Sunday, August 25, 2019

धग ..



नव्वदीपार केलेला म्हतारा सायबू राठोड अजूनही रोज गावात येतो. उदास झालेल्या पाराच्या कट्ट्यावर फिकट चेहऱ्याने बसून असतो तेंव्हा अस्ताला जाणारा सूर्य त्याच्या डोळ्यात उतरतो, काना कोपरा धुंडाळतो. त्याला हवं ते न गवसल्यामुळे क्षितिजाकडं धाव घेतो, अंधारात लुप्त होऊन सायबूचं रहस्य शोधत राहतो ! सायबूच्या मागावर चंद्राला पाठवतो. तो ही हरतो मग नव्या उमेदीने सूर्य पुन्हा उगवतो पण सायबूचं सत्य काही केल्या उमगत नाही. सायबू म्हणजे वठलेल्या लिंबाचा बुंधा ! लिंब वठत चालला की आधी त्याच्या डोकीवरच्या फांद्या जळू लागतात, पानं काळीपिवळी होऊन झडू लागतात, उरतात त्या केवळ काटक्या. वठलेल्या लिंबावर पक्षी देखील घरटं बांधत नाहीत. सायबूचंही असंच काहीसं होतं. वय झाल्यानं त्याच्या अंगाची कातडी लोंबत होती, पाठीत बाक आला होता, ढोपराची हाडं वर आली होती. पायातलं बळ मात्र टिकून होतं. नडगीच्या हाडावर चटका दिलेला डाग वागवत मिशांना पीळ देत दिवस मावळायच्या बेतात असताना तो गावात यायचा. चोरखिसे असणारा अंगरखा, सैल चोळणा हा त्याचा वेश. लालजर्द रेशमी फेट्याखाली डोईवरचे चांदी झालेले राठ केस दडून असत. कपाळावर आठयांची नक्षी असे, त्यात केसांच्या बटा डोकावत. टोकदार तरतरीत लांब नाकाखालच्या झुपकेदार मिशा त्याच्या राकट चेहऱ्याला शोभून दिसत. हनुवटीवरची म्हस लक्ष वेधून घेई. दाट जाड्याभरडया भुवयाखालचे मिचमिचे डोळे गोंधळात टाकत. डोळे वटारल्यावरच त्याच्या नजरेतली जरब कळे. पहाडी घोगऱ्या आवाजानं माणूस दचके. बोलताना कानाच्या पाळ्यातल्या सोन्याच्या बाळ्या लकालका हलत. निम्मे अर्धे दात पडले असले तरी बोलताना खालच्या जबड्यातले सोनेरी दात चमकत. रासवट काळ्या ओठामुळे तो अधिकच रानटी वाटे. पारावर बसून पाय हलवू लागला की त्याच्या पायातली चांदीची जाडजूड घडीव तोडी किनकिनत. हातातलं कडं थेट ढोपरापर्यंत मागं रेटून घातल्यानं मनगटापर्यंतच्या धमन्या तटतटून फुगलेल्या दिसत. त्याला पहिल्यांदा पाहणारा माणूस त्याच्याबद्दल वेगळाच विचार करे. म्हातारा रासवट, कणखर, खडूस असावा असं वाटे. पण वस्तुस्थिती तशी नव्हती. झिजलेल्या चंदनाबद्दल सगळेच बोलतात पण वर्षानुवर्षे घरदारासाठी झिजणाऱ्या सहाणेबद्दल कुणीच बोलत नसतं, सायबूचं जगणं त्या सहाणेसारखं होतं !


Thursday, August 22, 2019

दुर्गापूजा आणि वेश्या - एक अनोखा संबंध ..

आतल्या खोलीचा मुख्य भाग ज्यात दुर्गा प्रतिष्ठापना केली गेली होती..

दुर्गापूजेचा वेश्यावस्तीशी संबंध आहे हे आपल्याला  ठाऊक नसते ! हे लिहिण्याचे कारण म्हणजे गणेशोत्सव तोंडावर आलेला आहे. तुम्ही म्हणाल गणेशोत्सवाचा याच्याशी काय संबंध ?
आहे, संबंध आहे. खास करून पुण्या, मुंबईतील गणेशोत्सवाचा तर नक्कीच आहे. दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर ज्या परिसरात आहे तिथून वेश्यावस्ती असलेली बुधवार पेठ खूप जवळ आहे ! केवळ एव्हढ्या एका गोष्टीसाठी मी सुतावरून स्वर्ग गाठत नाहीये.....

ही पोस्ट लिहावी की नको यावर खूप विचार केला, टाळण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला पण विवेकाने दडपणावर मात केल्याने लेखन जमलंच. 
दुर्गा पंडालचा मुख्य दर्शनी भाग.  याच्या मागच्या बाजूस अत्याचारग्रस्त
महिलांची छायाचित्रे होती त्यातलेच एक
छायाचित्र माझी मानसभगिनी भूमी दास हिचे होते .
कथित संस्कृती रक्षक अंगावर येतील माहिती आहे पण हे कुणी तरी मांडलंच पाहिजे, अनायासे आपलं नाव खराब झालेलंच आहे तर आणखी दोनचार बट्टे लागले तर काय फरक पडेल ? असो ..

१८ ऑगस्टला भूमी दास आणि रझिया यांच्याबद्दल लिहिलेल्या पोस्टमध्ये उल्लेख केला होता की भूमी बद्दल थोडंसं लिहायचं आहे, लिहावं की नको या द्विधा मनस्थितीत आहे, पण उद्या लिहीनच ! पण पुन्हा टू बी ऑर नॉट टू बी चं वादळ मनात उठलं. शेवटी आज लिहिलं आहे.

भूमीचं पूर्ण नाव भूमिका. ती वेश्या होती. तिच्याकडे कधीच न आलेल्या एका गिऱ्हाईकाने 
प्रवेशद्वारावरील कमानीचा हा भाग...
इथं यांच्या खरीदफरोखबद्दलचं शिल्प आहे...
कडेला बातम्यांची कात्रणे डिजिटल स्वरुपात लावली होती...
तिची हत्या केलेली. त्याच्यामागे हात असल्याचा संशय तिच्या दल्ल्यावरच असूनही काहीच सिद्ध होऊ शकलं नाही कारण यांचा आक्रोशच मुळी वांझोटा ! तिशीतच तिची हत्या झालेली. गुन्हेगाराचा अजूनही तपास लागलेला नाही. तिच्यासारख्या बायका सर्व राज्यात आणि सर्व मोठ्या शहरात आहेत आणि त्यांच्या आक्रोशांचे बोळे व्यवस्थेने आपल्या कानात असे काही कोंबले आहेत की त्यातून आपल्याला कुठल्याच किंकाळ्या ऐकू येत नाहीत.

भूमीसारख्याच डझनभर बायका एकट्या सोनागाचीत आहेत, ज्यांची मागच्या तीनेक वर्षात 
चित्रे रंगवताना सोनागाची परिसरातील वेश्या भगिनी..
हत्या झाली आहे. कोलकता - सोनागाची, मुंबई - कामाठीपुरा, दिल्ली - जी.बी.रोड, मध्यप्रदेश मधील ग्वाल्हेर येथील रेशमपुरा, उत्तरप्रदेशच्या मेरठमधील कबाडी बाजार हे देशातील पाच सर्वात मोठे रेड लाईट एरिया आहेत. याखेरीज पुण्यातील बुधवार पेठ, वाराणसीमधील दालमंडी, युपीच्या सहारनपूरमधील नक्कास बाजार, बिहारच्या मुजफ्फरपूरमधील रेड लाईट एरिया आणि नागपूरमधील गंगा जमुना हे भाग देखील याचसाठी कुख्यात आहेत. तर ताकाला जाऊन भांडं न लपवता मूळ मुद्द्याकडे येतो. आपल्याकडे ज्या जोशात आणि जल्लोषात गणेशोत्सव होतो तितक्याच जोशात, जल्लोषात बंगालमध्ये दुर्गापूजा उत्सव (आपल्याकडील नवरात्र) होतो. इथली मंडळे दुर्गेची भव्य व देखणी मूर्ती बसवतात, त्यासाठी विशाल आकारांचे पंडाल उभे केले जातात. विविध मंडळे विविध विषयांवर थीम ठेवतात आणि त्याला अनुसरून सजावट केली जाते.

गतवर्षी २०१८ साली अहिरीटोला युवक वृंद दुर्गापूजा मंडळाने एक क्रांतिकारी देखावा सादर 
पंडालच्या आत शिरल्यानंतर काही अंतर चालून
 गेल्यानंतर समोर दिसणारा वेश्यावस्तीचा भव्य (?) सेट !
केला. थीम होती सोनागाचीतल्या वेश्यावस्तीची. कुठून येतात या बायका ? त्यांच्या खोल्या आणि पक्षांचे पिंजरे यात काही फरक आहे का ? कोण कोण असतं त्यांच्या विश्वात ? त्या आपल्या पांढरपेशी दुनियेचा घटक नाहीत का ? या बायकांकडे जाणारी माणसं कोण असतात ? या बायकांना वाटत नसेल का की या समाजाने कधी तरी किमान एकदा तरी त्यांना प्रेमाच्या स्नेहाच्या नजरेने पाहावं ? किमान एकदा तरी आपण त्यांच्या दुनियेत डोकावू नये का ? किमान एकदा तरी त्यांची दुःखे जाणून घेऊ नयेत का ? त्यांना एकदा मान दिला तर प्रलय होणार आहे का ? यांच्या जगण्याचा नेमका अर्थ काय ? यांच्या जगण्याचा आपल्याशी संबंध आहे का ? एक ना अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न या मंडळाने केला. काहींनी नाके मुरडली पण बहुसंख्य बंगबंधूंनी कौतुकाचा वर्षाव केला. काहींनी जहरी टीका केली की मंडळाच्या लोकांनी देवीला वेश्यावस्तीत नेऊन बसवलं, पण यावरचं उत्तर भारीच होतं.

कोलकत्यात दुर्गापूजा उत्सवास सुरु होण्याच्या तिथी आहेत. त्या त्या दिवशी ते ते विधी 
गतवर्षात ज्यांनी आवाज उठवला पण
त्यांचा आवाज दाबला गेला अशा काही भगिनींची ही छायाचित्रे...
पार पाडले जातात, कुंभारवाड्यात (बंगाली भाषेत कुंमारतुली) दुर्गामूर्ती बनवण्यास प्रारंभ करण्याचा दिवस दरसाली जाहीर होतो, त्याच दिवशी मूर्तीच्या निर्मितीस प्रारंभ होतो. मूर्तीसाठी दहा ठिकाणाहुन माती आणली जाते, तिचे पुण्यमाटी आणि निषिद्ध माटी असे दोन भाग पडतात. पुण्यमाटी मध्ये शेण असलेली माती, गोमूत्र असलेली माती, गंगेच्या काठची माती, कुंभाराच्या अंगणातली माती, देवालयातली माती, पर्वतातली माती इत्यादींचा समावेश होतो तर निषिद्ध मातीमध्ये वेश्यांच्या अंगणातल्या मातीचा समावेश होतो. या मातीला निषिद्ध म्हटलं गेलं असलं तरीही जोवर ही माती आणली जात नाही तोवर मूर्तीच्या निर्मितीस प्रारंभ होत नाही. शस्त्रसज्ज दहा भुजा असलेली दुर्गेची मूर्ती वेश्येच्या अंगणातल्या मातीशिवाय बनत नाही हे सत्य आहे आणि तो तिथला रिवाज झाला आहे. या मागची धारणा काय असावी याचं विश्लेषण करताना जाणकारांत मतभेद आहेत. पैकीचे दोनच महत्वाचे मुद्दे मी येथे मांडतोय.

वेश्यांकडे पुरुष जातात तेंव्हा त्यांच्या मनात नेमकं काय वादळ उठत असावं यावर आधारित 
पंडालबाहेरील मुख्य मार्ग  
पहिला विचार आहे. यानुसार जेंव्हा एखादा पुरुष वेश्येकडे जातो तेंव्हा त्याच्या मनातले सर्व विचार, वलय त्याने बाहेर टाकलेले असतात, वासना आणि देहविचार यांच्या बळावर तो तिच्या घरात शिरतो. म्हणजेच तो जेंव्हा तिच्या घरात शिरतो तेंव्हा त्याच्या मनात शून्य विचार असतात. त्यामुळेच त्याची पावलं पडलेली माती घेतली जाते ज्यात पुरुषाच्या मनात अन्य भावना नसतात. हे मत मला मान्य नाही, पण या मताला दुजोरा देणारे अनेक बंगाली पंडीत आहेत.

दुसरं एक मत आहे त्यानुसार दुर्गा आणि महिषासुर

यांचं जेंव्हा युद्ध झालं होतं तेंव्हा त्यानं तिचं चारित्र्यभंग करण्याचा प्रयत्न केला होता पण त्यात तो यशस्वी ठरला नाही आणि शिवाय तो तिच्याकडून हरला देखील. दुर्गेच्या सर्व रूपांची पूजा होते पण तिच्या मलिन होऊ घातलेल्या रूपाची पूजा होत नाही, भलेही हे स्वरूप निषिद्ध असले तरी त्यातही एक देवांश आहेच हे कसे नाकारता येईल ? मग आज ज्या स्त्रियांच्या वाट्यास हे भोग आलेले आहेत त्यांच्या अंगणातली माती आणल्याशिवाय संपूर्णत्व कसे येईल ?

या शिवाय एक मतप्रवाह ऐतिहासिक दाखले देणारा
मुख्य सेटची मांडणी सुरू असताना 
आहे जो आपल्याकडील कट्टरतावादी आणि सनातनी लोकांना कधीही मान्य होऊ शकणार नाही कारण त्याचा थेट संबंध बंगालचा अखेरचा नवाब सिराज उद्दौला याच्याशी आहे, आणि तो विचार येथे मांडला तर माझ्या पोस्टचा मूळ उद्देश आणि परिणाम भरकटून जाईल त्यामुळे तो इथे अप्रस्तुत आहे.

तर अहिरीटोला युवक वृंद दुर्गापूजा मंडळाने एक पाऊल पुढे टाकत थेट वेश्यालयाचा पंडाल उभा केला, भवताली वेश्यावस्तीत असतात तशी दुकाने थाटली, त्यात पुतळे बसवले, वेश्यांची घरे निर्मिली आणि सर्वावर मात करत एका फळकुटवजा खोलीत दुर्गामातेची स्थापना केली ! सोबत गणेश आणि अन्य देवतांनाही स्थान दिलं गेलं. या स्त्रियांच्या जगण्यातही संघर्ष आहे, सच्चेपणा आहे आणि मुख्य म्हणजे इमान आहे. जर यांच्या इथली माती चालत असेल तर या का नकोत असा सवाल करत त्यांनी हा पंडाल उभा केला होता. 


अख्ख्या बंगालमधून हा देखावा पाहण्यासाठी माणसं 
दुर्गामातेची मूर्ती घडवताना
आली. कसला गोंगाट नाही की कोलाहल नाही, एक प्रश्नचिन्ह मात्र जरूर होतं. विशेष बाब म्हणजे या देखाव्याबाहेर मुख्य रस्त्यावर जी चित्रे काढण्यात आली होती त्यात वेश्यांचा सहभाग होता. देखाव्यातील एका दृश्यात विविध वेश्यांनी आपल्या हाताचे ठसे उमटवले होते. खून झालेल्या, अपहरण झालेल्या आणि गायब झालेल्या वेश्यांची छायाचित्रे एका दर्शनी भागात ठेवण्यात आली होती त्यातला एक मुखडा माझी बहीण भूमी दास हिचा आहे !

आपल्या कुठल्या मंडळात ही हिंमत आहे का असा माझा सवाल आहे ! कामाठीपुरा (मुंबई), बुधवार पेठ (पुणे), गंगा जमुना (नागपूर), उत्तम नगर (मिरज) या भागात असं काम कुणी करेल का ? नाही केलंत तरी हरकत नाही कारण त्या दुर्गा आहेतच, सत्य त्यांच्या पोटी जन्मले की नाही हे आपल्या मान्यतेवर अवलंबून आहे. कणाकणात देव आहे तर मग यांच्यातही देव आहे !

- समीर गायकवाड

टीप - ब्लॉगपोस्ट पूर्ण न वाचता वाद घालू नये. धार्मिक / दैविक विचारांची ध्वजा आपल्याच खांद्यावर असल्याच्या थाटात उपदेशाचे डोसही पाजू नयेत, गरळ ओकू नये, विचार मान्य नसतील हे मी समजू शकतो पण त्यावर रणकंदन केलंच पाहिजे हे अनिवार्य नाही. पोस्टचा आखाडा करू नये. विचार मान्य नसले तर अनफॉलो, अनफ्रेंड, ब्लॉक हे पर्याय आहेत त्यांचा वापर करावा.

दुर्गा माता 


Sunday, August 11, 2019

भास..




सरूबाई खरं तर वाचाळ बाई नव्हती ! लोकांना एक नंबरची चवचाल वाटे त्याचं कारण तिच्या तोंडाचं चुलवण सदा न कदा पेटलेलं राही. याची अगणित उदाहरणे होती. कुणी नवी साडी घालून तिच्या समोर आलं की दातवण लावून काळेकुट्ट झालेली आपली बत्तीशी वेंगाडत ती म्हणे, "एका पिसाने कुणी मोर होत नाही गं रुख्मे !" मग तिच्या खऊट बोलण्यानं समोरचीच बाई गोरीमोरी होऊन जाई. असं बोलल्यावरही एखादी धिटुकली नेटाने समोर उभी राहिली तर ती पुढचं पान टाके, "रुख्मे अगं रुख्मे ऐकलं का, मोर सुंदर असला तरी त्येचं पाय काळंच असत्येत !" अशा बोलण्यामुळे तिच्यापुढं उभं राहण्याची कुणाची टाप नसे. मग त्या हिरमुसल्या बाईचं कौतुक करायचं झालं तर तिच्या तोंडून ते ही नीट होत नसे, "काळी काळी उंदर तिचा सैपाक सुंदर ! " असलं काही तरी भयानक ती बोले. खरं तर तिचा काही फार उजेड पडलेला होता अशातली बाब नव्हती पण वैगुण्यच दाखवण्यासाठी ती कोणत्याही थराला जाई. तिच्या कुजक्या टोमण्यांनी ती बाई हैराण होऊन तिच्या डोळ्यात पाणी आल्यावर मात्र गालातल्या गालात हसत ती सावरून घेई, "दिसं कुरूप कलेवर, पर आत्मा असतो सुंदर !' मग समोरच्या बाईच्या ओठावर बेगडी हसू येई. इतकं सगळं घडल्यानंतर त्या बाईच्या लक्षात आलेलं असे की सरूबाईसंगं झेंगट घेऊन चालणार नाही, तिच्या जवळ जाऊन ही उपयोग नाही आणि तिला तोडून तर अजिबात चालणार नाही.


सुभान्या


शेवंताला देवाघरी जाऊन दोनेक महिने उलटून गेले होते. आज लोचनाबाईंनी सुभान्याचा अक्षरशः दोसरा काढून गावकऱ्यांच्या लाडक्या आबांना आपले पती आबांना साखरवाडीला पाठवलं होतं. जाताना शेर भर गव्हाची खीर पितळी डब्यात दिली होती. गरमागरम खीर डब्यातून सांडू नये म्हणून आतून स्वच्छ फडकं तोंडाला बांधून दिलं होतं. डबा असलेली पिशवी पायापाशी ठेवली तर हिंडकळून डबा पडेल आणि डबा मांडीवर घेऊन बसलं तर चटका बसेल हे ओळखून डब्याखाली कापडाची मोठी चुंबळच तयार करून दिली होती. थंड खीर दिली असती तर एसटीतल्या वाऱ्या वावदानाने ती अजूनच थंड झाली असती आणि गार खीरीला सुभान्या तोंड लावत नव्हता हे त्यांना पक्कं माहिती होतं म्हणून रामपारी उठून जर्मनचं पातेलं मातीनं सारवून त्यात शेरभर गहू, किलोभर पिवळ्या धम्मक गुळाचा तुकडा, मुठभर वेलची, जायफळीचा मोठा लठ तुकडा घालून त्यांनी टचटचीत खीर करून कडीच्या पितळी डब्यात घालून आबांच्या हातात दिली होती. इतकंच नव्हे तर आपला नवरा कुठं तरी मन उदास करून रस्त्यालगतच बसून राहील, साखरवाडीला जायचाच नाही याचा अंदाज लावत त्या स्वतःच आबांला घालवून देण्यासाठी पांदीपर्यंत सोडण्याऐवजी मैलभर चालून हमरस्त्याला एसटीच्या थांब्यापाशी आल्या होत्या. मुलगा सुरेश याला आबांना सोडून यायला सांगितलं असतं तर आबांना मनातल्या भावना त्याच्याजवळ व्यक्त करता आल्या नसत्या हे ही लोचनाबाईंना माहिती होतं, त्यामुळेच सुरेशने मिनतवाऱ्या करूनही त्यांनी त्याला घरी थांबायला भाग पाडलं होतं.


Sunday, July 28, 2019

भाऊसाहेब ..


भाऊसाहेबाला जाऊन एक दशक होत आलंय पण अजूनही गावात त्याचं नाव निघतं. कुणी आदरानं, प्रेमानं, कृतज्ञतेनं तर क्वचित कुणी कुचेष्टेने त्याचं नाव काढतात. पण एक काळ होता की भाऊसाहेबाशिवाय गावाचं पान हलत नव्हतं, नव्हे गाव ठप्प होत होतं. भाऊ दशरथ रास्ते हे त्याचं पूर्ण नाव. त्याचे वडील दशरथ यांना चार भावंडे होती, चौघात मिळून दोन एकर जमीन होती. त्यामुळे थोरल्या दशरथसह तिघे दुसऱ्यांच्या जमिनी कसायला जात, वा जमीन घेऊन खंडाने करत. धाकटा सोमेश्वर मात्र त्यांची स्वतःची जमीन कसे आणि अर्धा हिस्सा त्या तिघांना देई. मिळालेल्या घासात रास्त्यांचं कुटुंब समाधानी होतं. रास्ते मंडळी जितकी कामसू होती तितकीच बेरकी होती, पाण्यावर लोणी काढायची कला त्यांना अवगत होती. लोकाच्या विळ्याचा खिळा होई पण रास्त्यांची मंडळी खिळ्याचा फाळ करत आणि आडवं येणाऱ्याला तोच फाळ लावत ! पण त्यांनी कधी चोरीचपाटी केली नाही की कामचुकारपणाही केला नाही. या बोटावरचं त्या बोटावर करण्यात ते कुशल होते. पैसा कुठं वाचवावा, कुठं काढावा आणि आयजीच्या जीवावर बायजी कसं व्हावं याचं ज्ञान त्यांना चांगलंच अवगत होतं. याच तत्वाला अनुसरून या चारी भावंडांची एका मांडवात लग्नं झाली, शेळीची लेंडं पडावीत तशी घरात पाच वर्षात वीस लेकरं झाली. त्यांच्या घराला लागून असलेली शेळक्यांची खोली त्यांनी लग्नात जानवसघर म्हणून जी घेतली तिचं पुढं जाऊन बाळंतघर झालं. तिथं सदा अंधार असे. आत दोन पलंगावर दोन बाळंतीण बाया बसलेल्या असत. मौसम कुठलाही असो अंगावर वाकळ पांघरून, साडीचा पदर डोक्यावरून गच्च आवळून कानटोपडं गुंडाळून छातीला लेकरू पाजीत बसलेली बाई तिथं ठरलेली असे. पलंगाखालून गवऱ्यांच्या धुरीचा शेक सुरु असेम लेकरांची पीरपीर त्यात रंग भरे. तर या खंडीभर लेकरात सर्वात थोरला होता तो भाऊसाहेब रास्ते !


Thursday, July 25, 2019

जगणं ...

तुझ्या शहरात आता पाखरांचा किलबिलाट तर होतच नाही
खूपच नीरस संध्याकाळ असेल ना !
घराकडे निघालेली माणसं आणि तुडूंब भरलेले रस्ते असंच काहीतरी..
'ती डोळे मिटून म्हटली जाणारी रामरक्षा आता कानी पडत नाही'
अंगणातल्या तुझ्या तुळशी वृंदावनाने कालच निरोप धाडलाय !
घरात आता माणसं कमी असतात, ऐसपैस खोलीत भिंतींशी बोलतात म्हणे.
एकाच डायनिंग टेबलवरती तुम्ही भिन्न वेळांना जेवता
बिछान्यात शेजारीच झोपूनही एकमेकांना अनभिज्ञ असता...

बरं ते जाऊ दे.
मला एक सांग, शेवटची मिठी कधी मारलीस तू बाबांना
आईच्या मखमली गालांचा मुका कधी घेतला, आठवत नसेल नाही का ?
तुझ्या गार्डन एरियातलं हिरमुसलेलं झाड सांगत होतं,
"आता उरलोय मी सेल्फीपुरतं !"

अरे तू मैदानात खेळायचास ना ?
तळ्यातल्या पाण्यात पाय सोडून बसताना दंग होऊन जायचास
सोनेरी स्वप्नांच्या रुपेरी कथा सांगायचास
कुणी चिडवलं तरी खळखळून हसायचास
तेंव्हा तुझे मोत्यासारखे दात आकर्षित करायचे
आता यंत्रवत आखीव रेखीव वागत असतोस.

वाचनखुणा म्हणून पानं दुमडून ठेवून कैक पुस्तके तू एकाच वेळी वाचायचास,
आता पुस्तकांवरची धूळही तुझ्या नजरेस पडत नाही, खरंय का हे ?
मित्रा तू वाचणं विसरलेला नाहीस,
तू तर जगणंच विसरलास !

- समीर गायकवाड


Sunday, July 21, 2019

अखेरचा स्पर्श..


"आमच्या अन्याबाला कुटं बगितलंस का रे बाबा ?" डोक्यावरून घेतलेल्या इरकली साडीचा पदर ओठात मुडपून डोळ्यात पाणी आणून कापऱ्या आवाजात अक्काबाई विचारत असे. समोरचा हसत विचारे, "कोण पावल्या का ?" यावरचा तिचा होकार असहायतेचा असे. मग त्या माणसाने 'दाव'लेल्या जागी अक्काबाई घाईनं जायची. हे दृश्य महिन्यातून एकदा तरी गावात दिसे. चालतानाची तिची लगबग लक्षणीय असे. म्हाताऱ्या अक्काबाईच्या वयाची चर्चा गावात नेहमीच व्हायची. म्हातारी अजून वाळल्या खारकेसारखी टिकून आहे असं हमखास बोललं जायचं. माथ्यावरची चांदी विरळ झाली असली तरी मस्तकावरचा पांडुरंगाचा हात अक्काबाई टिकवून होती. अक्काबाईच्या समवयीन बायकांनी आपला जीवनप्रवास केंव्हाच संपवला होता. तिच्या वयाची पुरुष मंडळीदेखील एकदोनच होती ती देखील गलितगात्र होऊन गेलेली. नव्वदीत गेलेली अक्काबाई मात्र लिंबाच्या काटकीसारखी टकटकीत होती. असं असलं तरी तिच्या तळव्यातली साय आणि डोळ्यातली गाय शाबित होती. बोटांची लांबसडक पेरं चिंचेच्या आकड्यासारखी वाकडी तिकडी झाली होती, तळहातावरच्या रेषांनी हात पोखरायचा बाकी ठेवला होता. मनगट पिचून गेलेलं असलं तरी त्यातली ताकद टिकून होती, मनगटापाशी असलेलं कातडं लोंबायचं, त्याचा स्पर्श झाला की गायीच्या गळ्याच्या रेशमी कांबळीस शिवल्यागत वाटायचं. वर आलेला पाठीचा कडक कणा स्पष्ट दिसत होता, ढोपराची हाडे टोकदार होऊन बाहेर डोकावत होती. तरातरा चालताना तिने काष्ट्याचा सोगा वर ओढलेला असला की लकालका हलणाऱ्या गुडघ्याच्या वाट्या लक्ष वेधून घेत. नडगीचं हाड पायातून बाहेर आल्यागत वाटे, पिंडरीचं मांस पुरं गळून गेलेलं. पोट खपाटीला जाऊन पाठीला टेकलेलं. अक्काबाईचा चेहरा मात्र विलक्षण कनवाळू ! तिच्याकडे पाहता क्षणी काळीज डोळ्यात येई. तिच्या हरणडोळ्यात सदैव पाणी तरळायचं. थरथरत्या ओठातून शब्द बाहेर पडण्याआधी धाप बाहेर पडायची. पुढच्या दोनेक दातांनी राजीनामा दिलेला असला तरी दातवण लावून बाकीची मंडळी जागेवर शाबूत होती. अक्काबाई बोलू लागली की तिच्या कानाच्या ओघळलेल्या पातळ पाळ्या टकाटका हलायच्या, हनुवटी डगमगायची. बोलताना समोरच्याच्या नजरेत डोळे घालून बोलणारी अक्काबाई मृदू आवाजाची आणि मितभाषी होती. खोल गेलेल्या डोळ्याखालच्या काळया वर्तुळातून तिची चिंता उमटायची. अक्काबाईचं बोडखं कपाळ डोळ्यात खुपायचं, त्यावरची आठयांची मखमली जाळी रुखमाईसमोरच्या स्वस्तिक रांगोळीसारखी भासे.


Sunday, July 14, 2019

भिजलेलं पितांबर



गावाच्या मधोमध असणारं सुतार आळीतलं विठ्ठल मंदिर नेमकं कधी आणि कुणी बांधलंय याची अचूक माहिती गावातल्या पिकल्या पानांनाही नव्हती. वेशीपासून ते गावाच्या कोपऱ्यांनी चौदिशांना असणाऱ्या छोटेखानी गल्ल्यांतून मंदिर समान अंतरावर होतं. मंदिर बरंच जुनं असल्याने जीर्ण झालेलं. कधी काळी ते भव्य असावं, त्याची बांधणी आता ढासळण्याच्या बेतात आलेली. माळवदावर कुणी पाय जरी ठेवले तरी खाली माती पडू लागली होती. सभामंडपाची शान गेली होती. त्याला आधार देणाऱ्या लाकडी खांबांनाच सहारा देण्याची गरज वाटावी अशी स्थिती होती. त्या खांबांच्या बारीक ढलप्या उडाल्या होत्या, त्यांना चिरा पडल्या होत्या. कधी काळी त्यावर असलेला लालभडक रंग पुरता मिटून गेलेला, त्याचे अवशेष खांबांच्या एकदम टोकाला छतापाशी नजरंस येत. भिंतींचे दगड बऱ्यापैकी निसटले होते. त्या आडून माती, चुना, मुरूम बाहेर डोकावत होता. पायऱ्यांचे दगड निम्मे अर्धे गायब झालेले तर बाकीचे ढासळलेले. पायऱ्या म्हणून दोन दोन आडमाप दगडांच्या रांगा उरल्या होत्या. त्यावर पाय ठेवून मंदिरात जाणं हे दिव्य असे, पोरा ठोरांना थोडं फार जमायचं पण म्हाताऱ्या कोताऱ्यांची अब्दा व्हायची. गाभाऱ्यात एका विशिष्ठ कुबट दर्पाचा घमघमाट भरलेला असे. तिथं साठ वॅटच्या जुन्या टंगस्टनच्या काचेरी बल्बचा तांबूस पिवळा उजेड थिजल्या अवस्थेत असे.शेजारी शेजारीच असलेल्या विठ्ठल रुखमाईच्या मुर्त्या बऱ्यापैकी ठिसूळ झालेल्या. त्यांची काया पुरती तेलकट झालेली, अंगावरची वस्त्रे जुनाट झालेली. रोज नित्यनेमाने अर्पण केल्या जात असलेल्या हार फुलांचा, तुलसी मंजुळांचा वेगळा गंध तिथं जाणवे, ही फुलं सुकून त्याचं निर्माल्य झालं की त्यावर माशा घोंघावू लागत. त्यातले बारीक सारीक किडे सगळ्या गाभाऱ्यात पसरत. गाभाऱ्याच्या भिंतींना दिलेला रंग नेमका कोणता असावा असा प्रश्न पडे, दर साली दिलेले रंग एकात एक मिसळून तपकिरी निळसर रंग भितींवरून ओघळायचा, होय ओघळायचाच !


Monday, July 1, 2019

'लग जा गले'ची दर्दभरी दास्तान...



२००८ ला कोलकत्यातल्या रेड लाईट एरियात गेल्यावर तिथल्या एका बंगाली गायिकेने फार सुंदर आवाजात 'लग जा गले के फिर ये हंसी रात हो न हो ...' हे गीत ऐकवलं होतं. ऐकताक्षणापासून काही केल्या त्या आवाजाने पिच्छा सोडला नव्हता, त्या मुलीच्या आवाजात प्रचंड वेदना जाणवत होत्या.. आठवड्यानंतर तिथून निघण्यापूर्वी पुन्हा एकदा तिला भेटावं म्हणून दरबार एनजीओच्या कार्यकर्त्यासोबत तिच्या बगानवाडीवर गेलो तर वाईट बातमी कानावर आली होती. तिने पंख्याला ओढणी बांधून जीव दिला होता. कुणाच्या आठवणीने ती इतकी शोकाकुल झाली होती हे उमगलेच नाही. तेंव्हापासून हे गाणं माझ्यासाठी हॉन्टेड सॉन्ग झालं होतं. काही काळानंतर राजाजींची माहिती कळली आणि मग हे गाणं आवडत असूनही आपण होऊन ऐकणं बंद केलं. कुठं कानावर पडलं की मग मात्र राहवत नाही. 'लग जा गले...' हे नुसतं गाणं नसून त्यात दोन जीवांच्या भावना कैद आहेत !


Tuesday, June 25, 2019

झोएशा इराणी ते केतकी चितळे : ट्रोलच्या बळी


काळ मोठा महान असतो तो सर्वांना पुरून उरतो. तो कोणाला कसा सामोरा येईल हे कुणी सांगू शकत नाही. आपल्या कर्मानुरूप त्याचं प्रत्यंतर येत राहतं. आपण जे पेरतो तेच उगवत जातं हे सूत्र सर्वंकष लागू पडतं आणि ते ही सर्व बाबतीत ! अगदी सोशल मीडियावरच्या ट्रोलराक्षसाच्या बाबतीतही ! मुद्दा ट्रोलचा आहे म्हटल्यावर कालपरवा घडलेली एक महत्वाची घटना चक्षुसमोर येणं साहजिक आहे. केंद्रीय वस्त्रोद्योग मंत्री स्मृती इराणी इन्स्टाग्रामवर टाकत असलेल्या पोस्टमुळे नेहमीच चर्चेत असतात. त्यांना भाजपच्या रणरागिणी असंही म्हटलं जातं. विरोधी पक्षाचा हल्ला आक्रमकपणे परतावून लावण्यात त्यांचं विशेष कसब आहे. सोशल मीडियावर त्या बऱ्यापैकी सक्रीय असतात. अनेक नेत्यांसोबत झडलेली ट्विटरवॉर्स विशेष स्मरणीय आहेत. फाडून काढणे किंवा धूळ चाटायला लावणे यासाठी त्यांची खासियत आहे. त्यांनी केलेल्या पोस्टच्या वा प्रत्युत्तराच्या समर्थनार्थ आयटी सेलची भली मोठी फौज काम करत असते. आयटीसेलचे नेटकरी म्हटले की त्यात ट्रोल आलेच. ट्रोल म्हटलं की जे जे वाईट आणि अश्लाघ्य आहे ते ते सर्व आलेच. पण 'छु' म्हणून दुसऱ्याच्या अंगावर सोडलेलं श्वान कधी कधी आपल्याही अंगावर येऊ शकतं. याचं प्रत्यंतर बऱ्याच जणांना येऊ लागलंय, राहिलेल्या उत्साही आणि उतलेल्या नेटकऱ्यांनाही येईलच. कारण ती निसर्ग नियमानुसारची बात आहे.