Friday, October 13, 2017

इक्बाल कासकर ते डी. के. राव - अर्थपूर्ण वर्तुळ...


सेलिब्रिटी (!) पोलीस अधिकारी प्रदीप शर्मांनी ठाणे क्राईम ब्रॅंचच्या लेबलाखाली मुंबईत येऊन इकबाल कासकरच्या कॉलरला हात घातल्याने जीव तळतळून गेलेल्या मुंबई पोलिसांनीही फिट्टफाट करताना लगे हात एक पुण्याचे काम कालपरवा केलेय. मुंबई क्राईम ब्रॅंचने एक्स डॉन छोटा राजनचा जवळचा साथीदार डी. के. राव याला अटक केलीय. डी.के. राव याने ५० लाखांची खंडणी मागितल्याचा आरोप आहे. धारावी झोपडपट्टीत एसआरएअंतर्गत होत असलेल्या पुनर्वसन प्रकल्पात त्याने आपला हिस्सा मागितल्याने वाद उद्भवला आणि त्याला आत घातले असा रंग याला देण्यात आलाय. या प्रकल्पाचे काम घेतलेल्या बिल्डरला राव हा गेल्या वर्षभरापासून धमकावत असल्याचे पोलिसांचे म्हणणे आहे. अटकेनंतर राव याला न्यायालयात हजर केले गेले. न्यायालयाने त्याला १८ ऑक्टोबरपर्यंत पोलिस कोठडी सुनावली. राव विरोधात मुंबईत २० गुन्हे दाखल आहेत. एका खंडणी प्रकरणात गेल्या वर्षीच त्याची सुटका करण्यात आली होती.

Thursday, October 12, 2017

सेक्सवर्कर्सचे रॅकेट...


 
वेश्याव्यवसाय हा जगभरात चालणारा व्यवसाय आहे. त्याचे जागतिक स्वरूपदेखील प्राचीन पार्श्वभूमीचे आहे, त्याला प्रदीर्घ इतिहास आहे. आपल्या देशातील सर्व राज्यात हा व्यवसाय आढळतो. पूर्वीच्या काळी मेट्रो सिटीजसह केवळ मोठ्या शहरांत एका वस्तीत, वसाहतीत वा इमारतीत वेश्याव्यवसाय चाले. हे लोण नंतर सर्वत्र पसरत गेले. महानगरे जसजशी मोठी होऊ लागली त्यांचा पसारा वाढू लागला तसतसे यांचे स्थित्यंतर होऊ लागले. आजघडीला देशातील महानगरांना जोडणाऱ्या हायवेंवर याचा मोठा प्रसार आढळतो. ढाबे, हॉटेल्स, लॉजेस, पत्र्याची शेड्स यात हे लोक आसरा घेतात. सर्व मोठ्या शहरांत एखाद्या गल्लीत, तालुक्यांच्या ठिकाणी एखाद्या इमारतीत, पंचक्रोशीतल्या एखाद्या तालेवार गावात एखाद्या खोपटात हा व्यवसाय चालतो. ट्रकचालकासारख्या वाहत्या ग्राहकांसोबत फिरता व्यवसाय करण्याचा प्रवाहही आजकाल आढळून येतोय. पूर्वी एखाद्या वस्तीत मर्यादित असणाऱ्या या लोकांकडून छोट्यामोठ्या शहरात एखाद्या अपार्टमेंटमध्ये एक दोन सदनिका भाड्याने घेऊन त्यात कुंटणखाना चालवण्याचे प्रमाण लक्षणीयरित्या वाढलेले आहे. गर्दीची सार्वजनिक ठिकाणे एसटी स्थानक, बस स्थानक, रेल्वे स्थानक, सिनेमा थियेटर्स, बागा, अद्ययावत हॉटेल्सचे पार्कींग स्लॉटस अशा ठिकाणी हे मुक्त वा छुप्या पद्धतीने वावरत असतात. स्पा, मसाज सेंटर्सच्या नावाखालीही हा व्यवसाय करण्याचे प्रमाण जाणवण्याइतके वाढलेले आहे. तसेच ग्रामीण भागातही छुप्या पद्धतीने याला उधाण आलेले आहे. एका आकडेवारीनुसार देशभरात उघड पद्धतीने व्यवसाय करणाऱ्या सेक्सवर्कर्सची संख्या पन्नास लाखाइतकी आहे, आणि छुप्या पद्धतीने काम करणाऱ्यांची संख्या याहून अधिक आहे. या व्यवसायासाठी इतक्या मोठ्या प्रमाणात मुली, बायका कोण आणि कुठून पुरवतं याची माहिती वेधक वाटू शकते पण ती खऱ्या अर्थाने धक्कादायक असूनही त्याची तीळमात्र दखल घेतली जात नाही.

Wednesday, October 11, 2017

द बॉय इन स्ट्रीप्ड पाजामाज



काही वेळापूर्वी एमएनप्लस वाहिनीवर 'द बॉय इन स्ट्रीप्ड पाजामाज' हा चित्रपट लागला होता. भान हरपून पाहात राहावं असा हा सिनेमा आहे. बरेचसे चित्रपट केवळ मोठ्या प्रेक्षकांना डोळ्यापुढे ठेवून निर्मिलेले असतात तर काही खास छोट्यांसाठी निर्मिलेले असतात. पण काही मोजकेच चित्रपट असे असतात की जे मोठ्यांना विचार करायला लावणारे असतात पण त्यातली पात्र किशोरवयीन असतात ! यातून लहानांच्या खांद्यावर बंदूक ठेवून मोठ्यांवर अचूक नेम धरतात, अगदी जायबंदी व्हावा असा नेम ! हे चित्रपट अंतर्मुख करतात, अंतर्बाह्य घुसळून काढतात. थोडं थबकून विचार करायला भाग पडतात. असे चित्रपट आपल्याला जाणवून देतात की आपण, वर्षानुवर्षे डोळे उघडे ठेवून झोपण्याची अप्रतिम कला साध्य केलेली आहे. 'द बॉय इन अ स्ट्रीपड पजामा' हा आपल्याला जागं करतो, एक अस्वस्थ अनुभव देतो.

Monday, October 9, 2017

चेहरा

दिगंताचा अंधार गडद झाल्यावर गोठा पेंगू लागतो,
वस्तीतल्या दिव्यापाशी पाकोळयांच्या धडका बसतात.
कालच्याच स्वप्नांचा जथ्था डोळ्यापाशी रांगू लागतो !
निजताच बाजेवरती दूत वाऱ्याचे जोजावू लागतात.
निरव शांततेत डोळे मिटताना बोल पूर्वजांचे ऐकतो
घरटयातल्या पिलांसह झाडे उभ्यानेच झोपी जातात
दूर ओरडणाऱ्या टिटवीचा कानोसा अंधार घेऊ लागतो
येताच रात्र माथ्याशी तारांगणातून सांगावे येऊ लागतात.
शेतातल्या पिकांवर तरल चांदण्यांचा फेर रंगू लागतो..

झोपेत असताना म्हणूनच का चेहरा माझा हसरा होतो ?

- समीर गायकवाड.

Sunday, October 8, 2017

बेगम अख्तर - एक संघर्षगाथा....


मुश्तरीबाई आणि डावीकडे बेगम अख्तर 
गुगलने काल गझल गायिका सूर सम्राज्ञी बेगम अख्तर यांच्या गौरवार्थ त्यांचं देखणं डूडल ठेवलं होतं. बेगम अख्तर ह्या दादरा आणि ठुमरी गाणाऱ्या सर्वोत्कृष्ट गायिका होत्या. अनेक दिग्गजांनी त्यांच्या गायकीबद्दल बरंच काही लिहिलेलं आहे. त्यांच्या गायकीबद्दल काही लिहावं इतकी माझी पात्रता नाही. मात्र त्यांच्या दुर्दैवी इतिहासाबद्दल फारशी कुठे वाचायला, ऐकायला न मिळणारी माहिती लोकांपर्यंत पोहोचली तर त्यांच्याबद्दलचा आदरभाव कैक पटींनी वाढेल. त्यांच्या आवाजात काळीज चिरून टाकणारा दर्द होता. हा गहिरा दर्द कुठून आला हे उमगले की त्यांची गायकी इतकी बेमिसाल का होती हे लक्षात येते.

बेगम अख्तर ह्या एका गाणं बजावणं करणाऱ्या कोठेवाल्या तवायफची कन्या होत्या !  उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद येथील विवाहित वकील असगर हुसैन हे त्यांचे जनक आणि मुश्तरीबाई कोठेवाली त्यांची माता होती. या दोघांचं एकमेकांवर अपार प्रेमही होतं. असगर हुसैन यांनी तिला दुसऱ्या पत्नीचा दर्जा दिला होता.  त्यांच्यापासून मुश्तरीबाईला जुळ्या मुली झाल्या. मुली चांगल्या सुदृढ आणि देखण्या होत्या. मुश्तरीबाईच्या हलाखीच्या परिस्थितीमुळे  त्यांचं बालपण यथातथाच गेलं होतं. वयाच्या चौथ्या वर्षी मिठाईतून त्यांना विषबाधा झाली आणि जुळ्यातली एक मुलगी जोहरा दगावली अन दुसरी मात्र बचावली. या वाचलेल्या मुलीचं नाव होतं, 'बिब्बी' !
 
ही बिब्बी मोठी गोड आणि लाघवी मुलगी होती. वेश्यांच्या पोटी जन्मलेल्या मुलांच्या भाळी जे भाग्य लिहिलेलं असतं तेच बिब्बीच्या नशिबीही होतं. वय वाढलं की वेश्येला जे भोग भोगावे लागतात तेच बिब्बीच्या आईला, मुश्तरी बाईलाही भोगावे लागले. असगर हुसैन यांनी काही काळाने  त्यांच्याशी संबंध तोडून टाकले. त्या दोघींच्या आयुष्यातला काळोख त्या रात्री अधिक गडद झाला आणि आभाळातला चंद्र केविलवाणा होऊन त्या दोघींच्या आसवातून पाझरू लागला. मुश्तरी बाई ही जिद्दी होती, तिने पोरगी वाऱ्यावर सोडली नाही, आपण जे दुःख भोगले ते आपल्या पोरीने भोगू नये अशी तिची मनोमन इच्छा होती. आपल्या आयुष्यावर जो वरवंटा फिरला तोच तिच्या आयुष्यावर फिरू नये यासाठी ती जीवाचा आटापिटा करत होती पण नियतीला ते मंजूर नव्हतं.

चिमुरडया बिब्बीचं अभ्यासात मन लागत नसे. तिच्या अंगी व्रात्यपणाही होता, शाळेत असताना एकदा तिने एकदा तिच्या गुरुजींची शेंडी कापली होती ! किरकोळ हजेरी लावूनही तिने चांगली उर्दू शिकली होती जी तिच्या उर्वरित आयुष्यात खूप कामी आली होती.  आई मैफलीत बसली की ही तिथं लपून छपून हजर व्हायची. आपल्यालाही गाता येईल असं तिला वाटू लागलं आणि तिने त्या दिवसापासून तिने विविध उस्तादांचे उंबरठे झिजवायला सुरुवात केली. सात वर्षे वय असताना आपल्या पांढरपेशी मुली आईवडीलांचं बोटही सोडत नाहीत, मैत्रिणींसोबत खेळण्यात रमतात पण सात वर्षे वयाची लहानगी बिब्बी मात्र आपलं गाणं जोरकस झालंच पाहिजे या ध्येयाने इतकी पछाडली होती की तिचे देहभान हरपले होते. 

याच काळात नाटक कंपनीत गाणं बजावणं करणाऱ्या चंद्राबाई नावाच्या गायिकेचं तिच्याकडे लक्ष गेलं. तिनं ओळखलं की हा अस्सल हिरा आहे याला पैलू पाडलेच पाहिजेत. तिनं मुश्तरीबाईची भेट घेऊन तिच्याशी कानगोष्ट केली. मुश्तरीबाईचा मात्र आपल्या पोरीच्या गायनाच्या हट्टाला कडाडून विरोध होता. पण बिब्बीने तिला जुमानलं नाही, आपल्याशिवाय आपल्या आईला कोणी नाही आणि आपल्याकडे दुसरी कला उपलब्ध नाही तेंव्हा अख्ख्या आयुष्याचा उकिरडा झालेल्या आपल्या आईला जगातली सगळी सुखे द्यायची असतील तर त्यासाठी आपल्यालाच चंदनासारखं झिजलं पाहिजे हे तिच्या कोवळ्या मनाने ताडलं होतं. ती मागे हटणाऱ्यापैकी नव्हती, तिने अनेक उस्तादांचे आशीर्वाद मिळवले !  पाटण्याचे महान सारंगी वादक उस्ताद इमाद खान, पतियाळाचे अता मोहम्मद खान, लाहोरचे अब्दुल वाहिद खान यांचे तिला मार्गदर्शन लाभले. अखेरीस तिने उस्ताद झंडे खान यांचे शिष्यत्व पत्करले. १९२७ च्या सुमारास कोलकत्त्यात गाण्याची तालीम घेताना तिच्या मैफली सुरु असत, त्यात सहभागी होणं मोठेपणाचे लक्षण समजले जाई.      
                                                  
अशा प्रकारे वयाच्या तेराव्या वर्षी बिब्बीची 'अख्तरी बाई' झाली. तिचं रंगरूप पाहून, तिची मोहक अदाकारी पाहून बिहारच्या दरभंगा भागातील एका राजघराण्यातील दैत्याने तिला राणी बनवण्याचे प्रलोभन दाखवून आपल्या प्रासादात आणलं. तिला हवं तितकं कुस्करलं, तिच्या पोटी आपलं बीज रोवलं आणि वासनेचा कंड शमताच तिला रस्त्यावर सोडलं. तिच्यासाठी आपली दारं बंद केली. आपल्या आईच्या वाट्याला जे भोग आले होते तेच आपल्या वाट्यालाही आले याचा तिला धक्का बसला. आपली आई आपल्याला का विरोध करत होती याचाही उलगडा झाला. पण तोवर फार उशीर झाला होता. चौदावं वर्ष लागलं आणि एका गोंडस मुलीला तिने जन्म दिला. त्या मुलीला तिने शमीमा हे नाव दिलं. तिला लाडाने  सन्नो म्हटलं जायचं. आपल्या गावी परतल्यावर सुरुवातीच्या काळात ती सन्नो ही आपली लहान बहिण असल्याची बतावणी करायची. आपल्याला आणि आपल्या अनौरस मुलीला कुणी दूषणं देऊ नयेत म्हणून तिनं सत्य जगापासून लपवून ठेवलं होतं ! पण नंतर यथावकाश सत्य जगापुढे आलंच. 

लतादीदी, बिस्मिल्लाखांसाहेब आणि बेगम अख्तर    
वयाच्या पंधराव्या वर्षी अख्तरी बाई फैजाबादी या नावाने तिने गायनाच्या मंचावर पदार्पण केलं. तिच्या अभ्यासक रिता गांगुली यांनी तिच्यावर लिहिलेल्या पुस्तकानुसार मात्र ('ऐ मोहब्बत - रेमेन्सिंग बेगम अख्तर' हे त्या पुस्तकाचं नाव आहे)  वयाच्या अकराव्या वर्षीच अख्तरी बाईने आपली मैफल सजवली होती. तिच्या गायकीवर मुंबईतील नामचीन कोठेवाल्या इतक्या फिदा झाल्या होत्या की त्यांनी मुश्तरीबाईची भेट घेतली आणि ही मुलगी आम्हाला द्या, बदल्यात आम्ही तुम्हाला एक लाख रुपये देतो असं सांगितलं ! १९२५ च्या आसपासची ही घटना असावी, त्याकाळी एक लाख रुपये म्हणजे ती रक्कम किती मोठी असेल याचा अंदाज केला तरी छाती दडपून जाईल. मुश्तरीबाईने पैशाला भुलून आपली मुलगी विकणार नसल्याचे कळवले. मात्र ही घटना कर्णोपकर्णी झाल्याने अख्तरीबाईला कितीतरी वर्षे लोकं एक कोठेवाली तवायफ समजत आणि त्याच 'नजरेने' तिच्याकडे येत ! यामुळे अख्तरीबाईच्या वेदनेत आणखी भर पडली.   

अख्तरी बाईच्या आवाजात तिच्या आयुष्यातल्या वेदनांचा तरंग अल्वार एकरूप व्हायचा त्यामुळे तिच्या गायकीत अख्खं तारांगण उतरायचं आणि तल्लीन होऊन जायचं. तिच्या गायकीनं ती अल्पावधीतच विख्यात झाली. याच काळात तिला रुपेरी पडद्याने पायघड्या घातल्या, गाण्यासोबतच अभिनयाच्या क्षेत्रातही तिने पाऊल टाकलं. यामुळे देशभरात तिच्या नावाचा डंका वाजला. मात्र रुक्ष फिल्मी दुनियेतील मायावी वातावरण तिच्या पचनी पडलं नाही. १९३९ च्या सुमारास वयाच्या पंचवीसाव्या वर्षी तिने मुंबईला अलविदा केलं आणि आपल्या मुलुखात लखनौला ती परत आली. ती परतली तरी सिनेमा तिला सोडायला तयार नव्हता, महान चित्रपट निर्माते दिग्दर्शक मेहबूब खान तिच्या घरी आले आणि त्यांनी मोठी मनधरणी करून 'रोटी' हा सिनेमा तिला साईन करायला लावला. अनिल विश्वास यानी संगीत दिलेल्या या सिनेमात तिने अदाकारी सादर केली. १९४२ मध्ये हा सिनेमा प्रदर्शित झाला होता. 

या सर्व घडामोडी व आयुष्यातलं व्यथाचक्र याच्या दबावाची परिणती सिगारेटच्या कशमध्ये झाली. हीच सिगारेट पुढे जाऊन आपला जीव घेईल हे तिच्या तेंव्हा ध्यानीमनीही नव्हतं. ती सिगारेटच्या किती आहारी गेली होती याचे दाखले अचंबित करणारे आहेत. एकदा रेल्वे प्रवासात असताना सिगारेटची तिला इतकी तलफ झाली की त्यापायी तिने रेल्वे गार्डचा झेंडा आणि कंदील हिसकावून घेतला. गाडी थांबवली आणि गार्डला सिगारेटचं पॅकेट आणायला लावलं. त्यासाठी ख़ुशी म्हणून तिनं चक्क शंभर रुपये मोजले होते ! गायनांच्या कार्यक्रमात ती आपल्या हॉटेल्समधील खोल्यात देखील एकटीने राहत नसे, तिला एकांत त्रासदायी वाटायचा. जुन्या टोकदार आठवणींचे तिच्यासमोर फेर धरले जायचे. ती कामालीची अस्वस्थ होई. चेन स्मोकर झालेली अख्तरी बाई पुन्हा पुन्हा सिगारेट ओढली जायची, सिगारेट जळत असायची अन ती उस्मरत जायची. मृत्यूआधी दोन वर्षे तिने पाकिजा सिनेमा पाहिला पण तो एका फटक्यात पाहून झाला नाही. तिला सहा वेळा सिनेमा पाहावा लागला कारण ती अधूनमधून सिगारेट पिण्यासाठी उठायची तेंव्हा तेव्हढाच भाग पाहण्यास ती वंचित व्हायची. मग तिला रुखरुख लागायची. मग ती पुन्हा सिनेमा पाहायला यायची ! 
 
 तिच्या सर्वच आठवणी दुखद होत्या असे नव्हे. बिहारमध्ये आलेल्या भूकंपात सर्वस्व गमावलेल्या भूकंपग्रस्त लोकांसाठी कोलकत्त्यात १९३४ मध्ये एक चॅरिटी शो आयोजित केलेला होता. या कार्यक्रमात भारतीय स्वातंत्र्याच्या प्रणेत्या सरोजिनी नायडू उपस्थित होत्या. अख्तरीच्या गायकीने त्या खूप प्रभावित झाल्या. तिला जवळ बसवून तिच्या पाठीवर आपला हात ठेवला. नंतर नायडूंनी खास तिच्यासाठी एक खादीची साडी भेट दिली होती. ही तिची आजवरची सर्वात अनमोल भेट ठरली. अख्तरीबाई एकतीस वर्षाची असताना तिचा निकाह झाला. आपल्या घरातील सर्व लोकांचा कडवा विरोध डावलून चक्क बॅरिस्टरची पदवी घेतलेल्या ईश्तियाक अहमद अब्बासी या खानदानी मुस्लीम तरुणाने तिच्याशी निकाह लावला. या दिवसापासून अख्तरी बाईची 'बेगम अख्तर' झाल्या. इतका देखणा, घरंदाज आणि सुशिक्षित नवरा मिळाल्याने तिचे पाय जमिनीवर नव्हते ! 
 
नियतीला तिचा हा आनंदही पाहवला नाही. तिने बेगम अख्तरवर सर्वात मोठा प्रहार केला. बेगमच्या नवऱ्याने तिच्या गाण्यावर 'पाबंदी' आणली ! हसतमुखाने बेगम अख्तर तयार झाली पण तिच्या अंतःकरणात त्या दिवशी प्रचंड उलथापालथ झाली. तिनं आपल्या आईइतकंच प्रेम गायनावरही केलं होतं, त्यामुळे गायन थांबवताना तिच्या काळजाचे ठोकेच थांबल्यासारखं झालं. ती डिप्रेशनमध्ये गेली आणि तिचं व्यसनही वाढलं. तिला फुफ्फुसाचा विकारही याच वयात जडला.  दरम्यान आपल्याला अपत्यप्राप्तीचं सुखही लाभत नाही हे ध्यानी आल्यावर ती अधिक उन्मळून पडली. याच काळात १९४९ मध्ये तिची आई मुश्तरीबाई हीचं निधन झालं, आधीच दुःखी असणारी बेगम तिच्या आईच्या कबरीपाशी तासंतास बसून राहू लागली. आधी गायकी बंद झाली आणि आता आई गेली हा आघात तिला सहन होत नव्हता. तिची अवस्था अत्यंत बिकट झाली होती. तिच्यावर उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांनी तिला बरे करायचे असेल तर तिच्या आवडीची किमान एक तरी गोष्ट तिला करू द्यावी अशी विनवणी तिच्या पतीकडे केली. तिच्या जीवनमरणाचा प्रश्न उद्भवल्याने त्याने अखेर तिच्या गायनाला परवानगी दिली. 

तब्बल पाच वर्षांनी ती पुन्हा माईकपुढे आली. आता तिचे माध्यमही वेगळे होते. १९४९ला तिने लखनौच्या ऑल इंडिया रेडिओ स्टेशन मध्ये परफॉर्म केलं. ती गाण्यात पुन्हा रमली. तिच्या मैफली सुरु झाल्या. अनेक दिग्गज लोक तिच्या मैफलीत येत. एका मुशायऱ्यात शायर जिगर मुरादाबादी यांना चेष्टेच्या स्वरात तिनं विचारलं की, "तुमच्याशी माझा निकाह लागला असता तर काय झालं असतं ?" जिगर विचारात पडले. काय उत्तर द्यावे हे त्यांना सुचेनासे झाले. हसत हसत बेगम उत्तरली - "किमान मला बुद्धिवान मुलं तरी झाली असती !'. पुढच्याच क्षणी स्वतःला सावरत ती बोलती झाली, "पण माझ्यासारखी कुरुपही झाली असती." हे बोलताना तिचा स्वर कापरा झाला होता. बेगम अख्तर माणसं जपणारी स्त्री होती, मुन्नेखां हे तिचे तबला वादक होते. करिअरच्या सुरुवातीपासून ते अंतिम परफॉर्मन्सपर्यंत त्यांनी तबल्यावर साथ दिली होती.     गाण्यात मन रमवत असतानाच तिला देवत्वाची ओढही लागली होती कदाचित मनःशांतीपायी ती ओढली गेली असावी. एका कॉन्सर्टसाठी ती मुंबईला गेल्यानंतर तिची ही भावना इतकी प्रबळ झाली होती की तिथेच तिने हजयात्रा करण्यासाठी मक्केला जायचा निश्चय केला. अकस्मात मनात दाटून आलेल्या या भावनेपायी मागचा पुढचा कसलाही विचार न करता ती रवाना झाली. मदिनाला पोहोचल्यानंतर तिच्या लक्षात आले की आपले सगळे पैसे संपले आहेत. बसल्या जागी त्यांनी तिथेच नआत शरीफचे पठण सुरु केलं. तिला पाहून लोकांची गर्दी झाली अन त्यांनी तिला ओळखलं, मग स्थानिक रेडीओ स्टेशनवर गायकी सादर करून तिने पैसे मिळवले. तिची हज यात्रा अशा तऱ्हेने संपन्न झाली. हजवरून आल्यानंतर बेगम अख्तरने दोन वर्षापर्यंत कुठलेही व्यसन केलं नव्हतं. मात्र एकटेपण आणि डिप्रेशन यामुळे तिने परत त्याचा आसरा घेतला होता....                                                                                            
बेगम अख्तर यांना भारत सरकारने पद्मश्री आणि पद्मविभूषण देऊन गौरवले होते. त्यांची छबी असणारे  पोस्ट तिकीट काढले होते, त्यांच्या जन्मशताब्दीला खास नाणंही काढण्यात आलं होतं. संगीत नाटक अकादमीनेही त्यांचा गौरव केला होता. ३० ऑक्टोबर १९७४ रोजी अहमदाबाद येथे प्रकृतीस्वास्थ्य ठीक नसतानाही गाण्याचा कार्यक्रम करताना त्यांनी इतकं जीव लावून गायलं की ते त्यांच्या जीवावर बेतलं. त्यांना इस्पितळात भरती केलं गेलं आणि हृदयविकाराच्या धक्क्याने त्यांचं निधन झालं. गायनाला आपली तपश्चर्या समजणाऱ्या बेगम अख्तरनी आपले अंतिम श्वास गायनाच्या मंचावर घेतले यावरून गायनावरचे त्यांचे जीवापाड असणारे प्रेम ध्यानी येते. लखनौच्या वसंतबागेत आईच्या कबरीपाशी त्यांना सुपूर्द ए खाक केलं गेलं. गायकीचं एक पर्व संपलं, एका धगधगत्या जीवाची तगमग संपली, एक लेक आपल्या आईच्या कुशीत जाऊन शांतचित्ताने चिरनिद्रेच्या आधीन झाली.  

- समीर गायकवाड. 

संदर्भ : ऐ मोहब्बत - रेमेन्सिंग बेगम अख्तर - ले. रिता गांगुली
ईन मेमरी ऑफ बेगम अख्तर - ले. भाविया भाटीया.
द हाफ इंच हिमालयाज -  ले. शाहीद अली आगा.   

Wednesday, October 4, 2017

अंधारातल्या स्त्रीज्योती - सीतव्वा !

 
 
देवदासींची अनिष्ट प्रथा आता बरीच कमी झाली असली तरी पूर्णपणे बंद झाली आहे, असं म्हणता येणार नाही. महाराष्ट्रात यासाठी काही लोक व्यक्तिशः तर काहीजण एनजीओच्या माध्यमातून काम करत आहेत. कर्नाटकात या समस्येचे मूळ असल्याने तिथं भरीव काम होणं गरजेचं होतं आणि हा विडा एका पूर्वाश्रमीच्या देवदासीनेच उचलला. सीतव्वा तिचं नाव. पहिल्या इयत्तेत शिकणाऱ्या सात वर्षाच्या सीतव्वाला सलग नऊ दिवस हळद लावली गेली, लिंबाची पाने घातलेल्या पाण्याने स्नान घातले गेलं. नवव्या दिवशी नवं लुगडं नेसवलं गेलं, हातात हिरव्याकंच बांगड्या चढवल्या गेल्या, गळ्यात लालपांढऱ्या मण्यांची माळ घातली गेली. त्यादिवशी ती फार खुष होती. तिच्या बिरादरीतल्या लोकांना जेवण दिलं गेलं. माणसांची वर्दळ दिवसभर होती, सीतव्वाला त्यादिवशी खेळायला जायचं होतं पण तिचं बालपणच त्या दिवशी कुस्करलं गेलं हे तिच्या ध्यानीमनीही नव्हतं. आपण कुठल्या तरी आनंदोत्सवात आहोत आणि त्याचे केंद्रबिंदू आहोत याचा तिला विलक्षण हर्ष झाला होता. सीतव्वा एका गरीब कुटुंबात जन्मलेली. तिच्या वडीलांना नऊ मुली होत्या. पहिल्या तीन मुली दगावल्यानंतर त्यांनी यल्लमाला नवस बोलला की माझी एक मुलगी तुला अर्पण करेन. योगायोगाने उर्वरित सहा मुली जगल्या आणि दरम्यान आजारपणात सीतव्वाचे वडील वारले. नवरा मेलेला, घरची अत्यंत बिकट परिस्थिती आणि खाणारी तोंडे वाढलेली अशा कात्रीत सीतव्वाची आई अडकली. अखेर तिने सीतव्वाला यल्लाम्माला अर्पण करायचा अप्रिय निर्णय घेतला. सीतव्वा सातव्या इयत्तेत असताना तिला एका जोदत्तीच्या उच्चवर्णीय जमीनदारासोबत ‘झुलवा’ म्हणून ठेवलं गेलं. त्या दिवशी ती लुटली जाईपर्यंत तिला यातलं काहीच ठाऊक नव्हतं. त्या जमीनदाराला आधीच्या दोन बायका होत्या, त्याचं त्यांच्यावरही प्रेम होतं. त्याच्यापासून सीतव्वाला दोन अपत्ये झाली. सीतव्वापासून झालेल्या मुलांवरही त्याने माया केली. त्यांचे कपडेलत्ते देण्यापासून ते अन्नधान्य पुरवण्याचे काम त्याने केले पण त्याने आपले नाव त्यांना दिले नाही. सीतव्वातला चार्म संपत आला तसा तो होळकेरीला तिच्याकडे कमी प्रमाणात येऊ लागला. पण त्याने तिच्याकडे दुर्लक्ष केले नाही. या काळात सीतव्वाच्या मनात अनेक वादळे उठली आणि शांत झाली. दरम्यान कर्नाटक सरकारच्या वतीने देवदासी पुनर्वसन कार्यक्रम राबवला जाऊ लागला. यातील उपक्रमात ती हिरीरीने भाग घेई. महिलांवरचा अन्याय, शोषण आणि देवाच्या नावावर चालत असलेलली स्त्रीत्वाची लुबाडणूक यावर तिची मते पक्की होऊ लागली. १९९० च्या सुमारास बेळगावमध्ये या अभियानाने काम थांबवलं तेंव्हा आपणच अशी संस्था काढावी असे तिला वाटू लागले. विचारांना मूर्त स्वरूप देत तिने सप्टेबर १९९७ मध्ये ‘महिला अभिवृद्धी मत्तू संरक्षण संस्थे’ (MASS) ही संस्था काढली. आता ती या संस्थेची सर्वेसर्वा आहे. आजघडीला ३६२२ देवदासी या संस्थेच्या सभासद आहेत. यातली सर्व पदे देवदासींकडेच आहेत. ५११ मागास महिलांनादेखील यात सामील करून घेतले गेलेय. संस्थेकडून राबवल्या जाणाऱ्या उपक्रमात समन्वयक ते प्रशिक्षकाच्या जबाबदाऱ्या बहुतकरून देवदासीच पार पाडतात. देवदासी महिलांना अर्थसहाय्य, विधीसहाय्य, गृहबांधणी. अपत्यांसाठी शिक्षण, तंटामुक्तीतून विवाद सोडवणे अशा विविध पातळ्यांवर ही संस्था काम करते. तिने महिला स्वावलंबन समूह (SHG) बनवून या महिलांना आपल्या पायावर उभं केलं आहे. जी सीतव्वा किशोरअवस्थेत लुटली गेली तीच आता अनेकांना आधार देऊन भावी पिढीत कुणी सीतव्वा बनू नये म्हणून प्रयत्न करते आहे. जोगती आणि जोगत्यांना या बंधनातून मुक्त करणे, जातीअंताची लढाई होईल तेंव्हा होईल पण मागास जातीतील गरीब जनतेच्या डोक्यातून अंधश्रद्धेचा नायनाट करणे हे सीतव्वाचं पुढचं टार्गेट आहे. तिची जिद्द आणि सच्चेपणा पाहू जाता ती यात यशस्वी होईल यात शंका नाही. रामायण काळातल्या सीतेहून अधिक कठोर अग्नीपरीक्षा दिलेल्या या सीतेचे सामाजिक भान अत्यंत प्रेरणादायी आणि कठोर तपश्चर्येचे ठरले आहे.  

खरे तर देवदासी हा हिंदू धर्मातील समाजरचनेवतरचा काळा डाग आहे. कितीही प्रयत्न झाले तरी अजूनही तो सकल पुसला गेलेला नाही हे सत्य आहे. पुरुषी वर्चस्वाच्या शोषक सामाजिक उतरंडीतला तळाचा फुटलेला स्त्रीदेहाचा कलश म्हणजे देवदासी. देवदासी ह्या नावालाच देवाच्या दासी असतात प्रत्यक्षात त्या भोगदासीच. देवदासींवर लिहिताना कर्नाटकातील सौंदत्तीच्या यल्लमा देवस्थानला आणि तिथल्या रिवाजांना वगळून चालत नाही. रेणूका ही द. भारतातील एक प्रमुख मातृदेवता. ही रेणुकामाता कर्नाटक, महाराष्ट्र व आंध्र याप्रांतांतील असंख्य लोकांची उपास्य देवता व अनेक कुटुंबांची कुलदेवता आहे. तिच्या भक्तांमध्ये जातींच्या पायऱ्यातील खालच्या स्तरातील लोकांची संख्या अधिक आहे. ‘यल्लम्मा’ या कानडी शब्दाचे ‘सर्वांची माता’ व ‘सप्तमातृका’ हे दोन अर्थ होतात जे तिचे सर्जनशील मातृस्वरूप दर्शवितात. यल्लम्मा व रेणूका यांचे भावैक्य मानले जाते. गंधर्वांची जलक्रीडा पाहताना विचलित झालेल्या रेणूकेचा जमदग्नीच्या आज्ञेवरून परशुरामाने वध केला आणि तिला पुन्हा जिवंत करताना मातंगीचे (मांगिणीचे) मस्तक तिच्या धडाला व तिचे मस्तक मांगिणीच्या धडाला जोडले गेले, अशी पुराणकथा आहे. जिवंत झालेल्या दोघीं म्हणजेच एक यल्लम्मा व दुसरी मरिअम्मा. काळाच्या ओघात स्थानिक मातृदेवतेचे पुराणातील रेणुकेशी ऐक्य झाले, हे या कथेवरून सूचित होते. तिला पार्वतीचा अवतार मानण्यात आले असून लज्जागौरी, एकवीरा, जोगुळांबा, भूदेवी, मातंगी, यमाई व सांतेरी ही तिचीच रूपे होत, असेही मानतात.

रेणुका या शब्दाचा रेणूमयी पृथ्वी हा अर्थ, भूदेवीचे योनिप्रतिक असलेल्या वारुळाच्या स्वरूपात होणारी रेणुका व यल्लम्मा यांची पूजा, योनिप्रतीक असलेल्या कवड्यांचे यल्लम्माच्या पूजेतील महत्त्वाचे स्थान, अपत्यप्राप्तीसाठी वांझ स्त्रियांकडून तिला केले जाणारे नवस, ती आईबापाविना पृथ्वीतून निर्माण झाल्याची आणि तिने कोंबडी बनून घातलेल्या तीन अंड्यांतून ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांचा जन्म झाल्याची लोककथा इ. गोष्टींवरून यल्लम्मा ही सर्जनशील आदिशक्ती असल्याचे सूचित होते. यल्लम्माच्या उपासनेत जोगतिणींना व पुरुषत्वहीन जोगत्यांना असलेले महत्त्व, पुरुष जोगत्यांनीही स्त्रीवेष धारण करण्याची प्रथा, निर्मिती केल्यानंतरही देवीचे कौमार्य भंगत नाही या श्रद्धेमुळे तिला ‘कोरी भूमिका’ (कुमारी भूमी) मानण्याची पद्धत, परशुरामाला बिनबापाचा मुलगा म्हणून हिणवले जाण्याची कथा इत्यादींवरूनही यल्लम्माच्या उपासनेत मातृतत्त्वाचे प्राधान्य व पितृतत्त्वाचे गौणत्व असल्याचे स्पष्ट होते.

कर्नाटकातील सौंदत्ती (जि. बेळगाव) हे महाराष्ट्र कर्नाटक सीमेवरचं यलम्माचं ठिकाण. दर माघी, चैत्री पौर्णिमेला इथे यात्रा भरते. ‘आहेव’ पुनव (पौष पौर्णिमा) ते रांडाव पुनव (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) या काळात तिथं कर्मकांडं चालतात. कर्नाटक, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश आणि इतर राज्यांतील हजारो भाविक या काळात देवीदर्शनाला यल्लम्माच्या डोंगरावर येतात. सौंदत्तीतले देवदासी, जोगतीणी आणि जोगते (स्थानिक भाषेत जोगप्पा) यांना या दरम्यान उधाण आलेलं असतं. यल्लम्माचे वैधव्य सूचित करण्यासाठी तिची मानवी प्रतिनिधी असलेल्या जोगतिणीला रांडाव पुनवेला गावाबाहेर जाऊन हातातल्या बांगडय़ा फोडायच्या व आहेव पुनवेला पुन्हा भरायच्या असा 'विधी' असतो. देवीचे मंदीर तेराव्या शतकातील आहे. देवी कडक परंतु भावभोळी असल्याचे मानले जाते. तिच्या मूर्तीची बैठक चतुर्भुज व बसलेल्या स्थितीतील असते. तिच्या डोक्यावर मुकुट, हाती वहाती डमरू, त्रिशूळ, पाश व ब्रह्मकपाल ही आयुधे असतात. सौंदत्तीच्या यात्रेत देवीला चांदीचा पाळणा वाहणे, बगाड घेणे, लिंब नेसणे इ.प्रकारे नवस फेडले जातात. चंद्रगुत्ती (जि. शिमोगा) येथेही रेणुकाम्बेची नग्न होऊन पूजा केली जायची. सौंदत्तीत ब्रिटिश अमदानीतही असे घडत असल्याचे उल्लेख मिळतात. नवसाने झालेल्या मुलामुलींना वा केसात जट झालेल्या मुलींना देवीला वाहत. वाहीलेला मुलगा जोगती व मुलगी जोगतीण बने. मुली देवदासी बनून गणिका वृत्तीने जगत. कवड्यांची माळ घालणे, देवीची मूर्ती असलेली परडी म्हणजेच ‘जग’ डोक्यावर घेणे आणि कपाळाला भंडार लावणे, ही जोगती बनण्याच्या विधीतले भाग असत.

फार पूर्वी नाही पण वीसेक वर्षांपूर्वी दर वर्षी अक्षरशः शेकडो मुलींना या यात्रेत देवीला सोडलं जायचं. कोवळ्या मुलींना नग्न करून त्यांना लिंबाचा पाला नेसवला जायचा आणि भल्या पहाटे डोक्यावर घागर घेवून तिने देवीचा डोंगर चढायचा. मग तिथंच तिचं विधीपूर्वक लग्न लागायचं. लग्न कसलं, हा म्होतूर लागलेला असायचा. गळ्यात देवीच्या नावाने लाल-पांढऱ्या मण्यांचं मंगळसूत्र बांधलं जायचं. एकदा का तिचं लग्न झालं की अन्य पुरुषाशी तिनं लग्न करायचं नाही, जोगवा मागून खायचं, देवीची सेवा करायची अशी बंधने असत. हे एवढ्यावरच थांबत नसे, काही दशकांपूर्वी तर या मुलींच्या कौमार्याचा लिलाव व्हायचा ! जो जास्तीत जास्त बोली लावेल त्याला तिचा कौमार्यभंग करायचा अधिकार मिळायचा. नंतर हेच तिचं प्राक्तन व्हायचं. बघता बघता ती शय्यासोबतीपुरती उरायची. कधी गावातच राहून तर कधी मुंबईच्या कुंटणखान्यात रवानगी होऊन तिचं प्रारब्ध रोज नागवलं जाई. महिला संघटना आणि अंधश्रद्धा निर्मुलनाच्या न्यायालयीन लढ्यातून ही प्रथा वरवर तर थांबली आहे. पण छुप्या पद्धतीने अजूनही अशा घटना घडत असतात. कधी त्या उजेडात येतात तर कधी येत नाहीत.

ब्रिटिशांनी देवीला मुली सोडणे, तिला देवदासी बनवणे हा गुन्हा आहे, असा कायदा १९३४ साली केला होता. मात्र स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर धार्मिक स्वातंत्र्याच्या नावाखाली या कुप्रथांना पुन्हा चांगले दिवस आले होते. मागील दशकात महाराष्ट्र व कर्नाटक सरकारने देवदासी प्रतिबंधक कायदा केला. त्यामुळे उघडपणे डोंगरावर किंवा सार्वजनिक ठिकाणी मुली किंवा मुलगे सोडले जात नाहीत, परंतु अजूनही चोरून पुजारयाच्या घरी किंवा इतर ठिकाणी मुली सोडल्या जातात. हे प्रमाण आता खूप कमी झालं आहे. मुलगी सोडतानाचा विधी हा पूर्वी विवाह सोहळ्यासारखा असे. या विधीत नवऱ्या मुलाऐवजी मुलीच्या शेजारी तांब्या पूजत. त्यावर ठेवलेला नारळ हे शंकराचं प्रतीक मानलं जातं. यावेळी पाच जोगतिणींची ओटी भरली जाई. हा सर्व खर्च मुलीच्या आई-वडिलांना करावा लागे. या लहान मुलीला नवं कोरं लुगडं नेसवलं जाई व लाल-पांढ-या मण्यांचं ‘दर्शन’ तिच्या गळ्यात बांधलं जाई. लग्न लागल्यावर ती नवजोगतीण तिथल्याच पाच जोगतिणींसह आजूबाजूच्या पाच घरी जाऊन जोगवा मागे. त्या रात्री या जोगतिणी यल्लम्माची भक्तीपर गाणी म्हणत.

हा विधी आटोपल्यावर ही मंडळी आपल्या गावी परत येत. इथे आल्यावर ज्याच्या घरातील मुलगी सोडली असेल, त्यांना आपल्या जातभाईंना जेवण द्यावं लागे. नंतर इतर जोगतिणींबरोबर हातात परडी घेऊन त्या लहान मुलीला जवळच्या पाच गावांतून जोगवा मागायला फिरवतात. कारण त्या गावांतील त्यांच्या भाऊबंदांना कळावं की, त्या मुलीला देवीला सोडली आहे व लग्नासाठी तिला त्यांच्याकडून मागणे येऊ नये असा आडाखा यामागे असे. लहान वय असल्यामुळे ती मुलगी कशीबशी साडी सावरत हे सगळं करत असे. आपल्यापुढे काय वाढून ठेवलंय, याची तिला कल्पनाही नसे. साधारणपणे लहान वयातच या मुलींना सोडलं जायचं. कधी कधी तर अगदी बाल्यावस्थेत, पाळण्यात असतानाही सोडलं जायचं. सोडल्या जाणा-या मुली, बहुतांश करून मागासवर्गातील जातींतल्या असत. या जातीत आधीच सार्वजनिक जीवनातलं मागासलेपण असे, त्यात अंधश्रद्धा, गरिबी यांची भर पडे. त्यातून हे लोक मुली व मुले सोडायला राजी होत. अजूनही या मंडळीचा देवीवरचा अंधविश्वास इतका पराकोटीचा होता की साध्या-साध्या गोष्टी जरी आयुष्यात घडल्या तर त्या देवीच्या कोपामुळेच घडल्या, अशी समजूत एखाद्या म्हाता-या जोगतिणीने करून दिली तरी ते मुली सोडायला तयार होत. याच्या जोडीने काही गोष्टी तर पूर्वापार चालत आल्यात. डोक्यात जट आली की देवीचं बोलावणं आलं. मग त्यावर काही उपाय नाही, अशी समजूत बाळगून आयुष्यभर ती जट सांभाळत जगणं, हे त्यांच्या नशिबी येई. काही जणी लांब जट ठेवण्यासाठी पिशवी शिवून त्यात ती ठेवत. अलीकडे निपाणी, गडहिंग्लज इत्यादी भागांत काही डॉक्टर व स्त्री संघटनांच्या कार्यकर्त्यांनी या स्त्रियांच्या जटा सोडवून त्यांचे केस पूर्ववत केले आहेत.

देवीला मुलं-मुली सोडण्याची कसलीही कारणं पुरेशी असत. घरात कुणी आजारी असलं, गोठय़ात बैल मेला, अंगावर खरूज उठली व ती लवकर बरी झाली नाही, तरीही त्या मुलीला किंवा मुलाला देवीला सोडल्याची अनेक उदाहरणं आहेत. एक तर गरिबीमुळे या लोकांना दवाखाना करणं परवडत नसे वा डॉक्टरपेक्षा यांचा भक्तावर जास्त विश्वास असे. केवळ भंडारा लावून रोग बरा होतो, ही समजूत. वंशाला कुलदीपक असावा ही पूर्वापार चालत आलेला खुळचटपणा अनेक सुशिक्षितांमध्ये आजही आढळून येतो. सर्वार्थाने मागासलेल्या घटकांत तर अशा अंधश्रद्धांचा कहर असे. अनेक मुली जन्मास घातल्यावरही आपल्याला मुलगा व्हावा ही इच्छा असे. त्यासाठी पहिल्या मुलीला यल्लम्माला सोडली जायचे. एवढं करूनही कधी कधी मुलगा होत नसे. एकदा सोडलेली मुलगी लग्नसंसार करू शकत नाही. तिला देवदासी म्हणूनच जगावं लागतं. केवळ अंधश्रद्धेतून हे आलेलं नाही तर यामागे आर्थिक कारणंही जबाबदार आहेत. एखाद्या जोगतिणीला जर तिला कुणापासून मूल झालं नाही तर ती आपल्या नात्यातली किंवा कुणाची तरी मुलगी दत्तक घेई व लहानपणीच तिला देवीला सोडून आपल्या म्हातारपणाच्या उदरनिर्वाहाची तजवीज करे. असेही प्रकार घडत ! आपल्या गळ्यात बांधलेलं यल्लम्माचं ‘दर्शन’ दुस-या कुणाच्यातरी गळ्यात आपण मरण्याआधी बांधले नाही तर देवीचा कोप होतो. सुखाने मरण येत नाही. आपल्या मुलीच्या, नातीच्या वा नात्यातल्या कुणाच्याही मुलीच्या गळ्यात एकदा हे बांधलं की, आपण यातून सुटलो अशी काहींची धारणा असते. वरवर ही अंधश्रद्धा असली तरी तिची खरी कारणे आर्थिकही आहेत. ही मुलगी मोठी झाल्यावर जोगवा मागून किंवा वेश्याव्यवसाय करून म्हातारपणी आपल्याला बघेल, याची ती सोय असे.

वयात आलेल्या अशा तरुण मुली गावागावातून जोगवा मागत इतर जोगतिणींबरोबर फिरत असत, तेव्हा त्यांच्यावर गावातील श्रीमंत जमीनदार किंवा दुकानदारांची नजर असे. ताफ्यातल्या प्रमुख बाईला पैशाची लालूच दाखवून ती बाई त्या मुलीला फूस लावून त्याच्याबरोबर तिचा ‘झुलवा’ किंवा त्याची ‘रखेली’ म्हणून ठेवण्यात यशस्वी होई. झुलवा लावणे म्हणजे एकाच माणसासोबत लग्नाच्या बाईसारखं राहणं. हा विधीही थोडाफार लग्नासारखा असतो. झुलवा लावलेला पुरुष तिला शेतात घर करून देतो किंवा तिच्या घरी येत असतो. त्याच्यापासून तिला मुलं झाली तर तो त्यांनाही पोसतो. हा उच्चवर्गीय असल्यामुळे अशा बाईला (जोगतिणीला) सहसा आपल्या घरी ठेवत नाही. बहुधा त्याचं पहिलं लग्न झालेलं असतं. हा झुलवा फार दिवस टिकतोच असं नाही. तो पुरुष जर मरण पावला किंवा काही काळाने त्याने मदत द्यायची थांबवली, तर त्या बाईला वेश्याव्यवसायाशिवाय पर्याय उरत नाही. झुलवा न लावताही काही वेळा अशा मुलीला एखाद्या प्रतिष्ठित माणसाकडून दिवस गेले तर तो सरळ हात झटकून मोकळा होतो व ‘‘हे मूल माझं कशावरून?,’’ असा सवाल निराधार मुलीला विचारतो. काही वेळा केवळ भंडा-याची शपथ घेऊन, ‘‘मी तुला आयुष्यभर, काही कमी पडून देणार नाही,’’ असं सांगून काम झाल्यावर तिला वा-यावर सोडून दिलं जातं. या अशिक्षित मुलींचा यल्लम्मा व तिच्या भंडा-यावर विश्वास असतो, याचा गैरफायदा असे लोक घेतात. या जोगतिणी दरवर्षी सौंदत्तीला यल्लम्माच्या जत्रेला जात असतात. जत्रेच्या वेळी देवीला नवस केलेल्या भक्तांना लिंब नेसवतात. लिंब नेसणं म्हणजे संपूर्ण अंगाला कडुनिंबाच्या डहाळ्या बांधणं. सौंदत्ती डोंगराच्या पायथ्याशी जोगल गावी सत्यम्माचं देऊळ आहे व तिथे एक पाण्याचं कुंड आहे. या अस्वच्छ कुंडात भाविक अंघोळ करतात. काही नवस बोललेले (यात स्त्रियाही असतात) संपूर्ण अंगभर लिंब नेसून दोन-तीन किलोमीटर अनवाणी पायाने उन्हातून चालत डोंगरावर जातात. काही लोळण घेत नमस्कार घालत जाताना दिसतात. हे पाहिल्यावर अंधश्रद्धा कुठल्या थरापर्यंत जाऊन पोहोचली आहे, हे प्रकर्षानं जाणवतं.

परिसरातल्या लग्नप्रसंगात खेडय़ापाडय़ातून जोगतिणींना पहिला मान असतो. आपल्या ताफ्यासह तोरण घेऊन वाजतगाजत जोगतीण येते. एकीच्या हातात चौंडकं, दुसरीच्या हातात तुणतुणं, तिसरीकडे मंजिरी अशी वाद्यं असतात. वयस्कर जोगतिणीच्या हातात भंडा-याची पिशवी असते. लग्नघराच्या चौकटीला तोरण बांधते. या जोगतिणीला साडी-चोळी व बिदागी घरमालक देतो. यल्लम्माला मुलेही सोडली जातात. मुले सोडण्याचे प्रमाण तुलनेत कमी आहे. कारण ‘धंद्या’च्या दृष्टीने मुलींचा जास्त उपयोग होतो. कधीकधी मुलींनाही शहरात जाऊन धंदा करावा, असं वाटतं. काही जणी शहरात पळून जातात. शिवाय दलालांची नजर अशा मुलींवर असतेच. गावात जोगवा मागून किंवा वेश्याव्यवसाय करूनही पोट भरणं अशक्य असतं. त्यामुळे त्यांचा ओढा शहराकडे असणं स्वाभाविक आहे. काही दलाल हे जत्रेच्या वेळी येऊन मुलगी हेरून ठेवतात. तिच्या पालकांना अनेक प्रलोभनं दाखवून तिला आपल्या ताब्यात घेतात. मुलीचे आई-वडील हे गरीब व मागासलेले असल्यामुळे नाईलाजानं व हिच्यामुळे दोन घास आपल्याला खाता येतील, या विचाराने हा सौदा करायला तयार होतात. अशा मुली मुंबई, मद्रास, पुणे, कोलकाता, बंगलोर अशा शहरातून वेश्याव्यवसायात ढकलल्या जातात. अंधश्रद्धा व गरिबीमुळे देवीच्या नावावर मुलींचा असा बळी दिला जातो. आजही महाराष्ट्राच्या सर्व भागात देवदासी आणि जोगते आढळतात. या सर्व प्रथा पूर्णतः बंद होतील तो दिवस सुदिन म्हणावा लागेल. त्या साठी सीतव्वा सारख्या धाडसी लोकांच्या पाठीवर कौतुकाची थाप देतानाच मदतीचा हातही पुढे करणे गरजेचे आहे कारण समाजाला अंधारातून उजेडाकडे नेताना स्वतः जळणाऱ्या त्या खऱ्या स्त्रीज्योती आहेत...

- समीर गायकवाड.

Thursday, September 28, 2017

साडी ..



रंग विटलेल्या दंड घातलेल्या इरकली साडीतली रुख्माई दर साली तुळजापुरास पुनवेला चालत जाते. तिची विधवा सून मथुरा तिच्या संगट असते. रुख्माई ल्हानी असताना पासून नवरात्री करायची. मथुरेलाही तिचाच नाद लागलेला. खुरपं हातात धरून सदानंदीचा उदो उदो म्हणणाऱ्या रुख्माईचा नवरा मरून तीस वर्ष झालीत. पोरगा गेल्याचं दुःख तिनं तण काढावं इतक्या सहजतेनं काळजातनं काल्ढं. पण तिची भक्ती कमी झाली नाही. मथुरेला दोन पोरी अन एक पोरगा. तिघं नेमानं शाळंत जातात अन या दोघी रोजानं कामावर जातात. रुख्माईच्या दारात जो कुणी सांगावा घेऊन यील त्याच्या रानात या दोघी माइंदळ बेगीनं जातात. काम आटपलं की तडाक वस्तीचा रस्ता धरतात. गावकुसात्ले सगळे रस्ते त्यांच्या पावलांच्या वळखीचे झालेले. त्यांच्या भेगाळल्या पायात जर कधी बाभळ घुसली तर ती कुणाच्या बांधावरची आसंल हे देखील त्यांना कळायचं. मिळंल त्याच्या रानातनं कवळं मकवन आणून आपल्या कालवडीला खाऊ घालायच्या त्या. तीन लेकरं, दोन विधवा बाया आणि एक तांबडी कालवड असलेल्या त्या कुटुंबात नवं काय घडत नव्हतं. यंदाच्या नवरात्रीत शेजारच्या भागीरथीनं मथुरेला शहरातलं नऊ रंगाच्या नऊ दिवसाच्या साड्यांची नवरात्र साजरी करण्याची नवी रीत सांगितली अन देवीची भक्तीण डोक्यावर सवार झालेल्या मथुरेला आनंदाचं उधाण आलं. नाही म्हटलं तरी मागच्या काही वर्षापासून गावात देखील याच्या खाणाखुणा उमटू लागल्या होत्या. पहिला दिवस पिवळ्याचा अन नंतरचा दिवस हिरव्याचा आहे एव्हढंच तिच्या मनाने ध्यानी ठेवलेलं. तिनं रातच्याला भीत भीत सासूच्या कानावर आपली इच्छा ऐकवली. रुख्माईने फारसे आढेवेढे घेतले नाहीत कारण आपल्या मर्यादाशील सुनेला ती चांगली ओळखून होती.

Monday, September 25, 2017

बनाव ...



धार शब्दांना माझ्या नाही, त्यांच्या वेदनांचा हा हुंकार आहे,
मी लपवू कसे सत्य, उसना त्यांचाच हा शब्दसंभार आहे !
शृंगार त्यांचा पुरेसा नाही, गर्द वासनांचा हा काळोख आहे,
मी सजवू कसे दुःख, चिरडल्या कळ्यांचा हा बाजार आहे !
निर्वस्त्र रात्र सरतच नाही, फितूर नशीबाचा हा अंधार आहे,
मी फुलवू कसे निखारे, थिजल्या अश्रूंचाच हा समुद्र आहे !
मोल त्यांचे कळत नाही, त्यांच्याच अब्रूचा हा लिलाव आहे,
मी वेचू कशा या राशी, भंगल्या स्वप्नांचा हा बनाव आहे !!

- समीर गायकवाड.  

भेट.....


मान्सूनचा निरोप घेताना पाऊस कासावीस होतो, तिच्या बंद दारासमोर रस्ता हरवल्यागत रेंगाळतो.
अंगणातल्या निष्पर्ण वेलींची आर्त गळाभेट घेतो, दारासमोर वाढलेल्या गवतात हलकेच घरंगळतो.
दारावरल्या कुलुपाच्या छिद्रातून डोकावून पाहतो, खिडकीच्या फटीतून जमेल तितके अंग घुसळतो.
परसदारापाशी जाऊन गुडघ्यात डोकं खुपसून बसतो, सांज होताच अखेर गर्दमेघांचे अश्व उधळतो.
कुंद ढगात तरमळणाऱ्या माझ्या आत्म्यास मिठी मारतो, भेट यंदाही झाली नाही म्हणून अश्रू ढाळतो !!

- समीर गायकवाड.  

रेड लाईट डायरीज - शांतव्वा....




उन्हाळा संपला की दरवर्षी पाऊस चुकता येतो. त्याचं येणंजाणं जरा लहरी असतं. कधी कमी तर कधी जास्त असं त्याचं प्रमाण असतं. पावसाशी निगडीत अनेकांच्या अनेक आठवणी असतात, जो तो आपल्या परीने त्यांना उजाळा देत जगतो. कुणी कविता करतो, कुणी कथा लिहितो तर कुणी पावसात मनसोक्त भिजतो. तर कुणी एक आपल्या डोळ्यातल्या पावसास वाट करून देतो. पाऊस कधी मातीला भिजवतो तर कधी काळजात वेदनांच्या आठवांना कर्दमून टाकतो. मनातले मेघ कुंद दाटून आले की उदास करवून जातो तेंव्हाचा पाऊस उगाच कुरतडून जातो. प्रत्येकाच्या पावसाच्या अनेक तऱ्हेच्या आठवणी असतात तशा माझ्याही आहेत. त्यातलीच एक आठवण आहे शांतव्वाची. तिची आठवण येताच डोळ्यातले अश्रू थिजून जातात. अंगावर शिरशिरी येते, नकळत मन विद्ध होते. एका पावसाळ्यात पहाटे कधीतरी ती रस्त्यावर मरून पडली होती, ओला होता तिचा देह पण काळजातली धग म्लान चेहऱ्यावर निखाऱ्यांच्या रेषा चितारून गेली होती. तिच्या मुठी खुल्याच होत्या, जबडा बंद होता अन चांदवलेले डोळे सताड उघडे होते. कदाचित ती मरताना अस्मानातून चंद्र तिच्या डोळ्यात उतरला असावा, मायेने विचारपूस करताना तिच्या डोळ्यातल्या वेदनांच्या खाऱ्या पाण्यात विरघळून गेला असावा....