Sunday, May 19, 2019

उधाण - मानवी नात्यापलीकडची गोष्ट....


पारूबाईला अंथरुणास खिळून आता आठवडा उलटून गेला होता. दिवसेंदिवस तिची तब्येत खालावली होती. देह कृश होत गेला होता. दोन दिवसापासून तर तिचा आवाजही खोल गेला होता. अधूनमधून येणारी खोकल्याची उबळ जाणवून द्यायची की तिच्यात अजून धुगधुगी आहे. राठ जाडसर भुवयाखालचे डोळे सदोदित मिटलेल्या अवस्थेत दिसू लागले होते, कुणी आवाज दिला की ती प्रतिसाद देत नसायची. मात्र तिच्या कानापाशी जाऊन मोठ्याने ओरडलं की ती डोळे उघडायची, भिरभिरल्या नजरेने इकडं तिकडं बघायची. तिला बघायला आलेली माणसं मग आपआपल्या परीने अंदाज लावून अर्थ लावत. पारूबाईचं वय ऐंशीच्या पुढचंच होतं. तिनं धरणीला पाठ लावल्यापासून अख्खं गाव तिच्या वस्तीवर लोटलेलं होतं. सोयरे धायरे, आप्त, शेजारपाजार, परिचित सगळे झाडून येत होते. तिच्या बिन दाराच्या खोपटात दिवसभर माणसांचा राबता असायचा. गावच्या म्होरक्यांपासून ते टाळकऱ्यापर्यंत आणि रिकामटेकड्यांपासून ते हरकाम्यापर्यंत सगळी माणसं तिला बघायला येत होती. बायाबापड्यांची रीघ असायची. रांग लावून वारुळात शिरणाऱ्या मुग्यांची आठवण यावी असं ते दृश्य होतं. आलेली माणसं गप उभी राहत नव्हती. जो तो आपल्या वकुबाप्रमाणे तोंडाची वाफ काढून जायचा. काहीजण कोरडे सुस्कारे सोडत. काही तिच्या नशिबाला दोष देत तर काही तिच्या हेकट वागण्यावर खापर फोडत. तिची विचारपूस करून सगळेजण तिच्याबद्दल कुशलमंगल चिंतणारे होते, बायकाही याला अपवाद नव्हत्या.


Sunday, May 5, 2019

काळ्या मुंग्यांची रांग..



तान्हीबाईला जाऊन आता काही महिने लोटलेत. ती गावातली अखेरची बालविधवा होती. वयाच्या नव्वदीनंतर तिला देवाचं बोलवणं आलं. कुणी म्हणे ती शंभरीची होती तर कुणी म्हणे यंदा तिनं पंच्याण्णव गाठलं. तिचं खरं नाव सरस्वती. गावाकडं तिच्या समकालीनांच्या तोंडून क्वचितच तिचं मूळ नाव बोलीभाषेतून ओठी येई, ते देखील खूप गोड वाटे, सरस्पती ! सरस्वतीतला शुध्दपणा त्या उच्चारात नव्हता मात्र त्यातली जवळीक स्नेहार्द्र होती आणि मिठासही कमालीची होती. मात्र अशी हाक मारणारे बोटावर मोजण्याइतकेही नव्हते. सगळं गाव तिला तान्हीबाय म्हणे. मार्तंड जगदाळे हे तिचे वडील. त्यांना तीन मुले, एक मुलगी. आदिनाथ, गोपीनाथ, एकनाथ आणि सरस्वती ! चार मुलातली दोन बालपणीच गेली. राहिले एकनाथ आणि सरस्वती. सरस्वती एकनाथाहून मोठी होती. ती जेमतेम बारा वर्षाची असतानाच तिचं लग्न झालेलं, तिचा चौदा वर्षाचा नवरा अक्षता पडल्यानंतर गावी परतला. काही दिवसांनी शेतात साप चावल्याचं निमित्त होऊन तो मृत्यूमुखी पडला. सरस्वतीच्या कपाळी वैधव्य आलं. काही दिवस तिला सासरी ठेवावं लागलं. मात्र मार्तंडरावांनी तिला कायमचं सांभाळण्यासाठी माहेरी आणलं. गावानं विचारलं तर म्हणाले, "माझी सरस्पती अजून तान्ही आहे, ती जाईची कोवळी वेल आहे तिला आमच्या अंगणातच फुलवू, गावानं तिची फिकीर करू नये." त्या दिवसापासून सरस्वतीची तान्हीबाई झाली.


Friday, May 3, 2019

सुदाम्याची बासरी



पस्तीशी पार केलेला नाग्याचा सुदामा रणरणत्या उन्हात चिचोलीच्या आठवडी बाजारात रेटून उभा होता. त्याच्या चेहरयावरचे विजळलेल्या आंब्यासारखे वांगाचे डाग एकदम रापून निघाले होते. आत्ताच त्याच्या पायाला पेटके आलेले, अजून दिवस जायचा होता. घामाच्या धारांनी तो फारसा हैराण झाला नव्हता. आपली भवानीच झाली नाही यानं मात्र त्याच्या पोटात खड्डा पडला होता. सुदामा हा बुरुडाचा. बायको चांगुणासह त्यानं पिढीजात धंदा टिकवला होता. पाटलांच्या पिढ्यांनी त्यांना मळ्यात आश्रय दिलेला. काळाने कूस बदलली तशी जुन्या धाटणीच्या वस्तूंची निकड कमी होत गेली. धन्य पाखडायचं कमी झालं तसं सूप फक्त रुखवतातच दिसू लागलं. घरोघरी स्टेनलेस स्टीलची भांडी दिसू लागली तसतशी टोपली, दुरडया हद्दपार होऊ लागल्या. कमी पैशातली टिकाऊ प्लास्टिकची चटई, बस्करे मिळू लागताच त्याचाही फटका बसला. सुदाम्याचं सगळंच गणित बिघडलं. त्यातल्या एक बरं होतं ते म्हणजे त्याच्या घरात खाणारी तोंडे कमी होती. त्याच्या लग्नाला सात आठ वर्षे झाली तरी घरात पाळणा हललेला नव्हता. पंचविशी उलटल्यावर त्याला पोरगी झाली, छकुली तिचं नाव. ती त्या दांपत्याचं सर्वस्व होतं.


Sunday, April 21, 2019

न्यायाच्या प्रतिक्षेतला इतिहास...


दक्षिणपूर्व इंग्लंडमधील केंट येथील एका पबमध्ये एके दिवशी लेखक किम वॅग्नर यांना शोकेसमध्ये ठेवलेली एक कवटी दिसली. कुतुहलापोटी त्यांनी ती उचलून घेतली. कवटीच्या आतल्या बाजूस एक हस्तलिखित चिठ्ठी होती. चकित झालेल्या वॅग्नरनी ती चिठ्ठी वाचली. त्यावरील मजकुरानुसार ती कवटी ब्रिटीश सैन्यात सेवेस असलेल्या आलम बेग या भारतीय जवानाची होती. ४६ व्या बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीचा तो शिपाई होता. १८५७च्या बंडानंतर झालेल्या कारवाईत त्याला ठार मारण्यात आलं होतं. भारतात वास्तव्यास असलेल्या काही ब्रिटीश नागरिकांची हत्या केल्याचा आरोप ठेवून त्याला तोफेच्या तोंडी देऊन मारण्यात आलेलं. त्यावेळी तिथं तैनात असलेल्या आयरिश सैन्य अधिकाऱ्यानं त्याचं शीर इंग्लंडला आणलं. जणू काही ट्रॉफीच आणली असा अविर्भाव त्यामागे होता ! ती कवटी पाहून अस्वस्थ झालेल्या वॅग्नरनी यावर संशोधन करायचे ठरवलं आणि त्यातून जे समोर आलं ते थक्क करणारं होतं. त्यांनी त्यावर झपाटल्यागत काम केलं, त्यातून एक शोधकादंबरी प्रसवली.


Wednesday, April 17, 2019

श्याम कहां हैं फ्रॉम 'मेरे अपने' !



१९७१ मध्ये आलेला 'मेरे अपने' हा मध्ये गुलजारनी दिग्दर्शित केलेला पहिला हिंदी चित्रपट, इंदर मित्रा यांच्या साहाय्याने त्याची कथा पटकथा त्यांनी लिहिली होती. वास्तवात ती शुद्ध उचलेगिरी होती. एखादा सिनेमा दुसऱ्या सिनेमावर बेतणे वेगळं आणि फ्रेम टू फ्रेम एखाद्या सिनेमाची कॉपी करणं वेगळं. थोडाफार गेटअप, पार्श्वभूमी आणि कथानक बदलून अमुक एक सिनेमा वा कादंबरी यावर अमका चित्रपट बेतलेला आहे असं करणं वेगळं आणि मूळ चित्रपटातील पात्रांच्या नावासह, सीन्ससह, कॅमेरा पोझिशनसह सिनेमा काढणे ही उचलेगिरीच असते. तर १९६८ मध्ये आलेल्या 'अपनजन' (आपली माणसं) या बंगाली सिनेमावरून एन.सी.सिप्पी यांनी 'मेरे अपने' निर्मिला होता.


Sunday, April 7, 2019

झाडांची अज़ान..


गावात हाताच्या बोटावर मोजता येतील इतकेच मुस्लिमांचे उंबरठे होते. त्यातला एक उंबरा मकबूल हुसैन यांचा होता. बाकीची घरं त्यांच्या जामातमधली, रिश्तेदारीतली होती. काही दिवसापूर्वी साठीतले मकबूलचाचा गाव सोडून थोरला मुलगा मोहसीनकडे हवापालटासाठी गेले तेंव्हा रणरणत्या उन्हात त्यांना निरोप द्यायला अख्खं गाव सडकेवर लोटलेलं. तेंव्हा ताठ कण्याचा तो डेरेदार पिंपळ माणसांच्या गर्दीने गलबलून गेला. "जिंदगी में हज जा न सका लेकीन विदाई तो उससे भी बेहतरीन मिल गयी, न जाने अब ये मिट्टी नसीब में गंवारा होगी की नही.." असं म्हणत चढलेल्या बसमधून खाली उतरून त्यांनी मातीचं चुंबन घेतलं तेंव्हा आयाबायांनी डोळयाला पदर लावला. वाकताना त्यांच्या पांढूरक्या दाढीला माती चिकटली, ती त्यांनी पुसलीदेखील नाही. तसेच स्तब्ध होऊन उभं राहिले. त्यांच्या भावूक अवस्थेनं गलबलून गेलेल्या गावातल्या जुन्या खोंडांनी मोहसीनला हक्कानं फर्मावलं, "मकबूलकडे लक्ष दे बाबा, त्याला काय पाहिजे काय नको याची वास्तपुस्त कर. तब्येतीकडं ध्यान दे.." मोहसीन मान हलवत होता. इकडे मकबूलचाचांना लोकांच्या नानाविध सूचना सुरु होत्या. काहींनी त्यांना खाण्यापिण्याच्या जिनसा दिल्या, कुणी पायजमा बंडीचं कापड दिलं, तर कुणी पानाची चंची दिली. तेव्हढ्यात मध्येच सवाष्ण बायका पोरी त्यांच्या पायावर डोकी टेकवत होत्या. ते उदार अंतःकरणाने आशीर्वाद देत होते. काही लोक दुआ मागायला आलेले. मकबूलभाई त्यांच्या मस्तकावर हात ठेवून डोळे मिटत आकाशाकडे बघत तीन वेळा 'बिस्मिल्लाह' म्हणून दुआ पुटपुटायचे. यामुळे सडकेवरची गर्दी काही केल्या कमी होईना तसं आत बसलेल्या मोहसीनसह बसमधले बाकीचे प्रवासी वैतागले, कंडक्टरने घंटी वाजवायचा सपाटा लावला. अखेर गावकरी मागे हटले पण मकबूलचाचांचे पाय काही केल्या उचलत नव्हते.


Wednesday, April 3, 2019

आज ३ एप्रिल ...तो दुर्दैवी दिवस ...


आज ३ एप्रिल ...तो दुर्दैवी दिवस ...

कातड्याचे जोडे करून आपल्या पायी दयावेत इतकीही आमची लायकी नाही, 
नतमस्तक होऊन आपली पायधूळ माथ्याला लावावी इतकाही आमचा माथा उजळ नाही 
आपल्या ओजस्वी ध्येय विचारांवर अखंड चालावे इतकेही बळ आमच्या पायी नाही
आपल्या पराक्रमी परमप्रातापी धाडसाचा वारसा सांगावा अशी एखादीही  गोष्ट आमच्यापाशी नाही
आपल्या गुणांचे आकलन व्हावे इतकीही बुद्धी नाही अन ध्येयासक्तीची ती अमीट ओढही नाही 
आपणास आम्ही फक्त मिरवण्यापुरतं डोक्यावर घेतलं पण डोक्यात पुरते घेऊ शकलो नाही,
आपलं नाव वापरून आम्ही दुकानंही उघडलीत आणि द्वेषविखार पसरवण्याचं साधनही निर्मिलंय !      
मनगटं पिचलेले, लाचारीत लोळणारे काही अजूनही म्हणत असतात की राजे तुम्ही परत या ! कशाला परत या ? सर्व राजांनीच करायचे असेल तर तुम्ही कशाला जन्माला आला आहात असा जाब आता आपणच विचारला पाहिजे !  

राजे एक मागणं आहे, तेव्हढाच आशीर्वाद दिलात तरी जन्माचे सार्थक होईल - राजे किमान आपल्या विचारांवर चालण्याची स्फूर्ती-प्रेरणा अखंड प्रदीप्त राहण्याइतकं बळ अंगी यावं आणि मनाचा निग्रह तितका कठोर व्हावा ...

तव चरणीची धूळ होण्या मज जन्म पत्थराचा मिळाला तर मी रायगडी पायथ्याशी आजन्म समावेन  
कर्तृत्व तव गाण्या लेखणी माझी झिजावी. आशिष असता तुमचा, तव शौर्याची मर्दानी कवने रचेन ! 

- समीर गायकवाड


Sunday, March 31, 2019

पैंजण


झिपरीच्या माळावर एक दशक काढलेली कलावती इथं आली तेंव्हा तिनं वयाची पस्तीशी गाठलेली असली तरी तिच्या देहावर विशीतली गोलाई होती. केवड्यासारख्या कायेच्या कलावतीचं उफाडयाचं अंग आटीव दुधाच्या गोळ्यागत गाभूळलेलं होतं. तिच्या तटतटलेल्या घोटीव देहात रसरशीतपणा होता. चेहरयावरती विलक्षण आव्हान असायचं. अरुंद उभट कपाळावर रुळणारी कुरळ्या केसांची महिरप तिला खूप शोभून दिसे. कपाळावरती गोंदलेलं तुळशीचं पान कुंकवाच्या आड दडून जायचं. पण जर एखाद्या चुकार दिवशी सकाळी नहायच्या आधी केस मोकळे सोडून दारापाशी रेंगाळत उभी असली की कपाळावरचं गोंदण पाहताच चित्त वेधून घेई. धनुष्याकृती कोरीव भुवयाखालचे मासुळी पाणीदार डोळे एकदा नजरेस भिडले की बघणारयाच्या काळजाचा ताबा घेत. मग त्या कैदेतून मुक्तता नसायची. अपऱ्या  नाकातली चकाकती मोरणी नकळत लक्ष वेधून घेई. तिच्या गोबऱ्या मुलायम गालावरची खळी जीवघेणी होती. लालचुटूक डाळींबी नाजूक जिवणीआडून मोत्यासारख्या शुभ्र चमकदार दंतपंक्ती डोकावून बघत तेंव्हा तिनं बोलतच राहावं असं वाटे. मखमली कंबरेला करकचून आवळून बांधलेल्या रुपेरी कंबरपट्ट्याने निराळीच शोभा येई. कंबरेची हालचाल होऊन पट्टा खालीवर सरकला की त्याआडचे रग लागून लालबुंद झालेले वळ ठसठशीत दिसत. मांसल दंडावरचे आवळून बांधलेले काळे कडदोरे लक्ष वेधून घेत. त्यात एखाद दुसरा ताविज लाल धाग्यात बांधलेला असे. मनगटाजवळ गोंदलेला नागिणीचा फणा हटकून डोळ्यासमोर तरळत राही. दांडरलेल्या लुसलुशीत पोटऱ्या उघड्या टाकून बसलेली असली की माणसं तिच्या भवताली गोंडा घोळत, तिचा पदर कधी ढळतो यावर बुभुक्षितागत लक्ष ठेवीत. मजबूत बांध्याच्या कलावतीनं काळ्याभोर केसांचा सैलसर अंबाडा बांधलेला असला की त्यावर अबोली मोगऱ्याचे अधाशी गजरे वेटोळे घालून बसलेले असत. जणूकाही तेच तिचा आस्वाद घेत ! खांद्यावरून घेतलेला पदर कंबरेला खोचून निवांत बसून असली की सैलसर रेशमी पोलक्यातून तिच्या छातीचा उभार स्पष्ट दिसे. त्यावर अल्वार रूळणारी सोनसळीची सर जादुई हालचाल करे. सोनसरीचे रेशमी लालबुंद गोंडे नागिणीगत तिच्या पाठीवर असा काही रुळत की तिला पाठमोरं पाहणारा देखील खुळ्यागत बघतच राही. हातातली बिल्वरे, अंगठ्या तिच्या समृद्धीच्या खुणा होत्या. माशाची नक्षी असलेली जाडजुड जोडवी बोटात इतकी घट्ट रुतलेली असायची की निघणं अशक्य वाटावं. विशिष्ट लयीत छुमछुमणारी पैंजणं म्हणजे तिच्या चाहुलीची सुरेल खुण होती.


Saturday, March 30, 2019

आयसीसच्या कथित नायनाटाचे वास्तव..

आयसीसच्या कथित नायनाटाचे वास्तव पूर्वप्रसिद्धी दैनिक दिव्य मराठी दि.३०/०३/१९  
२१ मार्च रोजी 'इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक अँड सिरीया' (आयसीस) या जहाल अतिरेकी संघटनेचा नायनाट झाल्याची बातमी जगभरात झळकली आणि उजव्या विचारसरणीच्या अनेक पाठीराख्यांनी सर्वत्र आनंद व्यक्त केला आणि इस्लामी मुलतत्ववादावर विजय मिळवल्याची भावना जाणीवपूर्वक दृढ केली गेली. अनेकांना 'आयसीस'च्या कथित पराभवापेक्षा इस्लामी कट्टरतावादयांना परास्त केल्याचं समाधान अधिक सुखावून गेली. आता इस्लामी मुलतत्ववाद आटोक्यात आणण्यास वेग येईल अशी भावना पसरवली जाऊ लागली, भाबड्या समर्थकांनी त्याच्यावर विश्वास ठेवून तशा कंड्या पिकण्यास सुरुवात केली. याला जगभरातल्या माध्यमांनी खतपाणी घातले. या सर्व आनंदावर विरजण घालणारे वृत्त 'द ऍटलांटिक' या नियतकालिकाने दिले आहे.


Monday, March 25, 2019

'विथड्रॉइंग अंडर फायर' - धर्मवादी फुटीरतावाद्यांसोबतच्या लढ्याचे मर्म


'विथड्रॉइंग अंडर फायर : लेसन्स लर्न्ड फ्रॉम इस्लामिस्ट इन्सर्जन्सीज' हे जोशुआ ग्लेस यांचे पुस्तक आहे. डिसेंबर २०११ मध्ये ते प्रकाशित झालेलं आहे. सप्टेंबर २०११ च्या अमेरिकेवरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर जगभरातील इस्लामिक मुलतत्ववाद्यांचा सिनेरिओ कसा बदलला आणि इस्लामिक विद्रोही फुटीरतावादी यांचा आकृतीबंध कसा बदलत गेला याविषयीचं भाष्य यात आहे. शस्त्रसज्ज इस्लामी विद्रोही (इन्सर्जन्ट) संघटनांशी लढताना जगभरात विविध ठिकाणी कशी आणि का माघार घ्यावी लागली या अनुषंगाने हे भाष्य येते. या संदर्भातल्या जगातील मुख्य सहा मुख्य घटनांचा आढावा त्यांनी पुस्तकात घेतला आहे. १९२० मधली ब्रिटीशांची इराकमधली माघार, १९६२ मधील फ्रेंचांची अल्जेरियातील माघार, १९८९ अफगाणीस्तानातून रशियाची माघार, १९९४ मधली अमेरिकन सैन्याची सोमालियातून माघार, २००० साली इस्राईलची लेबॅनॉनमधून माघार आणि २००५ सालची इस्त्राईलची गाझा पट्टीतली माघार यावर सटीक विवेचन आहे.