\\\\
'body-fauxcolumns'>

Tuesday, March 28, 2017

पांढऱ्यावरती काळे ....



सांगलीच्या काळ्या खाणीनजीक असणार्‍या सुंदरनगर वेश्या वस्तीत झडलेला संवाद...
"काय चंद्रा (चंद्रकला - आडनाव लिहित नाही, नाहींतर आपल्या अनेक पुण्यवान लोकांना तिचा जातधर्म हुंगावासा वाटतो ) कशी आहेस ? खूप दिवसांनी तुला भेटतोय म्हणून विचारतोय .... " पहिल्या प्रश्नापासून वातावरण रिलॅक्स करण्याचा माझा प्रयत्न.
"कशी असणार ?" तिचा अत्यंत तिरकस सवाल. "कशी असायला पाहिजे ? आणि कशी जरी असली तरी काय फरक पडणार ?"
साडीच्या निरया दोन्ही हाताने आवळत मधोमध त्याचा झोळणा करून ती वाकून खुर्चीत बसते.


"ते ही खरं आहे !" मी थोडासा सावध झालेलो.
इकडच्या तिकडच्या बऱ्याच गप्पा झाल्या. काही माहिती तिने पुरवली. तो दिवस गुढी पाडव्याचा होता, त्यामुळे एका क्षणासाठी डोक्यात एक प्रश्न घोंघावला.
आणि चुकून तो प्रश्न तोंडून बाहेर पडला.
"तू सणवार करत नाहीस का ?" आता प्रश्नाची खिंड लढवायचीच या हेतूने माझी तयारी सुरु झालेली..


"मला काय जातधर्म आहे का ?... हे बघ इथे येणारा जातधर्म बघत नाही. तो विचारत नाही की बाई तुझं नाव काय ? मग मी काय सणवार करू ?" कंबरेला लावलेले कानकोरणं बाजूला काढून तिनं साडीच्या एका चिमटीत खसकन पुसलं आणि दंडावरील ब्लाऊजला घासून त्यावर फुंकर मारून ते थेट दातांच्या फटीत घातलेलं.


"माझा प्रश्न वेगळा आहे... मी ते नाही विचारलं" माझी पोपटपंची सुरूच.
"मी त्येचंच तर उत्तर देत्यी ना !" गालांचा चंबू करून कानाची पाळी जोरात पिरगाळून तिनं तिचं घोडं पुढं दामटलं.

"हे बघ. ज्युगार, शराबखाना आणि रंडीखाना या तीन जागी लोक आपल्या बाजूला बसलेला आपल्या पेहचानचा नसावा याची फिकीर करतात. पण त्यांना कोणत्याही जातीचा धर्माचा पार्टनर चालतो. बस्स चीज पसंद आनी चाहिये, ये एकच तो उसूल है.." खुर्चीवरून तिचा भरभक्कम देह उठला. मागच्या बाजूने साडी झटकत ती पुढे गेली. तोंडात साठलेलं गबाळ थुंकून परत जागेवर आलेली.

चंद्रा घरात थुंकत नाही. गिऱ्हाईकाला पण थुकू देत नाही. कधी कधी थुकणाऱ्याला ठोकून काढते.
छद्मीपणे हसत हसत तिने विचारलं, "हां, तर तू इच्यारत होतास की, मी सणवार करते का नाही ? होय ना ?" मी खुश.

तिचा चेहरा इतका गोल गरगरीत होता की नाकावर कर्कटक ठेऊन वर्तुळ काढले असते तर ते तिच्या चेहऱ्याच्या आकाराचेच झाले असते. तिच्या गालावर जीवघेणी खळी पडायची. आताही तशी खळी पडली होती.
डोक्याच्या मागच्या बाजूला हात नेत तिने मोकळे लांबसडक केस जोरात झटकले आणि माझ्याकडे विजयी मुद्रेने पाहिले.
मी ओळखले, हिच्या डोक्यात काही तरी खतरनाक उत्तर पैदा झालेलं असावं.

एव्हढ्यात बऱ्याच वेळापासून तिच्याकडे छुप्या नजरेने पाहणारया एका पंचविशीतल्या पोराला तिने हाक मारून बोलावलं.
पुढचा सीन मला ठाऊक असल्याने मी तिच्या आतल्या खोलीतल्या फ्रीजमधील थंडगार पाणी प्यालो. हिरव्या काळ्या निसरडया टाईल्सने माखलेल्या बाथरूमपाशी जाऊन तोंडावर पाणी मारलं. तोंड पुसत बाहेर आलो.
त्या पोराला तिनं डाव्या बाजूच्या खोलीत पाठवलेलं.

"मी कशासाठी सण करू ? मी सणवार केले तर माझ्या गिऱ्हाईकला माझी नको असलेली जातधर्माची बात मालुमात होईल ना ! नस्ते वांदे कोणी करायला सांगितलेत ?"
निमुळत्या हनुवटीवरून सापाने अलगद सरकत जावे तसा तळहात फिरवत तिने थेट कानामागे नेला आणि बोलली, "आज समदीकडं गुढी आसंल ना ? माझ्या गावी मी ल्हान असताना हुबी करायचे... आता करतात की नाही माहिती नाही... पण इथं मी कधी केली नाही..."

ओठांचा धनुष्यबाण करत खालचा ओठ हलकेच पुसून घेत तिने पितळी तबकातलं पान बाहेर काढलं. माझ्याकडे हात केला. मी नाही असं खुणावताच पानविडा अलगद तोंडात घालत ती बोलती झाली.
"अरे रंडीला मजहब नसतो... तिला त्यौहार नसतो.... तिचा एकच धरम - बदन सेकने का !" अत्यंत खुनशी हसली ती.

"तिचा त्यौहार कपड्यात लपेटलेला... साडी निकाल दी तो त्यौहार खतम !" डोळ्यातलं नशीलंपण पुरतं एकत्र करून माझ्यावर डोळे रोखत तिचा रोकडा सवाल येतो.
"तू सांग माझी कोणची साडी गुढीत बांधू ? पहिल्या रात्रीची की आजच्या रात्रीची ?... नई साडी आणली तरी पुन्हा ती साडीदेखील कोणी तरी फेडणार ना ? मग कशाची रे गुढी हुबी करू ?" एखाद्या झुरळाकडे बघावं अशा तुच्छतेनं ती आता बघत होती.

माझे तोंड उतरलेले पाहून ती बोलली "जाऊ दे, तू दिल कशाला छोटा करतोस ? माझी राखी येते ना तुला ?"
"मी होळीला रंग खेळते... गांजा पिते... नशा करते आणि ऐश करून झोपी जाते... त्या दिवशी कोणाला हात लावू देत नाही... "

गळ्यातल्या सोन्याच्या सरीवरून हात फिरवत किंचित उतरलेल्या आवाजाने ती बोलते, "हे बघ, ज्या दिवशी कोणी अंगाला हात लावत नाही ना तोच आमचा सण... पण मी जर रोज रोज सण साजरा करू लागली तर पोटाला काय खाणार ? म्हणून रंडीने सण करायचा नसतो...."

"ये सब छोड दे... तुला एकदम पक्की इन्फर्मेशन देते ... तेव्हढाच मला आशीर्वाद... " मी निरुत्तर झालोय हे ओळखताच तिने कामाची गोष्ट काढली आणि माझ्या डोक्यातले एक मळभ दूर झाले. मात्र तिने सण साजरा करावा, न करावा किंवा त्याऐवजी तिला काय करता येईल या प्रश्नांचे भूत तसेच राहिले....

- समीर गायकवाड.

(सूचना - लेख वाचून कोणत्याही जातीधर्माचे किंवा सणांचे तत्वज्ञान शिकवण्याचा प्रयत्न करू नये. कोणत्याही समुदायाच्या भावना दुखावणे हा लेखाचा हेतू नाही. सभ्य पांढऱ्यावरती असणारे काही लसलसते काळे जगापुढे मांडणे हा लेखनहेतू आहे )



                                      


नवविचारांची गुढी ...

चैत्र शुक्ल प्रतिपदेस 'सालाबादप्रमाणे यंदाही'च्या धर्तीवर महाराष्ट्रात गुढीपाडवा साजरा केला जातो. त्या निमित्ताने राज्यभर विविध आक्षेप साक्षेपांच्या फैरी झडतात. त्यातील काही मुद्द्यांचा हा परामर्श..
गुढीपाडवा साजरा करताना त्यामागे असणारी धार्मिक पार्श्वभूमी सांगितली जाते. यानुसार गुढीपाडव्याच्या परंपरेस मुख्यत्वे तीन घटना कारणीभूत आहेत. एका मतप्रवाहानुसार भगवान श्रीविष्णूंनी प्रभु रामचंदाचा अवतार घेऊन रावणासह राक्षसांचा पराभव केला. रावणाला ठार मारले. त्यानंतर प्रभु रामचंदानी चैत्र शुक्ल प्रतिपदेच्या दिवशी अयोध्येत प्रवेश केला. त्यावेळी जनतेने गुढ्या तोरणे उभारून त्यांचे स्वागत केले. तेव्हापासून दर चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला गुढ्या तोरणे उभारून आनंदाचा विजयोत्सव दिन साजरा होऊ लागला. दुसऱ्या एका कथनान्वये वसू नावाचा राजा तपश्चर्या करून मनुजेन्द्र झाला. स्वर्गातील अमरेंद्राने याच तिथीस वस्त्रालंकार देऊन त्याचा गौरव केला म्हणून हा दिवस आनंदोत्सव म्हणून साजरा केला जातो. तिसर्‍या कथेप्रमाणे शालिवाहन राजाने अत्याचारी शक लोकांचा पराभव करून त्यांच्या जाचातून जनतेची मुक्तता केली. या विजयाप्रित्यर्थ पाडव्याच्या तिथीपासून शालिवाहन शकाला प्रारंभ झाला. ज्यांनी विजय मिळविला तो शालिवाहन आणि ज्यांच्यावर विजय मिळविला ते शकअसा दोघांचाही अंतर्भाव शालिवाहन शकयामध्ये करण्यात येतो. शालिवाहन शकासंबंधी सांगितल्या जाणारया आणखी एका कथेनुसार शालिवाहन नावाच्या एका कुंभाराने मातीचे सैन्य तयार करून त्यांच्यात जीव भरला आणि त्यांच्या मदतीने शत्रूचा पाडाव केला. या विजयाप्रित्यर्थ शालिवाहन नृपशक सुरू झाला. म्हणजे मातीच्या गोळ्याप्रमाणे थंड, पराक्रमहीन, दुर्बल, निजीर्व झालेल्या समाजामध्ये त्याने चैतन्य निर्माण केले असावे. समाजात स्वाभिमान, अस्मिता जागृत केली असावी. हिंदू धर्मीयांच्या पाडव्यासंबंधी विविध आख्यायिका आहेत पण आजच्या काळात सर्व हिंदू धर्मीय पाडवा साजरा करताना आढळतात का, याचे उत्तर नकारार्थी येते. हिंदूनववर्ष म्हणून हे महाराष्ट्रात साजरे होत असले तरी अन्य राज्यातील हिंदू गुढीपाडवा साजरा करत नाहीत. अन्य राज्यात नववर्षदिन वेगवेगळे आहेत. बैसाखी, पोंगल, बिहू, उगडी, विशू ही त्याची विविध रूपे आहेत. त्यामुळे गुढीपाडवा हा सकल भारतातील हिंदूंचा सण सिद्ध होत नाही. ज्याप्रमाणे दिवाळी, होळी किंवा हिंदूंचे अन्य सण देशभरात साजरे केले जातात तसा गुढीपाडवा देशभरात साजरा होत नाही. या शिवाय अलीकडील काळात 'गुढीपाडवा साजरा करू नये, कारण तो संभाजीराजांचा पुण्यस्मरण दिवस आहे' असा प्रतिवाद काही सामाजिक संघटना जाहीर रित्या करताना आढळतात. ही सर्व विसंगती पाहता गुढीपाडवा हा सण न राहता हिंदूंमध्येच मतभेद असणारी परंपरा बनून राहतो की काय असे चित्र डोळ्यापुढे येतेय.  


गुढीपाडवा हा केवळ हिंदू नववर्षदिवस आहे म्हणून त्याकडे वेगळ्या भावनेने बघण्याचा दृष्टीकोन काही लोक बाळगतात. वस्तुतः गुढीपाडव्याला पुराणांचा आणि प्राचीन वदंतांचा आधार आहे म्हणून तो साजरा केला जावा या विचारापेक्षा निसर्गचक्राच्या पुनरुथ्थानाचा हा दिवस आहे असा विचार मांडला जाणे जास्त संयुक्तिक ठरू शकते. कारण अनेक बुद्धिवंत, विचारवंत जाणकार मंडळी गुढीपाडव्याच्या आधाराची चिकित्सा करू इच्छितात. त्यात सैद्धांतिक ठोस असं काही हाती लागत नाही. मात्र या पारंपारिक दृष्टीकोनाऐवजी या दिवसाकडे सृष्टीच्या नवजन्माचा जागर म्हणून पाहिले तर खऱ्या अर्थाने ते सकल भारतवर्षाचे नववर्ष ठरते. कारण या महिन्यात फुटणारी चैत्रपालवी सर्वत्र अवतीर्ण होते. हिवाळा संपून नवं पीक हाती येतं, झाडांना नवी पालवी फुलते, पक्षांची नवी घरटी याच काळात बांधली जातात, मातीची मशागत सुरु होते आणि कोंबांना नवे अंकुर फुटतात. नवतेच्या या नवनवोन्मेषशाली सोहळ्याला कोणी नाकारणार नाही, त्यामुळे पारंपारिक धार्मिक नववर्षाच्या संकल्पनेसोबत वसुंधरेच्या नवनिर्माणाच्या दृष्टीकोनातूनही या दिवसाकडे पाहिले पाहिजे, कालमानानुसार हा दृष्टीकोन सुसह्य ठरतो. हा दृष्टीकोन ठेवल्यास हा सण सर्वसमावेशक ठरू शकतो. इंग्रजी नववर्ष फक्त ख्रिश्चन लोकंच साजरा करतात का, या प्रश्नाचे उत्तर नकारार्थी येते कारण त्यात असलेली साकल्याची भावना. तारखेच्या बदलाव्यतिरिक्त अन्य कुठल्या धार्मिक अनुष्ठानांचे बालंट त्याला जोडलेले नाही त्यामुळे जगभरात ग्रेगरियन नववर्षाचे स्वागत आणि निरोपसमारंभ धडाक्यात साजरे होतात. 


धार्मिक सणवारांची मांडणी असो वा ते साजरे करण्याचे कर्मकांड असो स्त्रियांचा त्यातील सहभाग अनिवार्य आहे. काळमानानुसार जग बदलत चालले आहे, देशही बदलतो आहे. मग 'आपल्याकडील स्त्रीविषयक जाणिवांत काही फरक पडला आहे किंवा नाही' याचे पुनर्विलोकन करायचे म्हटले की काही धर्ममार्तंडांना संताप अनावर होतो. बदलत्या काळाबरोबर या जाणीवा आपल्याला का बदलाव्याशा वाटत नाहीत हा आत्मपरीक्षणाचा मुद्दा आहे. जसजसे जग प्रगत आणि आधुनिक होत चालले आहे तसे जगभरातील स्त्रिया स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करत आहेत आणि आपल्याकडे गंगा दक्षिणेकडून उतरेकडे आणण्याचे प्रयत्न सुरु झालेत. मुलींनी टाईट फिटिंग्जचे कपडे घालू नयेत, मोबाईल वापरू नयेत, सर्वांग झाकलेलेच असावे वगैरे वगैरे तालिबानी सूचनावजा आदेश केले जाताहेत. हे कशाचे दयोतक आहे ? स्त्रीचे सामाजिक वर्तन बदलावे अशी खरी आस असेल तर तिच्यावरची बंधने काढली पाहिजेत. कुटुंबाचे पालन पोषण आणि सणवार साजरे करण्यापुरतीच तिची सीमा मर्यादित ठेवणे म्हणजे तिच्या अस्मितेवर बंधने घालण्यासारखे आहे. गुढी उभी करताना स्त्रीचा सहभाग जसा अनिवार्य केला गेलाय तसा तिच्या विमुक्त जडणघडणीची गुढी उभी करण्यात समाजाने आपला वाटा उचलला पाहिजे.          
             

स्त्रीविषयक संकुचित बोथट जुन्या प्रतिमा तोडण्यासाठी गुढीपाडवा ही चांगली संधी ठरू शकतो. सौभाग्यवती स्त्री घरात नसेल तर काही लोक विधवा स्त्रियांना गुढी उभी करण्यास मज्जाव करतात. ज्या पुरुषाची पत्नी निवर्तली आहे त्याचा सहभाग चालत असेल तर विधवा स्त्रियांचा सहभाग काहींना का निषिध्द वाटावा ? गुढी नववर्षाच्या स्वागतासाठी असेल तर त्या नववर्षाचे स्वागत करण्याचा अधिकार विधवांना का नसावा ? विधवा स्त्रियांनादेखील नववर्षाच्या शुभेच्छा दयाव्या घ्याव्या वाटत असतील. मग त्यांना मज्जाव कशापायी ? आणखी किती दिवस आपण हा सौभाग्यवती - विधवा हा भेदाभेद करणार आहोत. मोठ्या शहरात अलीकडील काळात काही ठिकाणी या बदलाची नांदी घडताना दिसून येतेय. ग्रामीण भागातदेखील या परिवर्तनाची कास धरणे आवश्यक आहे. असे परिवर्तन घडणे म्हणजेच नव्या विचारांची गुढी उभारणे होय.  


गुढीपाडवा साजरा करताना किंवा त्याचे समर्थन करताना अनेकजण आपल्या 'मराठीपणा'चे गोडवे गात फिरत असतात. वस्तुतः जगभरात इंग्रजी भाषा स्वीकारली गेलीय आणि आपल्याकडेही अनेक इंग्रजी शब्द आपल्या दैनंदिन जीवनाचे घटक होऊन गेलेत. आपल्या रोजच्या संभाषणात काही इंग्रजी शब्द वगळणे आता जवळपास अशक्यच आहे. शिवाय मराठी बाण्याची पिपाणी जे लोक वाजवतात त्यांची मुलेच इंग्रजी शाळांत शिकत असतात. खरे तर जोवर खेडी आहेत, वस्त्या - वाड्या आहेत, आदिवासी आहेत, श्रमिक कष्टकरी शेतकरी आहेत, बोलीभाषा टिकून आहे तोवर मराठीच्या अस्तित्वाला कसलाही धक्का लागणार नाही. तसे पाहता गुढीपाडवा हा केवळ मराठीभाषिकांचा सण होऊन राहिलाय अन मराठी माणसाला मात्र वाटते की देशभरात, जगभरात हा सण हिंदूनववर्ष म्हणून साजरा व्हावा. याचवेळी तो इतर भाषांप्रती संकुचित वृत्ती बाळगतो हा विरोधाभास नव्हे का ? इतर भाषिकांबद्दल वृथा पोटशूळ बाळगायचा आणि दुसरीकडे गुढीपाडवा सकल हिंदूंचा नववर्षदिन आहे असे सांगायचे हा दुटप्पीपणा आहे. मराठीच्या वापराविषयी लवचिक भूमिका स्वीकारून अन्य भाषांचा योग्य तो आदर केल्यास अन्यभाषिक देखील केवळ मराठी माणसांच्या परिघात बंदिस्त झालेल्या या सणाकडे वेगळ्या दृष्टीकोनातून बघतील. भाषांच्या सीमा ओलांडून जग जवळ येत चाललेय आणि आपण आजही तेच जुने चंदन उगाळणार असू तर तितकी खोली आपल्या परंपरात असायला हवी. 
            

नवीन वर्षाचे स्वागत करताना सगळीकडे कशी आनंदाची उधळण झालेली असायला पाहिजे पण तसे वास्तवात गुढीपाडव्याच्यावेळी दिसत नाही. 'आहे रे' आणि 'नाही रे' वर्गातली दरी अधिक रुंदावत चालली आहे. समाजातील वंचित, उपेक्षित आणि शोषित घटकांच्या घरी गुढीपाडव्याचा तितकाच जोश असेल का जो सामान्य मध्यमवर्गीय पांढरपेशा, उच्चमध्यम व उच्चवर्गीयांच्या घरी असतो ? याचे उत्तर नक्कीच नकारार्थी येते. समाजातील एक मोठा घटक विविध वर्गवारीच्या सापेक्षतेनुसार दबत चालला आहे आणि एक वर्ग बलदंड होत चालला आहे. सामाजिक विषमतेचे हे जुनेच दुखणे आहे, पण नवीन वर्षाचा एखादा संकल्प वा नवीन वर्षापासून आपला एखादा 'शेअर' या दबलेल्या घटकासाठी कोणी सुरु केल्याचे कुठे ऐकिवात येत नाही. गुढीपाड्व्यापासून सामाजिक समरसता वाढवता येणं सहज शक्य आहे पण सर्वांनाच वरवरच्या कार्यात जास्त रस असल्याने या 'झंझटा'त कुणी पडत नसावे, अन्यथा गुढीपाडव्याच्या मुहूर्तावर असे अनेक उपक्रम पाहायला मिळाले असते.
           
याहून अधिक गहन मुद्दा आहे धार्मिक कडवटतावादाचा. जगभरात अनेक देशात धार्मिक कडवटता वाढीस लागल्याचे दिसून येतेय. मात्र अनेक लोक या कट्टरतावादाच्या विरोधात खुलेपणाने समोर येतानाही दिसतात. तर काही लोक या सर्व वादात तटस्थ असल्याचे दिसून येते. एकतीस डिसेंबर वा एक जानेवारीस कुठल्या धर्माचे लेबल अजून चिटकलेले नाही मात्र गुढीपाडवा हा हिंदूनववर्षदिन म्हणून साजरा केला जात असेल तर धार्मिक कट्टरतावादयांच्या प्रत्येक गोष्टीला विरोध करणारया मवाळवादी लोकांचे या सणाबद्दल काय दृष्टीकोन आहेत हे जाणून घेणे अनिवार्य ठरते. पण तसेही होताना दिसत नाही. गुढीपाडवा सर्व हिंदूंनी सण म्हणून साजरा करावा यावर कर्मठ हिंदू जितके ठाम आहेत तितके मवाळवादी का ठाम नाहीत याचाही अभ्यास गुढीपाडव्याच्या अनुषंगाने केला गेला तर त्यातील तथाकथित गुणदोष निवारण होण्यास नक्कीच मदत होऊ शकते.    
     
याही पलीकडे विचार करताना असे लक्षात येते की दरवर्षी गुढी उभी करणे हा एक शुष्क परिपाठ होऊन गेलेला आहे, त्यापलीकडे याचे अस्तित्व उरलेले नाही. आजकाल अनेक घरांना अंगण नसते, तुळशी वृंदावन नसते तिथे हिंदू धर्मशास्त्रात नमूद केल्याप्रमाणे गुढी कशी उभी करायची याची उत्तरे शोधताना सोयीस्कर शॉर्टकट स्वीकारले जातात. त्यातली फारशी माहिती न घेता किंवा त्याची यथासांग पद्धत माहिती करून घेण्याऐवजी एक परंपरा म्हणून गुढी उभी करण्याकडे अनेकांचा कल दिसून येतो. गुढीचा इतिहास माहिती नसतो, त्यामागचे शास्त्र वा लॉजिक माहिती नसते पण एक रिवाज म्हणून अनेक जण गुढी उभी करताना दिसून येतात. यातून नववर्षाचे कोणते स्वागत होते, गुढीपाडव्याचा कोणता हेतू तडीस जातो, काय फलश्रुती होते ? काहीच नाही. मग गुढी उभी करताना तिची साद्यंत माहिती घेऊन त्याच वेळेस नव्या अभिनव विचारांची जोड तिला दिली गेली तर हा सण अधिक शोभून दिसेल. अन्यथा गुढी उभी केली नाही तर तिथल्या वृत्तीत काय फरक पडणार आहे ? परंपरा आणि नवसंवेदना यांचा मेळ घातला गेला तर या गुढी उभी करण्याला खरा अर्थ प्राप्त होऊ शकतो. सामाजिक विषमता, जात धर्मवाद, लिंगभेद, वर्णवाद, प्रांतवाद, भाषावाद यांच्या पलीकडे जाऊन सकल एतद्देशियांच्या सबलीकरणाच्या हिताची नव्या विचारांची गुढी उभारणे हे ध्येयनिश्चित करून त्या विचारांना बांधील असणारी गुढी आपण ज्या दिवशी उभी करू तो खऱ्या अर्थाने एका नव्या युगाच्या नव्या वर्षाचा पहिला दिवस असेन. 


- समीर गायकवाड.
 




Monday, March 27, 2017

संवेदनशीलतेचा नेटका अविष्कार - 'जाणिवेच्या हिंदोळ्यावर'...

फेसबुकमुळे अनेक चांगल्या लोकांचा परिचय झाला. अनेक दिग्गज लोकांचे विचार जास्त बारकाईने कळले. अनेक मित्र मिळाले. कित्येकांसोबतचा स्नेह वाढत गेला. फेसबुकने लिहिण्याची जशी उमेद वाढवली तशी वाचनाचीही वाढवली. फेसबुकवर चांगलं लिहिणाऱ्या अनेकांचे लेखन भावत गेले आणि माझ्या जडणघडणीस त्याची मदत झाली. तरीही असा निष्कर्ष काढावासा वाटतो की, या माध्यमात चांगलं काव्य लेखन कमी आढळतं. कारण लिहायला आणि पोस्टायला फारसे श्रम पडत नसल्याने स्वतःचे काही आणि सीपी केलेलं असं काही रोज रतीब घातल्याप्रमाणे काव्य लेखन करणारे अनेक जण दृष्टीस पडतात. त्याच वेळी काही प्रतिभावंत असेही आहेत की ज्यांचं साहित्य वाचण्याजोगं आहे. अशा मोजक्या लोकांपैकी एक म्हणजे माझ्या फेबुवरील  मित्रयादीतील एक समृद्ध व्यक्तिमत्व सौ. सुरेखा धनावडे. 

सुरेखाजी पालघर जिल्ह्यातील नालासोपाऱ्याच्या. महाविद्यालयीन जीवनात असताना साहित्य संमेलनाशी संलग्न घटनांनी त्यांच्या मनातल्या काव्यनिर्मितीच्या कल्पनांना खतपाणी घातलं. त्यांच्या सुसंस्कृत मैत्रिणींच्या आग्रहाने त्याला पुष्टी मिळाली तर डॉक्टर विजया वाड यांनी त्यांच्या लेखनप्रतिभेस पैलू पाडले. त्यांच्या साहित्यास योग्य कोंदण मिळवून दिलं. नुकताच सुरेखाताईंचा 'जाणीवेच्या हिंदोळ्यावर' हा काव्यसंग्रह डिम्पल पब्लिकेशनने प्रकाशित केला आहे. त्याचा हा आलेख... 

सुरेखाजींनी कवितात तरल निसर्ग आहे, हळवं स्त्री मन आहे. त्यातला स्त्रीसुलभ भावनांचा अविष्कार रसरशीत आहे. त्यात दैववादही आहे आणि प्रगल्भ सामाजिक जाणीवाही आहेत. त्यात त्यांच्या सख्या आहेत, आप्त आहेत आणि त्यांचं प्रारब्धही आहे. या कवितांना कुठेही प्रबोधानांचा वा शिकवणुकीचा बाज नाही. त्यांना जे जे वाटत गेलं ते ते शब्दबद्ध होत गेलंय असं त्यांनी मनोगतात लिहिलंय. विख्यात लेखिका डॉ. विजया वाड यांची नेटक्या शब्दातली आखीव रेखीव प्रस्तावना या काव्यसंग्रहास लाभली आहे. धनावडे यांच्या कवितांचे सूर कधी अस्वस्थ करतात तर कधी आनंदी, त्यांच्या शब्दांत ताकद आहे तशीच तरलताही आहे असं डॉ. विजयाजींनी प्रस्तावनेत नमूद केलं आहे ते अगदी रास्त आहे. प्रेम, विरह, अबोला, वात्सल्य, परोपकार आणि कृतज्ञता यांच्या जाणीवांनी या कविता भारलेल्या आहेत. सुरेखाजींनी आपला हा पहिला वाहिला काव्यसंग्रह आपल्या सासूबाईंना अर्पण केला आहे. एक उच्चशिक्षित, संवेदनशील स्त्रीमन असणारी सून आणि अनुभवाच्या शिदोरीवर आयुष्याचं ध्येय गाठणारी सासू यांच्या विचारांचा मिलाफ नक्कीच झाला असणार आहे कारण त्याची प्रचीती कवितांतून येत राहते. 

एक यशस्वी डॉक्टर असणारी महिला तिच्या अनुभवांना कशा दृष्टीकोनातून पाहत असेल याचे देखणे उत्तर या काव्यसंग्रहातून मिळते. वैद्यकीय पेशात काम करताना आलेले विविधांगी अनुभव आणि त्यानुसार होत काणारी मनाची जडणघडण याचा आरसा दाखवण्याचं काम या कवितांनी केलं आहे. कविता लिहिणं म्हणजे तरी काय ? आपल्या मनात दाटून येणारे भावनांचे आर्त कढ जे गतकाळात तसेच दाबून टाकलेत, मनात कोरली गेलेली एखादी घटना, एखादा मर्मभेदी प्रसंग वा कोणा व्यक्तीसापेक्ष झालेली भावभावनांची अतिव गर्दी. या सर्वांचे प्रकटन म्हणजे काविता. सुरेखाजींच्या कवितात हे काव्यप्रयोजन जाणवते. 

आपल्या भूतकाळाकडे पाहताना त्यांना जुन्या दिवसाचा आठव आहे. 
"दोन किलोमीटर पायी शाळेत जाताना
थकवा मुळीच येत नव्हता 
मैत्रिणीचा डबा खायला मिळेल म्हणून 
रात्रभर डोळा लागतच नव्हता ..."       
असं जेंव्हा त्या लिहितात तेंव्हा त्यांच्या कवितातील कारुण्य ठाशीव होत जातं... 

आपण सुखात असतो ततेंव्हा जगाची दुःख आपल्याला दिसत नसतात असा शिरस्ताच आहे. पण काही लोक याला अपवाद असतात. सुरेखा लिहितात - 
"मोजताच येत नाही 
दुःख दुसऱ्याचं 
जोवर वसत नाही 
गावहि आपल्या दुःखाचं !"  
ज्यांच्या ठायी परात्म भाव खोलवर रुजलेला असतो त्याच व्यक्ती अशा प्रकारचे काव्य करू शकतात... 

"भयानक असतं 
दुःख वियोगाचं 
वेगानं सरतं आयुष्य 
पण ते न हलणाऱ्या डोंगराचं ...." 
विरह भावना टोकदार असल्या तरी त्या देखण्याही आहेत याचा प्रत्यय देणाऱ्या या काव्यपंक्ती सुरेखाजींच्या 
तरल मनाचा कंगोरा अलगद उघडतात. 

स्त्रीसुलभ जाणिवांचा अविष्कार त्यांच्या कवितात अगदी सहजतेने डोकावतो. त्यात कृत्रिमतेचा लवलेशही नाही. 
'भुकेल्या पोटाला घास आईचा होता 
चंचल मनाला लगाम बाबांचा होता .....'
'सासरी धाडताना मला आईच्या डोळ्यात पूर अश्रूंचा होता 
दिल्या घरी सुखी रहा आशीर्वाद बाबांचा होता ...
असा मनस्वी साधेपणा त्यांच्या कवितेत आहे. 
स्त्रीच्या अपेक्षा फार मोठ्या नसतात याचं मार्मिक वर्णन करताना त्या म्हणतात - "दखल घ्यायला हवी तिच्याही कामांची, पोचपावती म्हणून कधीतरी भेट गजऱ्याची !"
माहेरच्या लोकांनी कसं वागावं याचं भलं मोठं अपेक्षांचं ओझं त्या वागवत नाहीत. 
"नको आहेर अश्रूंचा हात पाठीवर ठेवा, हाक मारता तिने लगबगीने जावा...'  
आई आणि मुलाचं नातं चितारताना त्यांनी काळानुरूप या नात्यात होत गेलेले बदल सुरेख टिपले आहेत. पण शेवटी सच्ची माया जिंकते असं त्या प्रतित करतात- "बदललेला तू, आता किती मला जपतोस ; ओळखून माझ्या मनीची हाक हात मायेचा फिरावतोस !
आजकाल सर्वत्र स्त्री स्वातंत्र्याचे वारे वाहते आहे, धनावडेंच्या कवितेतही त्याचं प्रतिबिंब उमटले आहे. पण ते संतुलित आहे. त्यात संयमही आहे आणि उस्फुर्त विद्रोहही आहे. त्या लिहितात - 
"मिळेल जरी स्वातंत्र्य 
स्वैराचारी होऊ नको
हक्क समानतेचा 
वाया तू घालवू नको ..."
महिला दिनाच्या नेमक्या कक्षा काय आहेत हे त्यांच्या कवितेतून त्यांनी मार्मिकपणे मांडलंय. 

मिलनाच्या व्याख्या कालानुरूप बदलत जातात हे त्यांनी खूप उत्कट शब्दात सांगितलंय - 'व्याख्या आता मिलनाची थोडी बदलायला हवी, वेळप्रसंगी कधी नजरेने तर कधी स्पर्शाने, उणीव भरून काढायला हवी...'   त्यांच्या प्रेमभावना अत्यंत बोलक्या व्यक्त झाल्यात.
"प्रीतफुलावरील दवात एकदा भिजावं म्हणतेय 
मधुर तुझ्या शब्दात एकदा जगावं म्हणतेय..'       

विवाहानंतर नाती बदलतात आणि स्त्रियांचा एकमेकाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन परिस्थितीनुसार बदलत जातो. त्यातही सासू सुनेच्या नात्याला नकारार्थी नात्याने सर्वत्र रंगवलं गेलंय. पण सुरेखाजींच्या कवितात या नात्याविषयी कृतज्ञतेची किनखापी झालर आहे. 
"सासू नव्हतीच ती माय माझी होती 
जपलं तळहाताच्या फोडासारखं 
जणू तीच जन्मदाती होती ...

मैत्रीची भलावण करणे किंवा मैत्रीचं महाकाव्य रचणे कोणालाही आवडेल पण त्याकडे तटस्थतेने पाहता येईल का ? मैत्री म्हणजे काय याचा नेमका अर्थ उमगल्यावर आपण त्याकडे कसे पाहतो याचे उत्तर शोधण्याचा यशस्वी प्रयत्न त्यांनी केला आहे..  
"सोप्पं नसतं खरंच 
व्याख्या मैत्रीची निभावणं 
म्हणून कित्येकजण पसंत करतात
आधीपासूनच त्याच्यात न पडणं..."   

आपलं रोजचं रुक्ष होत जाणारं दिनमान जगताना आपण कशात हरवून जावं हा ज्याचा त्याच्या आवडीनिवडीचा, विचाराच्या बैठकीचा आणि व्यक्तीसंस्कारांचा, सामाजिक जाणिवांचा भाग आहे. सुरेखाजी मात्र त्यांना कशात हरवून जायचेय यावर ठाम आहेत. 'हरवते मी माझ्यातया कवितेत त्यांनी लिहिलंय - 
'कधी नदीकाठी कधी बहरलेल्या शेतावर,
कधी डोंगरकपारी तर कधी मऊ मऊ गवतावर....'
'आवडतं मला माझ्यातच हरवणं
माझंच होऊन येतं मला जगणं
'अवतीभवतीच्या गर्दीत लागतो मोकळा एक श्वास 
हरवून जाणं खास ....'

काव्यविषय काय असावा याचे तथाकथित पांढरपेशी आराखडे बांधून विशिष्ट परिघाबाहेर जाऊन वेगळ्या वा उपेक्षित घटकांवर भाष्य करणं अनेकजण टाळत असतात. पण धनावडेंनी ते धाडस दाखवले आहे. समाजात ज्यांना हीन लेखलं जातं तो कचरा गोळा करणारा कचरावाला म्हणायचा की आपल्या घरातील कचरा कुठही टाकणाऱ्यास कचरावाला म्हणायचं हा त्यांचा प्रश्न खूपच अस्वस्थ करून जातो. बडबडगीत म्हणून एखाद्या नकोशा वाटणाऱ्या बेगडी विसंवादी प्रकटनाची त्या मार्मिक कोटी करतात तेंव्हा त्यांच्या शब्दकुंचल्याला दाद द्यावीशी वाटते. दैनंदिन जीवनातील वाहतुकीच्या अडथळयांवरही त्यांनी भाष्य केलंय. कवितेतून आपल्या जगण्याची प्रेरणा त्यांनी व्यक्त केलीय. पण तेव्हढ्यावर न थांबता असावी अशीच प्रेरणा जीवनात प्रत्येकाला असा आशावाद त्या व्यक्त करतात, तेंव्हा त्यांच्याविषयीचा आदर दुणावतो. त्यांच्या राष्ट्रवादाची प्रचीतीही त्यांच्या 'प्रिय भारत हा देश' या कवितेतून येते. दुष्काळग्रस्त कष्टकरी शेतकरयाची व्यथाही त्यांनी 'राब राब राबतोस' या कवितेतून मांडली आहे. स्त्रीभ्रूण आणि लिंगभेद याच्या परिणामकारक अनुभवांना त्या कशा सामोऱ्या गेल्या असतील याचा अनुभव त्यांच्या काही कवितातून येतो.      

आपल्या कविता आपण कशासाठी लिहितो हे ठाऊक असणं अत्यंत महत्वाचे आहे. धनावडेंच्या कवितात हे प्रयोजन डोकावतेय. त्यांचा हेतू सत्वशील आहे, अगदी सच्चा आहे. 
"होऊनी शब्दफुले हळुवार बोलायचं आहे,
मधुर माझ्या वाणीने माणूसपण जोडायचं आहे...'   

'जगायचं आहे मला मोती होऊन शिंपल्यातील' असं ठाव घेणारं लेखन करणाऱ्या सुरेखाजींच्या कवितातली माणुसकीची तळमळ वाखाणण्याजोगी आहे. मनाच्या कोपऱ्याला ही कविता नकळत स्पर्श करून जाते आणि आपण नकळत आपलं मूल्यमापन करू लागतो. 
"दमून भागून मी 
माझे मला जाणलं 
जवळपास एकही माझ्या 
माणुसकीचं एकही गांव न उरलं ...."  

आपल्या जीवनातील ध्येयवाद जोपासणारी एक देखणी कविता केलीय. तिच्या अंतिम पंक्तींनी लेखाचा समारोप करतो. 
'वय' न मला शिकण्यासाठी 
रोजच नवीन शिकायचे आहे
'मी'पणाला पुसुनी 
नम्रतेला तनामनात रुजवायचे आहे....'  

या सिद्धहस्त कवयित्रीच्या या काव्यसंग्रहाने रसिक वाचकांच्या त्यांच्याबद्दलच्या अपेक्षा नक्कीच वाढल्या असतील. देखणं व्यक्तीमत्व, आदरणीय पेशा, संवेदनशील विचारसरणी यांचं प्रतिबिंब त्यांच्या वळणदार अक्षरात उमटलं आहे त्याची छबी सोबतच्या छायाचित्रात देण्याचा मोह मला आवरला नाही. 

- समीर गायकवाड.