मधील घटना रात्रीच्या वेळेसची होती, समस्तीपूरची घटना दिवसाढवळ्याची आहे!

जमुईच्या भाजप आमदार आणि बिहारमधील मंत्री श्रेयसी सिंह ह्या घटनेचीही भलावण करू शकतात, मॉरल पोलिसिंगला त्यांची हरकत नाहीये ते थोडेसे डिसेंट आणि एलिगंट असले पाहिजे असे त्यांनी म्हटले होते! समस्तीपूरमध्ये ती अट स्थानिक ‘लाडक्या’ भावांनी मानलेली दिसत नाही! मराठी भैय्ये याचेही समर्थन करू शकतात, त्यांच्या घरच्या बायका पोरींवर हात टाकेपर्यंत ते काही केल्या समर्थन थांबवणार नाहीत! आपला देश सुसाट निघाला आहे. तो आता थांबत नसतो! ह्यावर कुणीही संताप व्यक्त करू नये, कारण तसेही आपल्या द्वैमासिक रागाचे पुढे जाऊन अळूचे फदफदेच होत असते!

ह्या घटनेनंतर एक जादू घडली. खरेतर जादूवर पोस्ट लिहायचा 

योग कधी येत नाही. मात्र काल एक अभूतपूर्व जादू घडली, जी तुम्हाला सांगावी वाटत्येय! इच्छा असल्यास कदाचित तुम्हीदेखील ती जादू अनुभवू शकाल! ह्या जादूचे श्रेय बिहार पोलिसांना आहे! त्यांच्यासाठी कौतुक आणि टाळ्या! ही जादू काय होती हे वाचून तुमची शुद्ध हरपू शकते!

बिहारमध्ये एखाद्याच्या पायात आरपार गोळी झाडली असेल तर तो व्यक्ती फक्त एकच दिवस लंगडतो! दुसऱ्या दिवशी त्याचे बँडेज बंद होते, जखम भरून येते आणि तो पहिल्यापेक्षा अधिक खणखणीतपणे चालू लागतो! समजा एखाद्याला लाठीकाठीने ठोकले असेल त्यामुळे त्याचा पाय फ्रॅक्चर झाला असेल तर त्याचे बँडेज दुसऱ्या दिवशी निघून येते!

हा चमत्कार तुम्हालाही अनुभवायचा असेल तर त्यासाठी तुम्हाला बिहारमधील जमुईला जाऊन छेडखानी करावी लागेल. मग पोलिस तुमचा कथित एनकाउंटर करतील म्हणजे पायात गोळी घालतील किंवा तुमचा पाय फ्रॅक्चर केला जाईल! तुम्हाला अटक केली जाईल, पायातून गोळी काढली जाईल, ड्रेसिंग केले जाईल. तुमचा पाय कथित रित्या फ्रॅक्चर झाला असेल तर त्यावर प्लास्टर केले जाईल! त्या दिवशी तुम्ही पोलिसांच्या खांद्यावर हात ठेवून लंगडत चालू शकता. बिहार पोलिस तुम्हाला चांगल्या अर्थाने खांदा प्रोव्हाइड करतील.

दुसऱ्याच दिवशी तुमच्या सोबत ती खास जादू घडेल. तुमची जखम भरून आलेली असेल. ड्रेसिंग काढले जाईल आणि तुम्ही पहिल्यापेक्षा अधिक वेगाने चालू शकाल! काही नतद्रष्ट याचाही पुरावा मागतील! त्यांनी गुगल सर्च करावे खंडीभर फोटो आढळतील. जमुई येथे मुलीच्या लैंगिक शोषणासाठी पकडला गेलेला आरोपी हरेराम यादव हा या चमत्काराचा प्राप्त्यर्थी आहे, हा चमत्कार त्याच्या सोबत घडला आहे! हरेरामचे पाय पहिल्यापेक्षा अधिक तंदुरुस्त झाल्याचे तुम्ही पाहू शकता! इथे ओशाळले वैद्यकीय ज्ञान आणि इथे ओशाळले पिस्तुल, प्लास्टर! जय बिहार! जय गंगा मैय्या! जय श्रीराम आणि हरेराम! पुनश्च असो.

25 तारखेस बिहारमध्ये ह्या दिशेने आणखी प्रगती झाली. जमुई, समस्तीपूर नंतर बांका शहराच्या परिसरात बिहारमध्ये लागोपाठ तिसऱ्यांदा मुलीच्या सार्वजनिक छेडखानीची आणि जबरदस्तीची घटना घडली. तिथल्या सरकारमधील लोक याला मॉरल पोलिसिंग म्हणू शकतात. किंवा मराठी भैय्ये देखील सवयीप्रमाणे याचेही समर्थन करू शकतात.

ह्या अनुषंगाने अगदी क्षणाचा जरी विचार केला तर बिहारी जनतेमध्ये मोठा विरोधाभास दिसतो. इथे कौटुंबिक कार्यक्रमात देखील बायका आणून नाचवणे आम झालेय. अतिशय अश्लील हावभाव करणाऱ्या आणि पांचट अर्थाच्या भोजपुरी गाण्यावर घरातल्या बायकांसमोर बाजारू बायका आणून नाचवल्या जातात. कावड यात्रा असो वा होळी, नवरात्र असो कोणत्याही धार्मिक सांस्कृतिक कार्यक्रमात गलिच्छ नाचगाणी केली जातात, एकंदर बायकांना विवस्त्र करुन नाचवण्यापर्यंत त्यांनी सारे न्यू नॉर्मल केले आहे. याचा यांना कसलाही राग येत नाही.

विशेष म्हणजे धर्माच्या नावावर धर्मद्वेष करणारे आणि आपली पोळी भाजून घेणारे देखील ह्याबाबतीत मूग गिळून गप्प असतात! तेव्हा अशी अडवणूक कुणी करत नाही. उलट याला छुपे प्रोत्साहन दिले जाते, यासाठी राजकीय, धार्मिक व्यवस्था पैसा पुरवते! सद्यकालीन बिहारच्या भूमीला प्रेमाचे वावडे असावे असे दिसते! कुणीही एकटे जोडपे अथवा एखादा मुलगा मुलगी मग ते भाऊ बहीण, मित्र मैत्रीण असले तरी त्यांच्याकडे वक्रदृष्टीने पाहिले जाते. मुलीला बदचलन ठरवून मारहाण केली जाते, तिच्या अब्रूच्या रक्षणासाठी हे सर्व करत आहोत असे भासवणारेच तिला नकोसे स्पर्श करतात!

मात्र ही भूमी पूर्वापार अशी कधीच नव्हती! वैशालीची प्रसिद्ध नगरवधू आणि महान नृत्यांगना आम्रपाली हिच्या सौंदर्याची ख्याती ऐकून मगधचा सम्राट बिंबिसार तिच्या प्रेमात पडला, ही प्रेमगाथा इथलीच! मगध आणि वैशाली ही एकमेकांचे कट्टर शत्रू राज्ये होती. शत्रू राज्यातील असल्यामुळे बिंबिसार थेट आम्रपालीला भेटू शकत नव्हता.

आम्रपालीला केवळ पाहण्यासाठी आणि तिला भेटण्यासाठी सम्राट बिंबिसारने आपला जीव धोक्यात घातला आणि तो वेष बदलून वैशाली नगरीत दाखल झाला. जेव्हा बिंबिसारच्या सेवकाने याला देशद्रोह म्हटले, तेव्हा बिंबिसार म्हणाला होता की, "प्रियकराने त्याच्या प्रेमिकेला भेटणे हा देशद्रोह नाही, कारण प्रेम राजकीय बंधने मानत नाही." ही प्रेमकथा आजही बिहारच्या इतिहासात अमर आहे!

मात्र हा दृष्टिकोन आता लयास गेला आहे! म्हणजे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा बिहार परिपक्व आणि विचारी विवेकी होता! सम्राट बिंबिसारचा मुलगा अजातशत्रू आणि आम्रपाली यांच्या प्रेम संबंधांच्याही कथा बिहारमध्ये अजूनही सांगितल्या जातात! वडिलांप्रमाणेच अजातशत्रू देखील आम्रपालीच्या सौंदर्यावर आणि कलागुणांवर मोहित झाला होता.

सुमारे 2500 वर्षांपूर्वी प्राचीन महाजनपद काळातील वत्स देश आणि मगध यांच्यातील संबंधांमध्ये राजा उदयन आणि राणी वासवदत्ता यांची प्रेमकथा अजरामर आहे. महाकवी भास यांनी लिहिलेल्या 'स्वप्नवासवदत्तम' या प्रसिद्ध नाटकात या प्रेमाचे वर्णन आहे. उदयन हा वत्स म्हणजेच कौशाम्बीचा राजा होता. राजकीय कारणांमुळे उदयनाचा विवाह मगधची राजकुमारी पद्मावती हिच्याशीही झाला होता, परंतु त्याचे वासवदत्तावर निस्सीम प्रेम होते!

ह्या प्रेमाचा दाखला बिहारमध्ये मोठ्या अभिमानाने दिला जातो. म्हणजेच इतिहासातील प्रेम बिहारी बाबूंना मान्य आहे आता मात्र त्यात त्यांना विकृती दिसतेय कारण त्यांच्या मनातच विकार विकृती पैदा केली गेलीय! 1530 च्या सुमारास बिहारचा शासक शेरशाह सुरी, ज्याने पुढे मुघलांचा पराभव केला होता तो राजा आणि चुणार किल्ल्याची विधवा राणी, लाड मलिका यांची प्रेमकथा राजकीय आणि सामाजिक आकर्षणाचे उदाहरण आहे.

बिहारच्या भोजपूर आणि मिथिला भागात अत्यंत लोकप्रिय असलेले 'लोरीकायन' हे लोककाव्य वीर लोरीक आणि त्याची प्रेयसी चंदा यांच्यातील उत्कट प्रेमावर आधारित आहे. या कथेची तुलना थेट 'रोमियो आणि जुलिएट'शी केली जाते. बिहारचे लोककवी भिखारी ठाकूर यांनी एकोणिसाव्या शतकात लिहिलेले 'बिदेसिया‘ आजही बिहारी लोकांच्या हृदयात वसले आहे. कोलकत्यात नोकरीला असलेला प्रेमी आणि बिहारमधली त्याची प्रेयसी यांची ही कथा. यावर भोजपुरीमध्ये खूप काही लिहिलं गेलंय.

हे लोक प्रेमाचा दु:स्वास पूर्वापार करत आले आहेत अशातलीही गोष्ट नाही. गायपट्ट्यात जी राज्ये गणली जातात त्यात युपी खालोखाल बिहारचे नाव येते मात्र हे राज्य आणि इथली जनता आधी अशी नव्हती! इथला प्रेमभाव समूळ नष्ट करुन वासना विकार मात्र निगुतीने रुजवले जाताहेत, हे करणारेच मुळात विकारग्रस्त लोक आहेत, आपला राजकीय स्वार्थ साधण्यासाठी एक अख्खी पिढी हे लोक नासवत आहेत, हे त्यांना स्वतःला ठाऊक आहे. मात्र जे यांच्या कारस्थानास बळी पडून वाहवत जात आहेत त्यांना कदाचित कधीच कळणार नाही की, त्यांनी काय गमावलेय!

इतके सारे असूनही आपल्याकडील काही लोकांना या प्रवृत्तीचे विलक्षण आकर्षण आहे! विकृतीला परस्परांची ओढ असते असे उगाच म्हटले जात नाही!

- समीर गायकवाड.

'स्पिनचा सरदार' ज्याने बीसीसीआयचे तळवे चाटले नव्हते!

विव्ह रिचर्ड निवृत्त झाल्यानंतर मी क्रिकेटचा नाद सोडला. मात्र त्या काळात जे लोक मनात ठाण मांडून बसलेत त्यांना रुक्षपणे बाहेर काढून भिरकावून देऊ शकत नाही. त्यातलाच एक भला माणूस म्हणजे बिशनसिंग बेदी!तीन वर्षापूर्वी त्यांचे निधन झाले, आज त्यांचा वाढदिवस; जयंती हा शब्द त्याच्यासाठी वापरावा वाटत नाही. त्यांच्या काही भेदक आठवणी.

1976 मध्ये इंग्लंडचा संघ भारत दौऱ्यावर आला होता. इंग्लंडचा वेगवान गोलंदाज जॉन लिव्हरने 7 विकेट्स पटकावत संघाच्या विजयात निर्णायक भूमिका बजावली. जॉन लिव्हरने डोक्याला व्हॅसलिन लावलेलं. त्याने डोक्याला पट्टी लावली होती. त्या सामन्यात रुबेन नावाचे मुंबईचे अंपायर होते. ते पोलीसखात्यात ठसातज्ज्ञ होते. लिव्हर गोलंदाजी करत असताना पडलेली एक पट्टी त्यांनी पट्टी खिशात ठेवली. व्हॅसलिनमुळे चेंडू स्विंग होत होता. बेदी यांनी त्याला आक्षेप घेतला. बोर्डाने तो बॉल लॉर्ड्सला पाठवला. केमिकल ऍनलायझरकडे. बेदी यांनी बीसीसीआयला सुनावलं की, भारतात केमिकल ऍनलायझर नाही का? पण बीसीसीआयने तो चेंडू पाठवला. बेदी याप्रकाराने वैतागले. व्हॅसलिनच्या पट्ट्या सापडूनही लिव्हरवर कोणतीही कारवाई करण्यात आली नाही. त्यावेळी बीसीसीआयने व्हॅसलिन वापराचे पुरावे असतानाही कर्णधार बेदी यांना पाठिंबा दिला नाही. कारण हा माणूस बीसीसीआयला डोईजड वाटे!

शकुंतलाबाई नगरकर - लावणीची शालीनता लोपली..

शकुंतलाबाई गेल्या आणि लावणीतली उरली सुरली शालीनता त्यांच्याबरोबरच लयास गेली. आता जे काही उरले आहे आणि सादर केले जातेय त्याला लावणी म्हणावे का, हा यक्षप्रश्न आहे! असो! शकुंतला बाईंच्या आयुष्यातील काही महत्वाच्या घटनांचा धांडोळा घेतल्यावर लक्षात येते की बाई काटयांच्या रस्त्यावरून आयुष्यभर चालल्या! महाराष्ट्राच्या लोककलेचा आणि विशेषतः बैठकीच्या लावणीचा सुवर्णकाळ गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ लावणीसम्राज्ञी शकुंतलाबाई नगरकर यांचा जीवनप्रवास जितका कलात्मक आणि झगमगाटाने भरलेला होता, तितकाच तो वैयक्तिक आयुष्यात संघर्षमय आणि भावूक घडामोडींनी वेढलेला होता. शकुंतलाबाईंचा जन्म 1960 मध्ये अहमदनगर म्हणजेच आताच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील एका शेतकरी कुटुंबात झाला. कला आणि साहित्याची समृद्ध परंपरा लाभलेल्या भटक्या भटू कोल्हाटी समाजात त्या जन्मल्या. त्यांच्या आई छबूबाई नगरकर ह्या त्यांच्या स्वतः त्या काळातील एक नामांकित आणि प्रतिष्ठित लावणी कलावंत होत्या. घरातच घुंगरांचा नाद आणि लावणीचे वातावरण असल्याने शकुंतलाबाईंना लहानपणापासूनच नृत्याची गोडी लागली.

भारदस्त मुलायम आवाजाचे जादूगार - हेमंतकुमार!

'एचएमव्ही'कडून काढण्यात आलेला 'श्रद्धांजली' हा म्युझिक अल्बम विविध पुरुष गायकांच्या गाजलेल्या गाण्यांचा एक संग्रह आहे, मात्र याचे विशेष हे होते की, ह्या ख्यातनाम पुरुष गायकांना श्रद्धांजली म्हणून ही गाणी लता मंगेशकरांनी गायली होती! हा अल्बम अफाट हिट झाला होता, तेव्हा कॅसेटप्लेअरचा जमाना होता. नंतर सीडी प्लेअरची चलती झाली तर ह्या अल्बमची सीडी देखील निघाली होती. पंकज मलिक, सैगल, मुकेश, रफी, किशोर आणि हेमंत कुमार यांच्या गाण्यांचा अल्बम व्हॉल्यूम फर्स्टमध्ये होता. ह्या अल्बमचे सबटायटल होते - 'माय ट्रिब्यूट टू इमॉर्टल्स!' अजरामर असलेल्या कलावंतांना दुसऱ्या एका महान गायिकेने अंतःकरणपूर्वक वाहिलेली ती एक श्रद्धांजली होती!

बंगाली साहित्यातील शिवरायांवरची साहित्यकृती - सदाशिव!

1960 च्या दशकात, शरदेंन्दू बंदोपाध्याय यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मावळ्यावर 'सदाशिव' नावाची बंगाली भाषेत किशोर कथामालिका लिहिली होती. पुढे जाऊन यावर कॉमिक बुक्सची निर्मिती झाली. दशकापूर्वी त्यावर व्हिडिओ फिल्म्स आणि डॉक्यूसिरिज देखील बनवल्या गेल्या.

ही कथा सतराव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या ऐतीहासिक पार्श्वभूमीवर आधारित आहे, जेव्हा मराठा साम्राज्य, मुघल आणि विजापूरची आदिलशाही यांच्यात संघर्ष टोकाला पोहोचला होता. कथेचा नायक 'सदाशिव', पूर्ण नाव -सदाशिव गणपतराव शिंदे, हा डोंगरपूर गावातील एक धाडसी, बुद्धिमान आणि निष्ठावान मराठा मुलगा असतो. तो छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात सामील होतो आणि आपल्या चातुर्याने व पराक्रमाने गुप्तहेर आणि सैनिक म्हणून अनेक कठीण मोहिमा फत्ते करतो. अशी कथा.

या सिरीजमध्ये एकूण पाच भागांचा अर्थात पंचकचा समावेश आहे, ज्यांना 'सदाशिव चरित्रम' किंवा 'सदाशिव समग्र' 

म्हटले जाते. 'सदाशिवेर आदिकांड' ह्या भागात सदाशिवची सुरुवातीची कथा आणि त्याचे शिवरायांच्या सैन्यात सामील होणे सामील आहे. 'सदाशिवेर अग्निकांड'मध्ये युद्ध आणि संघर्षाची रोमहर्षक कथा आहे.

'सदाशिवेर दौडो-दौडी कांड' ह्यामध्ये धाडसी मोहिमा आणि शत्रूला चकवण्याची कथा. सदाशिवेर होइ-होइ कांड हा या सदाशिव मालिकेतील अत्यंत लोकप्रिय झालेला चौथा खंड आहे. ह्यात त्याची साहसी मोहीम शब्दबद्ध झालीय. यापैकीच 'सदाशिवेर तीन कांड' या पुस्तकाला भारत सरकारचा बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला होता.

एका बंगाली लेखकाने महाराष्ट्राचा इतिहास, गडकिल्ले आणि 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नेतृत्व इतक्या सुंदर आणि अचूक पद्धतीने मांडले आहे की, ही किशोर कथामालिका बंगाली साहित्यात मैलाचा दगड ठरली!

शिवाजी महाराज, जिजाऊ, शहाजी महाराज, येसाजी कंक, तानाजी मालुसरे, यांच्या आयुष्यातील युद्धप्रसंग कथेत गुंफताना सदाशिव, विठ्ठल पाटील, सखाराम, कुमकुम ही काल्पनिक पात्रे सुरेख पद्धतीने त्यात चितारली आहेत. हेरगिरी करणारा रत्नाजी हा शिवाजी राजांचा बालमित्र अफलातून रंगवला आहे. मराठी मुलुखाचे आणि गडकिल्ल्याचे वर्णन जितके अफाट आहे तितकेच डिटेलिंग तत्कालीन मराठी रयतेचे आहे!

याची कॉमिक सिरीज तयार झाली तेव्हा बंगाली रसिक त्यावर तुटून पडले. 'संदेश' नावाच्या नियतकालिकात ती टप्प्याटप्प्यात प्रसिद्ध झाली. ह्या कथांचा इंग्रजीत अनुवाद झालाय. बँड ऑफ सोल्जर्स या नावाने हा अनुवाद प्रकाशित झालाय. ऐंशीच्या दशकात याचेही कॉमिक्स प्रकाशित झाले.

1970 मध्ये शरदेंन्दू बंदोपाध्याय यांचे आकस्मिक निधन झाले. 

त्यांच्या साहित्य सामग्रीचा धांडोळा घेतला गेला तेव्हा लक्षात आले की, ह्याच सदाशिव मालकेतील चार भाग अर्धवट लिहून तयार झाले होते. शरदेंन्दू आणखी काही वर्षे जगले असते तर कदाचित त्यांनी ते लेखन पूर्ण केले असते. ह्यात औरंगजेब आणि शिवाजी महाराज यांचे उल्लेख होते. सदाशिव आणि त्याचे सवंगडी उत्तरेकडे हेरगिरी करतात असे सूत्र होते. दुर्दैवाने हे लेखन अधुरे राहिले.

कोलकाता आकाशबानीसह रेडिओ मिर्ची बांगलावरतीही याचे वाचन झालेय. विख्यात रंगरेषाकार बिमल दास आणि तरुण मुजुमदार यांनी याची कॉमिक सिरीज बनवून 'आनंदमेळा'द्वारे तिचे लोकार्पण केले. बंगाली लोकांनी हे सर्व फॉरमॅट डोक्यावर घेतेले होते.

1899 साली उत्तरप्रदेशच्या जौनुपर येथे जन्मलेल्या शरदेंन्दूच्या 

बालपणीचा काही काळ बिहारमधील मुंगेरमध्ये आणि बंगालमधील बडानगर येथे गेलाय. वयाच्या १५ व्या वर्षी त्यांनी पहिली कथा लिहिली होती. 1928 मध्ये हिमांशू रॉय ह्यांनी त्यांना मुंबईचे आमंत्रण दिले. बॉम्बे टॉकीजसाठी पटकथा लिहिण्याचे काम होते!

शरदेंन्दूना ते काम आवडले मात्र क्षेत्र पसंत पडले नाही . दोन दशके त्यांनी सिनेउद्योगाशी संबंधित प्रांतात लेखणी चालवली. 1952 मध्ये ते पुण्यात आले आणि तेव्हा मराठी मुलुखात मुशाफिरी केली. शिवबांची त्यांना भुरळ पडली. शरदेंन्दूचा पिंड हेरगिरीच्या कथांचा, भूताखेतांच्या गोष्टींचा होता . थ्रिलर हॉरर हे त्यांचे आवडते जॉनर होते.

शिवाजी राजांची गोष्ट सांगायचीय मात्र ती आपल्या एका 

पात्राच्या माध्यमातून सांगायची हे त्यांनी ठरवले! त्यांचा नायकही ठरला. सदाशिव गणपतराव शिंदे, शिवाजी राजांचा हा मावळा हेरगिरी देखील करतो आणि युद्धातही भाग घेतो. अतिशय रंजक पद्धतीने त्यांनी हे लिहिलं आहे. मराठी साहित्यात एखाद्या लेखकाने लिहिलेल्या शिवाजी राजांच्या किशोर कथांना इतक्या विविध फॉरमॅटमध्ये क्वचित आणले गेलेय हे इथे आवर्जून सांगावे वाटते.

ह्या लेखनात काही ऐतिहासिक तथ्यांची गल्लत झालेली आहे. अर्थात सत्तर वर्षांपूर्वी उपलब्ध असलेली ऐतिहासिक साधने त्यांनी हाताळली असतील, वाचली असतील त्यावरून आपले मत बनवून त्यांनी लिहिले असावे. ही एक त्रुटी वगळता ही संपूर्ण कॉमिक सिरीज आणि पुस्तकांचे खंड, सारेच रंजक आहे!

देशभरातील कोणकोणत्या भाषांत शिवाजी राजांवर काय काय 

लिहिले गेलेय, त्यातली माहिती किती निर्दोष आहे, त्यात किती ऐतिहासिक तथ्ये आहेत, त्यात कोणते बदल केले जाणे अपेक्षित आहे ह्याविषयी शिवाजी राजांचे कथित वारस काही बोलताना मी कधी पाहिले नाहीत.

कॉलर उडवणे, मिशीला पीळ देणे, फोटो सेशन करणे आदी गोष्टीत मश्गुल राहून सत्तेतली चिंधी खुर्चीवर शाबूत ठेवणे ह्यात मात्र ते व्यग्र दिसतात! त्यांनी जमल्यास यावर थोडेसे लक्ष द्यावे. चार चांगल्या गोष्टींची निदान दखल तरी घ्यावी आणि त्यात काही चुकले असेल तर त्यानुसार बदल करून घेतले पाहिजेत. ह्यासाठी लागणारी इच्छाशक्ती राजकीय महत्वाकांक्षेपायी गहाण टाकलेली असल्यास आपली काही हरकत नाही. असो.

शरदेंन्दू बंदोपाध्याय यांचे कौतुकच केले पाहिजे कारण त्यांनी 

तीन दशके महाराष्ट्रात राहून शिवाजी राजांवर अतिशय रसाळ आणि रम्य शैलीचे लेखन केले, ज्याला बंगाली, हिंदी आणि इंग्रजीत गौरविले गेले.

वास्तवात मराठी माणूस देखील त्यांना ओळखतो, मात्र ती ओळख केवळ व्योमकेश बक्षीपुरती आहे! होय, व्योमकेश बक्षीचे लेखन ह्याच शरदेंन्दू बंदोपाध्याय यांनी केले होते! पोस्ट जुनीच आहे, आज शरदेंन्दूचा स्मरणदिवस असल्याने पुन्हा डकवली आहे.

- समीर गायकवाड

अवांतर - व्योमकेश बक्षी कथामालिकेमधील 'चिडीयाखाना' ह्या कथेवर सत्यजित रे यांनी ह्याच नावाने सिनेमा बनवला होता, हॉररचे वेगळे अस्पेक्स्ट त्यांनी मांडले होते. बंगाली माणसाचे शिवाजीराजांचे प्रेम अनुभवायचे असेल तर खूप काही वाचण्यासारखे आहे, बेसिक स्टार्टसाठी 'सदाशिव'पासून सुरुवात करायला हरकत नाही. 

ऐंशीच्या दशकातले कलाविश्व!

ऐंशीच्या दशकातील मनोरंजनविश्वाचे चित्र काढायचे झाले तर कॅसेट प्लेअर, ऑडिओ कॅसेटच्या कव्हरवर छापलेली नावे, ब्लॅक-अँड-व्हाइट टीव्हीसमोर बसलेली कुटुंबे, नंतर आलेला रंगीत पडदा, दूरदर्शनचा रविवारी सकाळचा कार्यक्रम, तुडुंब भरलेली व्हिडिओ पार्लर्स, आर्चीज् गिफ्ट कार्ड, सायकलवरून पुस्तक घेऊन येणारा मुलगा, ग्रंथालयातली अबोल गर्दी, फुलस्केपच्या पानांवर लिहिलेल्या परीक्षा नोंदी, पोस्टमनची वाट पाहणारी पत्रे, आणि रेडिओवरून अनाहूतपणे घरात पाझरलेली गाणी, हे सर्व घटक अनिवार्य ठरतात!

गोष्ट 'चित्रलेखा'ची, भगवतीचरण वर्मांची!

भगवतीचरण वर्मा यांनी लिहिलेली ‘चित्रलेखा’ही कादंबरी चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळातील प्राचीन भारताच्या पार्श्वभूमीवर आधारित आहे. ह्यात विविध कथासूत्रे असली तरी, मुख्य कथा ऋषी रत्नांबर यांच्या श्वेतांक आणि विशालदेव ह्या दोन शिष्यांची आहे, ज्यांना ' पाप' काय आहे हे शोधायचे आहे. त्यावर ऋषी रत्नांबर म्हणतात की, त्यांच्यापाशीही याचे उत्तर नाही, कारण ते स्वतः या विषयावर निर्णय घेऊ शकलेले नाहीत. म्हणून शिष्यांनी बाह्यजगात जाऊन पाप काय आहे हे स्वतःच शोधून काढावे, असं ते सुचवतात. 

त्या दोघांना त्यांच्या एका माजी शिष्यासोबत जोडून देतात. एकाला बीजगुप्त ह्या सामंतासोबत जोडले जाते , जो ऐषआरामाचे जीवन जगत होता. दुसऱ्याला कुमारगिरी ह्या योग्यासोबत जोडले जाते, ज्याच्या मते खरा आनंद 'विराग' म्हणजे ऐहिक वस्तूंशी कोणताही संबंध नसण्यात आहे. दोघांना भिन्न ठिकाणी सोडल्यानंतर पुढल्या एका वर्षात ते काय अनुभवतात आणि त्यांच्यासोबत राहिलेल्या त्या दोन व्यक्तींचे आयुष्य एकमेकांशी कसे जोडले जाते, याभोवती कादंबरी फिरते. कादंबरीची नायिका, चित्रलेखा, कथा पुढे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. पापी माणूस कसा ठरवायचा याबद्दल त्या दोघांच्या परस्पर विरोधी कल्पना शेवटी समोर येतात. 

बाबा पद्मनजी - यमुना पर्यटन आणि धर्मप्रसार : एक चिकित्सा !

'यमुना पर्यटन' ही मराठी साहित्यातील पहिली सामाजिक कादंबरी मानली जाते, बाबा पद्मनजी हे तिचे लेखक. जन्माने हिंदू असणारे मात्र वयाच्या पंचविशीत ख्रिश्चन धर्म स्वीकारणारे बाबा पद्मनजी यांचे मूळ नाव, बाबा पद्मनजी मुळ्ये. कर्नाटकातील बेळगाव येथे एका कोकणी मराठी त्वष्टा कासार कुटुंबातला त्यांचा जन्म. वडील पद्मनजी माणिकजी मुळे यांचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या संपन्न, धार्मिक संस्कारांची वीण घट्ट असलेले आणि तत्कालीन ब्राह्मणी सांस्कृतिक प्रभावाच्या जवळचे होते. पदमनजींच्या बालपणीच्या जगात हिंदू धार्मिक आचार, कर्मकांड आणि परंपरा होत्या; पण त्याचबरोबर बदलत्या काळाची चाहूलही होती. त्यांच्या आयुष्यातल्या काही गोष्टी विलक्षण संघर्षमय आणि अभूतपूर्व लक्षणीय होत्या.

सोळावा लुई- एका राजेशाहीच्या अस्ताची कथा!

जॉन हार्डमन  यांचे 'द लाइफ ऑफ लुई सोळावा' (The Life of Louis XVI) हे पुस्तक फ्रान्सचा शेवटचा राजा लुई सोळावायाच्या आयुष्यावर आणि राजकीय कारकिर्दीवर प्रकाश टाकणारे एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि अधिकारयुक्त चरित्र मानले जाते. इतिहासकार जॉन हार्डमन यांनी त्यांच्या प्रदीर्घ संशोधनातून या पुस्तकात लुई सोळाव्याची पारंपरिक प्रतिमा मोडीत काढली आहे. सामान्यतः चित्रपटांमध्ये किंवा कथांमध्ये लुई सोळाव्याला एक 'कमकुवत, मूर्ख किंवा जुलमी शासक' म्हणून दाखवले जाते. परंतु, हार्डमन यांनी नवीन ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे हा दावा खोडून काढलाय.

 

पुस्तकातून समोर येते की, लुई सोळावा हा अत्यंत सुशिक्षित आणि फ्रान्सच्या सर्व राजांमध्ये सर्वाधिक वाचन असलेला राजा होता. त्याला इतिहास, भूगोल, नौदल आणि परराष्ट्र धोरणाची उत्तम समज होती. राजाकडे राजकीय दूरदृष्टी होती आणि त्याला भविष्यातील संकटांची जाणीवही होती. परंतु, त्याची खरी शोकांतिका ही होती की तो अत्यंत संकोची आणि अनपेक्षित प्रसंगी अनिर्णायक  ठरला. इतिहासकारांनी  बहुत करुन असे मानलेय की, लुईवर त्याची पत्नी मेरी अँटोइनेट हिचा पूर्ण प्रभाव होता. हार्डमन यांनी स्पष्ट केलेय की, राजवटीच्या पहिल्या बारा वर्षांत राजाने राणीला राजकीय निर्णयांपासून पूर्णपणे दूर ठेवले होते. परंतु, 1787 नंतर जेव्हा त्याची सुधारणा मोहीम अपयशी ठरली, तेव्हा खचलेल्या राजाने राणीवर अवलंबून राहण्यास सुरुवात केली.

फ्रेडरिक डग्लस : अक्षरांच्या प्रकाशातून स्वातंत्र्याच्या क्षितिजापर्यंत

अमेरिकेच्या इतिहासात काही माणसे अशी आहेत की त्यांच्या आयुष्याकडे पाहताना एखाद्या व्यक्तीची चरित्रकथा वाचत आहोत की एका समाजाच्या दीर्घ संघर्षाचा इतिहास, हेच उमगत नाही. फ्रेडरिक डग्लस हे असेच एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व. गुलाम म्हणून जन्मलेला, स्वतःच्या जन्मतारखेचीही खात्री नसलेला हा मुलगा पुढे लेखक, पत्रकार, वक्ता, संपादक, समाजसुधारक, स्त्री-पुरुष समानतेचा पुरस्कर्ता, कृष्णवर्णीयांच्या नागरी हक्कांचा लढवय्या आणि अमेरिकेच्या राजकीय जीवनातील महत्त्वाचा आवाज बनला. त्याच्या हातात सुरुवातीला बेड्या होत्या; नंतर त्याच हातात लेखणी आली. गुलाम म्हणून ज्याला स्वतःच्या जीवनावर अधिकार नव्हता, त्याने पुढे स्वतःच्या शब्दांनी अमेरिकेच्या लोकशाहीला तिच्याच अंतरात्म्याचा आरसा दाखवला.

गडचिरोलीचे खरे राजकीय अजेंडे कोणते?

गडचिरोलीच्या धानोरा तालुक्यातील जपतलाई येथील निवासी आश्रम शाळेत सर्पदंशाने तीन विद्यार्थिनींचा मृत्यू झाल्यानंतर नेहमीप्रमाणे आपल्याकडे राजकारणाला ऊत आलाय. काहींनी फडणवीस यांना धोपटण्यास सुरुवात केली कारण ते ह्या जिल्ह्याचे पालकमंत्री आणि सीएम आहेत. काहींनी स्थानिक प्रशासन व्यवस्थेवर तर काहींनी समाजकल्याण खात्यावर आसूड ओढलेत. ही घटना वरवर वाटते तितकी साधी सरळ नाहीये. ह्या घटनेचे काही वेगळे पैलू.

गडचिरोली जिल्ह्यातील धानोरा तालुक्यापासून सुमारे दहा किलोमीटर अंतरावर असलेल्या जपतलाई या दुर्गम आदिवासी भागातली ही अनुदानित निवासी आश्रम शाळा 'कुप्पा लिंगो शैक्षणिक व सांस्कृतिक विकास संशोधन' संस्थेची असून, ती काँग्रेसचे स्थानिक नेते व जिल्हाध्यक्ष विश्वजीत मारोतराव कोवासे यांच्या ट्रस्टअंतर्गत चालवली जाते. आश्रमशाळेला शासनाकडून मागील 25 वर्षांपेक्षा अधिक काळापासून अनुदान मिळतेय. म्हणजेच या शाळेची स्थापना 2000 सालाच्या पूर्वी किंवा त्या दरम्यान झालेली असावी. तीन दिवसांपूर्वी ह्या आश्रमशाळेत एक अत्यंत दुर्दैवी घटना घडली. वसतिगृहात खाटा नसल्याने जमिनीवर झोपलेल्या सहा आदिवासी विद्यार्थिनींना मध्यरात्री मण्यार ह्या विषारी सापाने दंश केला. त्यात तीन विद्यार्थिनींचा दुर्दैवी मृत्यू झाला.

गोष्ट उषा मेहताची!

ही गोष्ट आहे स्वातंत्र्य लढ्याच्या अखेरच्या पर्वातली, जेव्हा ब्रिटिश महासत्ता एका बावीस वर्षांच्या तरुणीच्या आवाजाला घाबरली होती आणि तिचा आवाज दडपण्यासाठी जंग जंग पछाडले होते!
8 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर महात्मा गांधींनी 'करो या मरो'ची हाक देत ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध 'चले जाव'ची घोषणा देत भारत छोडो चळवळीची सुरुवात केली. या लढ्यात जनतेने अभूतपूर्व स्फूर्तीने सहभाग घेत समग्र ब्रिटिशांना मोठे आव्हान दिले. तत्कालीन ब्रिटिश व्हाईसरॉयने या आंदोलनाचे वर्णन '1857 नंतरचा सर्वात गंभीर उठाव' असे केले होते.

संतू लोहार

संतू लोहार वयाची नव्वदी पार करुन नुकताच मरण पावला. गावातली जुनी शिसवी खोंडं त्याला 'ढेपाळया लोहार' म्हणत. चावडीवर परवाच्याच दिवशी चर्चा सुरु होती की, ढेपाळया लव्हार मेला, लै वाईट झालं! पन्नाशी गाठलेल्या काहींना उमजलं की संतू मेलाय! बाकी पब्लिक तोंडाचा चंबू करून, बातमी सांगणाऱ्या म्हाताऱ्या लोकांच्या मुस्काडाकडं नुसतं बघत राहिलं. संतू लोहाराला 'ढेपाळया' का म्हटलं जायचं याचीही एक गोष्ट होती!

तुलसीदासांचे श्रीराम..

प्रत्येकाच्या आयुष्यात एक स्पार्किंग पॉईंट येतो जिथे त्याचे आयुष्य बदलते. तुलसीदास रामभक्त होते मात्र त्यांनी आपले जीवन रामाला समर्पित केलेले नव्हते. मात्र त्यांच्या आयुष्यात एक प्रसंग असा घडला की, त्यांच्या मनात थेट वैराग्य भावनाच जागृत झाली आणि त्यांनी आपले जीवन प्रभू रामचंद्रांना समर्पित केले. 

रत्नावली ही तुलसीदासांची पत्नी. अतिशय रूपवान आणि बुद्धिमान स्त्री! तुलसीदास आपल्या पत्नीवर जीवापाड प्रेम करत. एकदा रत्नावली आपल्या भावासोबत माहेरी गेली. तुलसीदास पत्नीच्या विरहाने व्याकुळ झाले. ते भर पावसात, रात्रीच्या वेळी, उफाणणाऱ्या यमुना नदीला ओलांडून गेले. नदी ओलांडण्यासाठी त्यांनी नदीत सोडलेल्या एका प्रेताचा वापर लाकूड म्हणून केला. त्यावर बसून हातांनी पाणी वल्हवत ते सासरी पोहोचले.

इंगमार बर्गमनचा 'द सर्पंट्स एग'

विल्यम शेक्सपिअरच्या, 'ज्युलिअस सीझर' नाटकात सापाच्या अंड्याचे एक प्रतीक आहे. सापाचे अंडे बाहेरून निरुपद्रवी दिसते; परंतु त्याच्या कवचातून आरपार पाहिले तर आत वाढणाऱ्या जीवाची चाहूल लागते. वेळेत ते अंडे नष्ट केले नाही, तर पुढे तो सर्प संपूर्ण समाजाला दंश करू शकतो, असे ते रूपक.
माणसं जी दुष्कृत्ये करतात ती त्यांच्या मृत्यूनंतरही टिकून राहतात; मात्र त्यांची सत्कृत्ये अनेकदा त्यांच्या अस्थींसोबतच गाडली जातात... म्हणूनच, त्याला सापाच्या अंड्यासारखे समजले पाहिजे; कारण ते अंडे उबल्यावर त्यातून बाहेर पडणारा जीव त्याच्या जातीप्रमाणेच अपायकारक ठरतो. हे यामागचे लॉजिक!

शंकर पाटील : शेती-मातीची आणि माणूसपणाची सिनेमॅटीक गोष्ट!

मराठी साहित्यात, सिनेमात ग्रामीण जीवनावर भाष्य करणारे अनेक लेखक होऊन गेले; पण ग्रामीण माणसाच्या जगण्याच्या परिघाला त्याची स्वतःची भाषा, त्याचा विनोद, त्याचे दुःख आणि त्याची विसंगती देणारे लेखक मोजकेच. व्यंकटेश माडगूळकरांनी माणदेशाचा विस्तीर्ण पट उभा केला, द. मा. मिरासदारांनी ग्रामीण विनोदाला कथाकथनाची रंगत दिली आणि शंकर पाटील यांनी या दोन्ही वाटांच्या मध्ये उभे राहून गावाकडच्या माणसाकडे एका वेगळ्या नजरेने पाहिले. त्यांच्या कथेत गाव आहे; पण ते केवळ निसर्गरम्य गाव नाही. तिथे माणसांची भूक आहे, अहंकार आहे, प्रेम आहे, लैंगिकता आहे, सत्तेची हाव आहे, दारिद्र्य आहे, जात आहे, प्रतिष्ठेची धडपड आहे आणि या सगळ्यावर पांघरूण घालणारा विनोदही आहे. म्हणूनच शंकर पाटील यांना केवळ ‘ग्रामीण विनोदी कथाकार’ म्हणणे त्यांच्या लेखनावर अन्याय करणारे ठरते. मराठी चित्रपटाच्या इतिहासात काही मोजके लेखक असे आहेत की, ज्यांनी पडद्याला स्वतःची भाषा दिली. त्यांनी सिनेमासाठी ग्रामीण पार्श्वभूमीच्या कथा लिहिल्या, ग्रामीण माणूस बोलतो कसा, हसतो कसा, फसवतो कसा, स्वतःची बाजू कशी सावरतो, सत्तेच्या माणसासमोर कसा वाकतो आणि आपल्यापेक्षा दुबळ्या माणसावर कसा अधिकार गाजवतो, हे त्यांनी शब्दांत पकडलं. त्या शब्दांना जेव्हा रुपेरी पडदा मिळाला, तेव्हा मराठी सिनेमातलं गाव थोडं अधिक खरं वाटू लागलं.

नाळ तुटलेली नाती..

हे डॉट्स जुळवायचे राहून गेले. फार पूर्वी त्यांच्यावर तुटक लिहिले होते. आज एकसंध लिहिलं तरी डॉट्स जोडण्याची, अधुऱ्या राहिलेल्या भेटी व्हाव्यात अशी भावना नाहीये. असो.

बुधवाराच्या मागच्या बाजूस असणाऱ्या हॉटेल शेरे पंजाब ग्रँडमध्ये भांडी घासणारी एक थोराड मावशी होती. चंद्राबाई नलावडे तिचे नाव. तिथल्या स्टाफचे लोक मात्र तिला 'हेलन' म्हणत! आमच्याकडे हेलन भांडी घासते, असं त्यांच्या बोलण्यातून ऐकलं तेव्हा साहजिकच कुतूहल जागं झालं! तिथली गडी माणसं लै हरामी होती. त्यांनी चंद्राबाईची पाळंमुळं खोदून काढली होती. ती आधी मोडनिंबच्या कलाकेंद्रात नाचगाणं करायची. त्यानंतर पुण्यात काही वर्षे तिने दलालीची कामं केली. पुढे जाऊन तिची उमर ढळली. ती देशोधडीला लागली. तिच्या एका इमानी आशिकमिजाज इसमाने तिला इथं चिकटवून दिलं. घरदार नसलेल्या पन्नाशीपार वयाच्या एकट्या बाईला राहायची खायची राहायची सोय झाली.

परिकथेमागचे दुःख - हॅन्स अँडरसनचा संघर्ष!

विलक्षण आनंद देणाऱ्या, मनाला उभारी देणाऱ्या, नैतिकतेची पायाभरणी करणाऱ्या आणि जगभरात गाजलेल्या कथांचे लेखन करणाऱ्या माणसाच्या आयुष्यात आनंदाचे अगदी मोजके क्षण यावेत ही अतिव दुःखद गोष्ट! जन्मापासून मरणापर्यंत दुःखाने ज्याचा पाठलाग केला अशा माणसाने आनंद, प्रेम, तृप्तता, प्रेरणा यांनी भारलेल्या कथा कशा लिहिल्या असतील याचे कोडे उमगत नाही. कारण माणूस जे जगतो तेच त्याच्या लेखनात येते असं म्हटलं जातं. एखाद्याने कल्पनाविलास करून लेखन केले असेल तरीही त्याचे वैयक्तिक आयुष्य थोडे का होईना पण लेखनात डोकावत असतेच! मात्र लाखात एखादा अपवाद असतो जो ह्या गृहितकाच्या छातीवर बसून त्याला खोटं ठरवतो! हॅन्स अँडरसन त्यापैकीच एक होता.

एक नोंद पाकिस्तानच्या विख्यात गायिका फ़रीदा ख़ानम ह्यांच्याविषयीची. सोबतचा फोटो त्यांचाच आहे. त्याच त्या, - "आज जाने की जिद न करो..." फेमवाल्या, एक महान चितचोर नार !नव्वदच्या दशकात विख्यात शायर मुनीर नियाजी यांनी, 'हमेशा देर कर देता हूँ..' ही त्यांची बेमिसाल नज्म ऐकवली होती तेव्हा श्रोत्यांमध्ये बसलेल्या फ़रीदा ख़ानमना अश्रू अनावर झाले आणि नकळत त्या रडू लागल्या. त्यांना दिवंगत बहिणीची आठवण झाली होती!

त्यांची बहीण मुख्तार बेगम एकाएकी आजारी पडली आणि तिचा आजार बळावत गेला. विविध ठिकाणी म्युझिक टूरवर गेलेल्या फ़रीदा वेळेवर आपल्या आजारी बहिणीकडे पोहोचू शकल्या नाहीत. त्यांच्या बहिणीचा इंतकाल झाल्यावरच त्या पोहोचल्या. एकुलत्या बहिणीच्या शेवटच्या क्षणी आपण हजर राहू शकलो नाही ह्या गोष्टीची त्यांना कायमची खंत राहिली.

फ़रीदा ख़ानम ह्यांचा संसार सुखाचा होता. गायन हा त्यांचा प्राण! पतीच्या निधनानंतर त्यांनी गायन सोडलं होतं मात्र केवळ चाहत्यांच्या प्रेमाने त्यांना पुन्हा माईकपुढे उभं केलं. 2015 साली पाकिस्तानस्थित कोक स्टुडिओमध्ये त्यांनी, 'आज जाने की जिद ना करो..' ही नज्म अशी काही गायली की, आताची पिढी देखील त्यांची आशिक झाली.

विजया मेहता – काही नोंदी.

  

विजयाबाई काल गेल्या. त्यांच्याविषयी अनेकांनी भरभरून लिहिलंय, यावरून त्यांच्या समृद्धीची, त्यांच्या योगदानाची प्रचीती यावी. त्यांच्याविषयी काही नोंदी.

अनिल बर्वे यांच्या ‘हमीदाबाई की कोठी‘ या नाटकाचे दिग्दर्शन करताना विजयाबाईंना हमीदाबाई या वृद्ध तवायफेच्या शरीर-भाव-चाल-बोली यांचा खरा आत्मा कसा असेल, याची कल्पना येत नव्हती. त्यांच्या सासूबाई दुर्गा खोटे यांनी सल्ला दिला: “एका खऱ्याखुऱ्या कोठीवालीकडे जा.” हा सल्ला मिळताच त्या तडक निघाल्या. त्या काळात ही गोष्ट किती धाडसी होती याची तुम्हाला कल्पना असेलच!

त्या काळात मुंबईत नेहल मंजिलमध्ये राहणारी एक वृद्ध तवायफ नीलम बाई यांच्याकडे विजयाबाई गेल्या. नीलम बाईंनी त्यांना आपले जीवन, सौंदर्य, वृद्धत्व, एकटेपण आणि त्या जगाचे सूक्ष्म बारकावे सांगितले.

हा अनुभव इतका संवेदनशील होता की, विजयाबाईंना हमीदाबाईची भूमिका आणि संपूर्ण नाटकाची दृष्टी मिळाली. ही भूमिका त्यांनी स्वतः केली होती, यावरून नाटकाकडे आणि नाटकातील पात्राकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी लक्षात यावी.

देशोदेशीचे विकृत कॅलिगुला!

रोमन सम्राट, किंग कॅलिगुला आणि त्याचा घोडा ह्यांची गोष्ट दोन हजार वर्षांपुर्वीची आहे मात्र आजच्या काळात तिचे पुनरुज्जीवन झाल्यासारखे वाटतेय! त्याची ही नोंद. जगाच्या इतिहासात अशा काही घटना घडून गेल्यात आणि अशी माणसं होऊन गेलीत की, मानवतेसाठी ते कलंक मानले गेलेत. अशीच एक कहाणी जगातील सर्वात कुख्यात लिंगपिसाट राजा कॅलिगुलाची आहे. हा राजा इतका विकृत आणि घाणेरडा होता की, त्याने आपल्याच बहिणींसोबत शारीरिक संबंध बनवून त्यांना देशोधडीला लावले. एवढेच नव्हे, तर आपल्या मित्रांच्या बायकांवर बळजोरी केली. त्यांना निर्वस्त्र करून मिरवलं.

त्याच्या राज्यात लैंगिक अत्याचार अशा काही टोकाला गेले होते की त्याविषयी बोलणाऱ्यास देखील शरम वाटावी! त्याने त्याच्या पत्नीवर देखील असेच विकारी अत्याचार केले होते. आपली बहीण, पत्नी आणि सहकाऱ्यांच्या बायका, राज्यातील स्त्रिया ह्यापैकी कुणावरही त्याचं मन मानेल तेव्हा तो जबरदस्ती करत असे आणि ती देखील सार्वजनिक रित्या!

वेश्या व्यवसाय कायदेशीर की बेकायदेशीर?

A)17 सप्टेंबर 1999. खोली नंबर 8, दुसरा मजला, देविका बिल्डिंग, जोगेन दत्त लेन, सोनागाची कोलकता. थंडीचे दिवस होते. अधून मधून पावसाची एखादी सर पडून जात होती. अख्ख्या सोनागाचीमध्ये बायकांच्या गलक्याने आणि विविध प्रकारच्या आवाजांनी एकच गहजब माजवला होता. आसमंतात सतराशे साठ प्रकारचे गंध दरवळत होते. दाटीवाटीने वसलेल्या त्या कोंदट वस्तीत मधूनच वाऱ्याची एखादी शीतल झुळूक येऊन गेली की बरे वाटे. कानाकोपऱ्यातून आलेले हजार तऱ्हेचे पुरुष हव्या त्या बाईच्या शोधात फिरत होते. 'बुरी'ला त्या दिवशी खूप लवकर झोप लागली होती कारण मागच्या काही दिवसात तिला थकवा जाणवत होता. बुरी उर्फ छाया रानी पॉल हिच्या आयुष्यातली तीस वर्षे सोनागाचीच्या रेड लाइट एरियात गेली होती, तिथल्या भल्या बुऱ्या गोष्टींना ती पुरती जाणून होती.

मागील काही वर्षांपासून बुद्धदेव कर्माकर हा अट्टल गुन्हेगार तिच्याकडे यायचा. तिला जबरी भोगायचा, कधी पैसे दयायचा तर कधी तसाच निघून जायचा. कधी कधी मारहाण देखील करायचा. मात्र त्याच्यासोबत तिचे नाव जोडले गेल्याने तिला इतरांचा त्रास कमी झाला होता. तरीही त्याचे पाशवी वागणे तिला असह्य व्हायचे. त्याचा स्पर्शदेखील नकोसा वाटायचा. त्याच्या तोंडाला येणारा दारूचा वास आणि घामेजलेलं अंग ह्याची तिला तिडीक बसली होती. त्याला हाकलून दिले पाहिजे असे तिला राहून राहून वाटत असे.

जांभूळ आख्यान आणि व्हायरल दुष्काळ!

सध्या सोशल मीडियामध्ये जांभूळ ट्रेंडमध्ये आहे. बऱ्याच जणांनी त्याविषयी भाष्य केले आहे, काहींनी अंदाज वर्तवलेत तर काहींनी शास्त्रोक्त चिकित्सा केली आहे. त्या अनुषंगाने जांभुळाची ही एक वेगळी नोंद! आपल्यापैकी अनेकांना जांभूळ आख्यान ठाऊक असेलच. त्याचा ह्या नोंदीशी थेट संबंध आहे.

व्यासांच्या महाभारतात नसलेली मात्र महाभारतीय लोककथेत असलेली ही एक बोधकथा आहे. 'जांभूळ आख्यान' या कथेच्या नावाचा आणि 'जांभूळ' या फळाचा थेट, अतिशय महत्त्वाचा संबंध आहे; कारण ही संपूर्ण कथा एका जांभळाच्या फळाभोवती आणि त्यावरून समोर येणाऱ्या कटूसत्याभोवती फिरते. ह्या कथेमध्ये जांभूळ हे केवळ एक फळ नसून ते मानवी मनातील दडलेली रहस्ये आणि सत्य बाहेर आणण्याचे एक माध्यम ठरते.

आधार कार्ड आणि बेपत्ता झालेल्यांचा शोध!

अडीच वर्षांपासून छत्तीसगडमधील रायपूरच्या खामतारिया येथील घरातून बेपत्ता असलेला 17 वर्षीय कर्णबधिर मुलगा रोहन सोना, हा त्याच्या आई-वडिलांना भेटला तो एक हृदयस्पर्शी क्षण होता आणि हे केवळ झारसुगुडा चाइल्डलाइनच्या अधिकाऱ्यांच्या प्रयत्नांमुळेच शक्य झाले होते.

5 जुलै 2017 रोजी सकाळी रोहन, जवळच्या बागेत खेळायला गेला होता. त्याचे घर छत्तीसगडमधील रायपूर जिल्ह्यातील खमतराई येथील डब्ल्यूआरएस कॉलनी पीएच रेल्वे स्टेशनजवळ असल्याने, चुकून ट्रेन पकडून झारसुगुडा येथे पोहोचला होता.

झारसुगुडा येथे पोहोचल्यावर, 6 जुलै 2017 रोजी चाइल्डलाइनच्या अधिकाऱ्यांनी त्याला झारसुगुडाच्या तिकीट काउंटरजवळून वाचवले होते. तो कर्णबधिर आणि मुका आहे हे कळल्यावर, चाइल्डलाइनच्या अधिकाऱ्यांनी त्याला ट्रेन/बसचे फोटो दाखवून तो झारसुगुडाला कसा पोहोचला याची चौकशी केली. त्याने होकारार्थी मान डोलावून ट्रेनने झारसुगुडाला पोहोचल्याचे खुणांनी सांगितले.

त्यांच्या घरात चार सदस्य होते. त्याचे वडील रोजंदारीवर काम करत, तर त्याची आई आणि एक मोठी बहीण मोलकरीण म्हणून काम करत असत. घटनेच्या वेळी आई वडील आणि बहीण घरी नव्हते, ते कामावर गेले होते.

बजाजी नाईक निंबाळकर - एक चिकित्सा!

'शिवाजी कोण होता' ह्या मूळ पुस्तकाच्या आशयात बदल केल्याचे आणि त्यातील मजकुराशी छेडछाड केली असल्याचे काल स्पष्ट झाले.

मूळ पुस्तकातली अतिशय महत्वाची अशी, न्यायमूर्ती पी. बी. सावंत यांची प्रस्तावना गाळली गेलीय. मूळ पुस्तकातील काही पाने वगळली गेलीत आणि काही पाने वा काही पंक्ती घुसडल्या गेल्यात. दादोजी कोंडदेव, शिवा काशीद यांच्या उल्लेखांची छेडछाड केली गेल्याचा आरोप पानसरे कुटुंबाने केलाय.

संबंधित प्रकाशकाकडून फक्त वीस रुपये किंमत ठेवून हे पुस्तक विकले गेलेय; इतक्या कमी मूल्यात दर्जेदार छपाई मूल्य असलेल्या पुस्तकाची निर्मितीच शक्य नसल्याने, इतके कमी मूल्य ठेवून विक्री करणे कोणत्याही प्रकाशकाला शक्य नाही, साहजिक कमी किंमत असल्याने हे पुस्तक अधिक विकले जाईल आणि मूळ मजकूर असलेले पुस्तक कमी विकले जाईल असा संबंधितांचा अंदाज होता का?

सुमन कल्याणपूर - सुमन सुगंध!

'सुमन सुगंध' हे सुमन कल्याणपूर यांचे मंगला खाडिलकर ह्यांनी लिहिलेलं चरित्र. ते वाचताना जाणवते की, त्यांच्या जीवनाचा प्रवास अत्यंत खडतर होता. आयुष्यभर सल लागून राहिल, अशी एक घटना त्यांच्या बाबतीत घडली होती आणि त्या घटनेच्या परिघात लता मंगेशकर, सी. रामचंद्र आणि पंडित नेहरू यांच्यासारखी उत्तुंग माणसं होती.

1963 मध्ये प्रजासत्ताक दिनानिमित्त दिल्लीत पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या उपस्थितीत 'ऐ मेरे वतन के लोगों' हे अजरामर देशभक्तीपर गीत सादर केले जाणार होते. संगीतकार सी. रामचंद्र यांनी सुरुवातीला हे गाणे गाण्यासाठी सुमन कल्याणपूर यांची निवड केली होती व त्यांच्यासोबत या गाण्याचे तास न् तास सराव देखील पूर्ण झाले होते.

मात्र हे गाणे लता मंगेशकर गाणार असल्याचे त्यांना अचानक सांगण्यात आले. शेवटच्या क्षणी इतकी मोठी ऐतिहासिक संधी हातातून निसटल्यामुळे सुमनजींना प्रचंड मानसिक त्रास झाला. ह्या घटनेची सल आणि संधी हिरावली गेल्याचे दुःख त्यांच्या मनात आयुष्यभर कायम राहिले. त्यांच्या जागी अन्य कुणी व्यक्ती असती तर तिने लता मंगेशकरांना याचा दोष सहज दिला असता!

एक शायर की मौत!

मध्यप्रदेश सरकारने ख्यातनाम कवी बशीर बद्र यांच्यासोबत जो मरणोत्तर व्यवहार केला आहे तो अतिशय क्लेशदायक आणि संतापजनक आहे. आज अटल बिहारी वाजपेयी हयात असते तर कदापिही असे घडले नसते.

बशीर बद्र यांचे निधन झाले तेव्हा देशाच्या सर्व भागातला सोशल मीडिया त्यांच्या शायरीने भरभरून वाहिला, लोकांनी आपल्या आवडत्या शायरला प्रेमाने निरोप दिला; त्यांच्या रचनांची नव्याने उजळणी झाली इतके प्रेम लोकानी केले.

मात्र काल त्यांना अंतिम विदाई देण्यात आली तेव्हा मोजके लोक त्यांच्या जनाजाला खांदा देण्यासाठी जमा झाले होते. ही गोष्ट खटकली तरीही, 'कुछ तो मजबुरिया रही होंगी' ही पंक्ती आठवून आपण गप्प राहिलं पाहिजे!

त्यांच्या अंतिम यात्रेत अनेक लोक सहभागी होतील अशी अपेक्षा होती, परंतु जनाजाच्या नमाजात म्हणजेच अंत्यविधीच्या प्रार्थनेत मात्र पाचशे लोक सहभागी झाले आणि त्यानंतर लोकांची संख्या आणखी कमी झाली.

ट्रेन, टागोर आणि एका वेश्येचा आत्मशोध!

26 डिसेंबर 1977 च्या दिवशी तत्कालीन रेल्वेमंत्री मधु दंडवते यांच्या हस्ते मुंबईच्या व्हिक्टोरिया टर्मिनस म्हणजे आताचे सीएसएमटी रेल्वे स्टेशनवर हिरवा झेंडा दाखवून गीतांजली एक्सप्रेसचे लोकार्पण करण्यात आलं. मुंबई ते हावडा असा तिचा रूट होता. महान कवी रवींद्रनाथ टागोर यांच्या 'गीतांजली' या जगप्रसिद्ध पुस्तकाचे नाव ह्या ट्रेनला देण्यात आलं होतं. 'गीतांजली' म्हणजे 'गाण्यांची भेट'.

ही ट्रेन सुरू झाली, तेव्हा ती भारतातील पहिली क्लासलेस ट्रेन म्हणून ओळखली जात होती, म्हणजेच, सर्व वर्गांमध्ये समान सुविधा असलेली आणि वातानुकूलित डबे नसलेली ट्रेन असं तिचं स्वरूप होतं. हुगळी नदीच्या काठी असलेल्या हावडा शहरातलं हे स्टेशन, भारतातलं सर्वात मोठं आणि सर्वात व्यस्त, तसेच सर्वात जुन्या जंक्शनपैकी एक रेल्वे जंक्शन आणि मुंबईचं व्हीटी त्याच्या तोडीस तोड!

प्रियंकांचे 'राजीव' संस्कार!

21 मे 1991 रोजी रात्रीच्या अकराच्या सुमारास, तमिळनाडूमधील श्रीपेरंबुदूर येथे राजीव गांधींना जो हार घातला होता त्यातील स्फोटकांचा आणि थनू ह्या आत्मघाती स्त्रीने स्वतःभोवती लपेटलेल्या बॉम्बचा स्फोट झाला, त्या क्षणी संपूर्ण भारताला हादरा बसला! अनेकांचे काळीज विदीर्ण झाले. राजीव गांधी यांच्यासह १४ लोकांचा मृत्यू झाला, ४३ व्यक्ती गंभीर जखमी झाल्या. देशभरात संताप आणि दुःखाची लाट पसरली!

त्या हत्याकांडात सहभागी असलेल्या LTTE च्या सदस्यांपैकी नलिनी श्रीहरन ही एक मुख्य आरोपी होती. आधी तिला मृत्युदंडाची शिक्षा झाली. मात्र, वर्षानुवर्षे तुरुंगवास भोगल्यानंतर, 2008 मध्ये एक अत्यंत भावनिक आणि वादग्रस्त घटना घडली.

हरलेल्या एकाकी माणसाची गोष्ट!

23 नोव्हेंबर 2023. व्हीआरएल ट्रॅव्हल्सच्या खासगी बसमधून एक प्रौढ दाम्पत्य प्रवास करत होतं. त्यांची मुलगी आणि मुलगाही त्यांच्या सोबत होते. त्यांचा प्रवास मजेत चालला होता. बस वेगाने पुढे चालली होती. मध्यरात्रीच्या सुमारास कोल्हापूर-राधानगरी रोडवरील पिरवाडी-पुईखडी घाटात, ड्रायव्हरला वळणाचा अंदाज आला नाही आणि घाटात बस उलटली.

बसमधले बरेच प्रवासी जायबंदी झाले. तीन जणांचा मृत्यू झाला. त्यात त्या 55 वर्षांच्या कर्त्या पुरुषाच्या शेजारच्या सीटवर बसलेली त्याची पत्नी जागेवर गेली आणि पुढच्या सीटवरची त्यांची टीन एजर मुलंही तत्काळ गेली. त्या इसमाने आपल्या डोळ्यादेखत कुटुंब आचके देत मरताना पाहिलं.

आपण त्यांना वाचवू शकलो नाही याचा गिल्ट त्याच्या मनात तयार झाला. खरे तर अपघातात तेही जखमी झाले होते मात्र त्यांचा जीव वाचला होता. परंतु आपण उगाच वाचलो असं त्यांना राहून राहून वाटू लागलं.

निषेधाची अगरबत्ती!

बुवा बाबा बलात्कार करतो, तेव्हा समाजातला एक घटक लगेच त्याची बाजू घेऊन पोकळ युक्तिवाद करतो. म्हणजेच धार्मिक शेड्स असणाऱ्या कोणत्याही धर्माच्या नीच इसमाच्या मागे त्या समाजातला एक तरी हिस्सा कधी उघड तर कधी छुप्या पद्धतीने उभा असतो.बलात्काराचा गुन्हा शाबित होऊन सजा भोगून बाहेर आलेल्या अधम पुरूषांचा सत्कार एका विशिष्ट विचारसरणीचे, पक्षाचे लोक करताना दिसतात. विशेष म्हणजे याच्या निषेधार्थ त्या विचारांच्या, त्या पक्षाच्या एकाही माणसाला यावर ब्र शब्द उच्चारावा असे वाटत नाही. ही नैतिकता हेच त्यांचे खरे चरित्र असते!

आमदारासारखे लोकप्रतिनिधी सामान्य माणसाला धमकावतात की तुझ्या आईला झ**, तुझ्या बहिणीला *वतो, बायकोचा फो** फाडतो.. तेव्हा पोलिस सांगतात की हा अदखलपात्र गुन्हा आहे. म्हणजेच सार्वजनिक रित्या बलात्कार करण्याची धमकी देणं गंभीर नाही, त्याने कुणाची आयमाय एक केली तरच कायद्याचे स्तंभन होणार! एरव्ही आरोपी गबरगंड असला की पोलिसांचे वीर्यपतन ठरलेलं असतं.

आयटी सेलचे - सोशल लिंचिंग

मुंबईमध्ये भाजपने आयोजित केलेल्या मोर्चात वाहतुकीची कोंडी झाल्यावर संतापलेल्या महिलेने आयोजक मोर्चेकरी आणि पोलिसांना धारेवर धरले. अनेकांनी त्या महिलेला समर्थन दिले तेव्हाच शंकेची पाल चुकचुकली होती की या महिलेचे सोशल लिंचिंग होणार! आणि झालेही तसेच!

ही बाई घाण आहे, ही रांड आहे, ही वेश्या आहे, ही तर धंदेवाली छिनाल आहे अशा पोस्टचा रतीब घातला गेला! या पोस्ट टाकणारे लोक आणि यामुळे उत्तेजित होऊन त्यावर कमेंट करणारे, लाइक करणारे लोक जेमतेम आठवड्यापूर्वी नारी सन्मान, नारी वंदन, महिला हक्क इत्यादि गोष्टींवर रान हाणत होते! यांच्या मनात विद्रोही स्त्रियांबद्दल केवळ आणि केवळ गरळ साठली आहे हे नित्य अधोरेखित होत असतं. ही घटनाही त्याला अपवाद ठरली नाही.

मराठा बंधू आणि भगिनींना खुले पत्र..

हे पत्र, मी मराठा आहे म्हणून लिहिलेलं नसून एक सच्चा शिवभक्त म्हणून लिहिलं आहे हे आधी स्पष्ट करू इच्छितो. या पत्राचे प्रयॊजन आमदार संजय गायकवाड यांच्या वक्तव्याविषयीचे आहे.

बुलढाणा जिल्ह्यातले सिंदखेड राजा हे स्वराज्यप्रेरिका, राजमाता जिजाऊ मां साहेबांचे जन्मस्थान. रयतेच्या माता असणाऱ्या जिजाऊंच्या जन्माने पावन झालेल्या बुलढाणा जिल्ह्याचे मुख्य ठिकाण असणाऱ्या बुलढाणा शहरापासून, सिंदखेड राजा 80 किमी अंतरावर वसले आहे. जिजाऊंनी शिवबांच्या मनात स्वराज्याचे बीज रोवले, चारही पातशाहयांच्या विरोधात विद्रोह करण्याचे धडे दिले, अतुल्य पराक्रम, साहस, द्रष्टेपण, मुत्सद्दीपणा आणि रयतेच्या प्रेमाच्या बळावर मावळ्यांच्या मदतीने त्यांनी स्वराज्य उभे केले. जगाच्या पाठीवर शिवरायांसारखा राजा आढळत नाही. शिवबांच्या अंगी सदगुणांची खाण होती त्यातलाच एक मुख्य म्हणजे स्त्रियांचा आदर सन्मान होय! 'परस्त्री मातेसमान' हे पुस्तकी वाक्य त्यांच्या आयुष्यात प्रत्यक्षात उतरलं होतं!

मटक्याची दुनियादारी!

नागराज मंजुळे यांचे दिग्दर्शन आणि संयुक्त निर्मिती असलेली 'मटका किंग' सिरिज पाहिली, मनात अनेक गोष्टींचे मोहोळ जागे झाले. त्या अनेक टपऱ्या आठवल्या आणि त्यांच्या नादाला लागून उध्वस्त झालेले संसार आठवले. मटक्याचे रकाने, काही खास दैनिकात येणारे आकड्यांचे अंदाज, फुल स्केप पेपरचे बरोबर बारा तुकडे करून त्या मध्ये कार्बन पेपर ठेवून दिली जाणारी टीप आठवली. सकाळ संध्याकाळच्या खास नेमक्या वेळी कासावीस होऊन आशाळभुतागत मटका टपरीवर जाऊन ओपन काय आले आहे आणि क्लोज काय आले आहे याचे अदमास घेणारे भुकेच्या डोहात बुडालेले चेहरे आठवले. मटका लागल्यावर ऐश करून पैसे उडवले जायचे आणि मोठी रक्कम हारली की देशी दारूचा गुत्ता जवळ केला जायचा. हारलेला माणूस पुन्हा पुन्हा पैसे लावत राहायचा. कधी तरी एकदा जिंकायचा मात्र बहुतांश वेळी तो गर्तेत जायचा. असं करत करत घरेच्या घरे मटक्याने गिळंकृत केली. पण जे मटका घेत होते त्यांचे काय झाले?

बऱ्याचदा मटका घेणारी माणसं तिशीतली चाळीशीतली असायची. रापलेल्या चेहऱ्याने विस्कटलेल्या केसांची ही माणसं मळकट बिन इस्त्रीच्या कपड्यांवर असायची. टपरीत दोन तीन देवी देवतांची चित्रे असत. साल संपून गेलेले कॅलेंडर असे. शाळेची काळी पाटी एका तारेला अडकवली जायची. पाटीच्या खाली कागदाच्या सुरळ्या असत. कोपऱ्यात कुठे तरी दोन तीन वह्या असत ज्यांची पाने भरलेली असत. सतरंजी अंथरूण त्यावर हा सदगृहस्थ बसलेला असे. गुटखा सुरु होण्याच्या आधीच्या काळात मावा नाहीतर तंबाखू जर्दा यांची गोळी जबड्यात दाबून ठेवलेल्या अवस्थेत तोंडातला तोबरा तसाच धरून ही माणसं येणाऱ्या जाणाऱ्यांचे निरीक्षण करत असत.

जगण्याची आणि मोक्षाची, संगीतमय कश्मकश!

माणसाला त्याच्या मृत्यूची, मोक्षाची चाहूल लागत असेल का! काही दिवसांपूर्वी निवर्तलेल्या आशा भोसले यांना त्यांच्या शेवटच्या इन्स्टाग्राम पोस्टमध्ये जे काही लिहिलं आहे, ते याकडेच निर्देश करते. आपल्या शेवटच्या पोस्टमध्ये आशाताई, इंटरनॅशनल बँड 'गोरिल्लाज' सोबत दिसल्यात. पोस्टमधील फोटोच्या बॅकग्राउंडमध्ये भारतीय वस्त्या, हत्ती आणि जीर्ण झालेल्या वस्तूंची दृष्टीस पडतात. या पोस्टमध्ये त्यांनी लिहिलंय -"The Shadowy Light' या गाण्याचा माझ्यासाठी अत्यंत सखोल अर्थ आहे. वाराणसीला भेट देऊन आणि पवित्र गंगा नदीच्या काठानं प्रवास करून, तसेच तिथे मला जे काही दिसलं, त्याचं बारकाईनं निरीक्षण करून आणि ते समजून घेऊन, मला जीवनाचा खरा अर्थ उमजला, मी कोण आहे आणि या पृथ्वीवर माझे काय प्रयोजन आहे. 'द शॅडोई लाइट' (The Shadowy Light) मध्ये, या खोल नदीचा पैलतीर गाठणं हे माझ्या जीवनप्रवासाचं प्रतीक आहे, माझा जन्म, माझे नातेसंबंध, संगीताप्रतीची माझी निष्ठा, माझी कर्तृत्व आणि एक कन्या, माता, भगिनी, पत्नी आणि एक हिंदू भारतीय म्हणून माझी कर्तव्य. या प्रवासात, 'संगीत' हाच माझा नावाडी आहे, तो मार्गदर्शक, जो मला या जीवननदीच्या पैलतीरी घेऊन जातो. जेव्हा मी त्या पैलतीरावर पोहोचेन, तेव्हा माझा हा प्रवास पूर्ण होईल. तेव्हा मला 'मोक्ष' प्राप्त होईल, आपल्या सभोवताली सतत तरंगणाऱ्या अगणित नादांमध्ये मी विलीन होईन. जेव्हा त्यातील काही नाद एकत्र गुंफले जातात, तेव्हा त्यातून एक सुंदर सुरावट निर्माण होते. त्याचप्रमाणे, मी देखील त्या नादांपैकीच एक नाद बनेन, असा नाद, जो अंतिमतः एका सुंदर गीतातील सुराचं रूप धारण करेल. असं गीत, जे पिढ्यानपिढ्या, हजारो वर्षे सातत्यानं ऐकलं जात राहील. हेच स्वातंत्र्य, निसर्गाशी एकरूप होण्याचं स्वातंत्र्य, नदीच्या पलीकडील तीरावर माझी वाट पाहत आहे..."

ऑर्केस्ट्रामधल्या डान्सर्सचा मागोवा!

हे थोडेसे गंभीर आणि महत्वाचे आहे.

बिहार निवडणुकांत प्रचार सुरू असताना मतदानापूर्वीच्या दिवसांत मी एक लेख लिहिला होता, जो सारन जिल्ह्यातील ऑर्केस्ट्रा डान्सर मुलींविषयीचा होता. बिहार, बंगाल, झारखंड या तीन राज्यांमधून मुली एस्कॉर्ट केल्या जातात आणि त्यांना एकतर जबरदस्तीने नाचवले जाते नाहीतर लालूच दाखवली जाते.

एकदा का शीलभ्रष्ट(!) झाले अथवा पैशाची चटक लागली की या मुली यातून बाहेर पडत नाहीत हे वास्तव आहे. या संपूर्ण धंद्याची सूत्रे सारन जिल्ह्यातील छपरा शहरामधून हलवली जातात. यात महिन्याकाठी कोट्यवधीचे व्यवहार होतात.

सलाम बॉम्बे - प्रेमाचे उदास क्षण...

‘सलाम बॅांम्बे'मध्ये पंधरा सोळा वर्षांची एक विलक्षण कोवळी मुलगी लाईनमध्ये आणलेली असते. तिला या विश्वातलं खाण्यापिण्याचं, नटण्यामुरडण्याचं सुखही लोभसवाणं वाटतं. तिची नथ उतरवण्याच्या वेळेस तिचा सौदा होतो.

कृष्णा हा त्याच एरियात चहा नाश्ता पोहोचवण्याचं काम करणारा अनाथ पोर. तिथलं बदमाश पब्लिक त्याला चायपाव म्हणूनच हाक मारतं. ते त्याचं टोपणनाव.

चौदा पंधरा वर्षांचा हा चुणचुणीत पोरगा त्या मुलीवर जीव लावून बसतो! त्या मुलीची तिथली पहचान ‘सोला साल‘ या नावाची!

या कोवळ्या मुलीला ‘बाबा‘चं आकर्षण असतं. बाबा (नाना पाटेकर) हा तिथला नामचीन दलाल. त्याचं रफटफ वागणं, त्याचं व्यसनी असणं आणि त्याचा अय्याशी रूबाब तिला खुणावतो.

गोष्ट सिडनी शेल्डनची!

 

ही गोष्ट अशा लेखकाची आहे, ज्यांची पुस्तके जगातल्या कोणत्याही देशातील कोणत्याही मोठ्या शहरातील बुक स्टॉलवर विक्रीस उपलब्ध आहेत! ज्यांच्या  पुस्तकांच्या वाचनाचा आनंद आजही नव्या पिढीसह जुने वाचकही घेतात! मात्र या लेखकाचे आयुष्य साधे सरळ नव्हते, त्यांच्या आयुष्यात अनेक उतार चढाव येऊन गेले. ज्यांना लेखनासाठी शेरेबाजीही ऐकून घ्यावी लागली!
तुम्ही अमुक वयातच लिहू शकता किंवा तुम्हाला कादंबरी कधीच लिहिता येणार नाही अशा अर्थाची वाक्ये अनेक जण अधून मधून फेकत असतात. मात्र हे सदासर्वकाळ सत्यच असेल असे काही नाही. जगातली सर्वाधिक खपाची पुस्तके लिहिणाऱ्या आणि साहित्यातील महत्वाचे पुरस्कार मिळवणाऱ्या वैश्विक कीर्तीच्या एका लेखकांनी वयाच्या अठराव्या वर्षी आत्महत्येचा प्रयत्न केला होता आणि त्यांची पहिली कादंबरी वयाच्या 53 व्या वर्षी लिहिली होती!

बदलता सिनेमा आणि ‘एआय’चे युग!

देशात स्वातंत्र्याचा लढा जोरात होता तेव्हा भारतीय सिनेमा मुख्यत्वे मायथॉलॉजिकल पौराणिक विषयांवर आधारित असायचा.

पन्नासच्या दशकात हिंदी सिनेमात आदर्शवाद हा मुख्य विषय असायचा. नायक शिक्षक, मजूर, शेतकरी असत; क्वचित डॉक्टर, वकील देखील असत, आणि शहरातल्या / गावातल्या अविवेकी व्यक्तीविरोधात त्याचा संघर्ष असे.

साठच्या दशकात आदर्शवादाला रोमँटीसिझमची जोड मिळाली आणि आदर्श प्रेमी युगुल सिनेमाच्या केंद्रस्थानी दिसू लागलं. त्यांच्या प्रेमात अडथळे आणणाऱ्या गोष्टी आताच्या काळात आपल्याला चौकटबंद वाटत असतील मात्र त्या काळात नैतिकता, विवेक, आदर्शवाद, त्याग, करुणा आस्था यांना जे महत्व होतं ते पाहू जाता त्या चौकटी कालानुरूपच होत्या असे म्हणावे लागेल.

सत्तरच्या दशकात सिनेमामध्ये आर्थिक सामाजिक विषमता हळूहळू समोर येऊ लागली. नायक नायिका यांच्यातील कुणीतरी गरीब असायचं आणि तरीही ते एकमेकावर प्रेम करायचे. सोन्याची बिस्किटे आणि घड्याळे यांची स्मगलिंग करणारे स्मग्लर्स या काळात हिंदी सिनेमाच्या खलनायकीत रुजले होते. झाडाआड लपून प्रेम करणारे कपल असायचे आणि फुलाला फुल बिलगल्याचे दाखवले जायचे.

अजितदादा पवार: जननायक कर्मयोद्धा!

महाराष्ट्राच्या राजकीय आकाशात एक चमकदार तारा काल निखळला. काल बारामती विमानतळाजवळ झालेल्या दुर्दैवी विमान अपघातात उपमुख्यमंत्री अजित अनंतराव पवार यांचे निधन झाले. वयाच्या 66 व्या वर्षी ते महाराष्ट्रातील जनतेस पोरके सोडून गेले! त्यांच्या आठवणी, त्यांचे भाषण, सभा आणि जनसेवेचा वारसा कायम राहील. 'दादा' म्हणून ओळखले जाणारे अजित पवार केवळ यशस्वी राजकारणी नव्हते, तर एक कर्तबगार प्रशासक, शेतकऱ्यांचे कष्टकऱ्यांचे मित्र आणि कुटुंबवत्सल मायाळू व्यक्ती होते. ते जितके मृदु मुलायम होते तितकेच वज्रनिश्चयी आणि प्रसंगी कठोर वाटावे अशा व्यक्तिमत्वाचे धनी होते. त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्र खऱ्या अर्थाने सुन्न झाला आहे, आणि त्यांच्या स्मृतींचे आभाळ पुन्हा पुन्हा भरून येत आहे. त्यांची अनेक भाषणे, त्यांची देहबोली, त्यांचं वागणं, त्यांचं कार्यमग्न असणं, त्यांच्या वैयक्तिक आठवणी आणि लाडक्या जनतेप्रती त्यांचं समर्पित असणं आदी गोष्टींद्वारे त्यांची उणीव अधिक गहिरी होतेय! लोकाभिमुख कामे करणाऱ्या अजितदादांची प्रतिमा 'टग्या' अशी का निर्माण केली असेल हा प्रश्न राहून राहून पडतो! कदाचित राजकीय डावपेचातून हे घडले असावे! असो. वास्तवात त्यांची भाषणे आणि त्यांची कामाची शैली तसेच त्यांच्याकडे कामे घेऊन जाणाऱ्या माणसांचे अनुभव पाहू जाता त्यांची प्रतिमा 'कामाचा माणूस' अशीच असायला हवी होती!