उस्ताद आमिर खां - संगीतातील अमृतानुभव!

'बैजू बावरा' सिनेमाच्या एका सीनमध्ये संगीत सम्राट तानसेन आणि भोळसर स्वभावाचा, गरीब बैजू यांच्यात गायनाची स्पर्धाच लावली जाते. अतिशय करूण स्वरातले गीत गाऊन दगडाला जो पाझर फोडेल तो जिंकेल असं अकबर बादशहा सांगतो. बैजू इथे जिंकतो पण अखेरीस तानसेनला जिंकवण्यासाठी हरतो. ह्या सीनसाठीचे संगीतकार नौशाद यांनी देसी रागात संगीतबद्ध केलेलं ‘आज गावत मन मेरो..‘ हे गाणं निवडलं होतं. पडद्यावर तानसेन आणि बैजू गात होते आणि त्यांना प्लेबॅक दिले होते उस्ताद आमिर खां आणि पं. डी. व्ही. पलुस्कर यांनी! दोन भिन्न गायकी परंपरांचे हे दोन दिग्गज एकाच स्वरविश्वात येतात आणि त्यायोगे येणारा संगातानुभव चित्रपट गीताच्या नेहमीच्या चौकटी पलीकडे जातो. उस्ताद आमिर खां यांचा गंभीर, आर्त, गहिरा, विलंबित लयीचा स्वर आणि पंडित पलुस्करांचा निर्मळ, प्रसन्न, सहज भाव व्यक्त करणारा आवाज, या दोन स्वरप्रवाहांचा मिलाफ म्हणजे जणू दोन नद्यांनी एकाच क्षणी आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून एकरूप होणे! उस्ताद आमिर खां यांचा स्वर इतका गंभीर आर्त गहिरा का होता याचे उत्तर त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात दडलेय!

 
उस्ताद आमिर खां यांना ऐकताना त्यांच्या स्वरांमागे एक विलक्षण शांतता जाणवते; पण त्या शांततेच्या तळाशी गेलं की, अपमानाच्या काही जुन्या जखमा, एकाकीपणाची सावली, कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्यांचे ओझे आणि स्वतःची वाट स्वतःच निर्माण करण्याची दुर्दम्य जिद्द दिसू लागते. त्यांची गायकी ऐकताना पहिल्या क्षणी काहीही घडत नसल्यासारखे वाटते; स्वर विलक्षण संथ मृदू गतीने उलगडतात, रागदारी आपले गवाक्ष हळूहळू किलकिले करते! पण काही वेळाने लक्षात येते की, स्वरांच्या ह्या संथ प्रवाहाने, ताल नादब्रह्मात आपण कधी ओढले गेलो हेच कळलं नाही. आमिर खां यांच्या कलेचे हेच मोठे गूढ होते. त्यांनी स्वरांना प्रदर्शनाचे माध्यम बनवले नाही; अंतर्मुख होण्याची एक मनोज्ञ वाट म्हणून त्यांनी स्वरांकडे पाहिले!

15 ऑगस्ट 1912 रोजी आमिर अली यांचा जन्म झाला. त्यांच्या जन्मस्थळाबाबत काही संदर्भांमध्ये इंदूर अथवा कलानौर अशी नोंद आढळते; मात्र संगीतविषयक विश्वसनीय स्रोत त्यांचे जन्मस्थळ अकोले, महाराष्ट्र असे नमूद करतात. त्यांचे बालपण मात्र इंदूरमध्ये गेले आणि पुढे त्यांच्या नावाशी ‘इंदूर घराणे’ कायमचे जोडले गेले. त्यांचे वडील शाहमीर खान हे दरबारी सारंगीवादक होते आणि वाद्यसंगीताची परंपरा त्यांच्या घरात खोलवर रुजलेली होती. त्यांचे आजोबा चंगे खान हे अखेरचा मुघल बादशहा, बहादूरशहा जफर यांच्या दरबारात गायक होते, अशीही परंपरागत नोंद आढळते. त्यामुळे अमीर अलींच्या भोवती संगीत नव्हते असे नव्हे; उलट संगीतच त्यांच्या घराच्या हवेत मिसळलेले होते. परंतु त्या संगीताला स्वतःचा स्वर देण्यासाठी त्यांना पुढे मोठी किंमत मोजावी लागणार होती.

अमीर अली केवळ नऊ वर्षांचे असताना त्यांच्या आईचे निधन झाले. आईची माया हरवलेल्या या मुलाच्या आयुष्यात वडिलांचे कठोर शिस्तीचे व्यक्तिमत्त्व अधिक ठळक झाले. शाहमीर खान यांनी सुरुवातीला त्यांना सारंगीचे शिक्षण दिले. परंतु मुलाच्या कंठातले स्वर सरगम त्यांनी अचूक ताडले! परिणामी त्यांनी त्याला स्वरांच्या दिशेने वळवले. मेरुखंडाची कठीण साधना, सरगम आणि रागातील स्वरांची शिस्त यांचा कठोर सराव अमीर अलींना बालवयातच लावला गेला. मेरुखंड ही केवळ स्वरांची कसरत नव्हती; सात स्वरांच्या विविध क्रमरचनांमधून कल्पनाशक्ती, स्मरणशक्ती आणि स्वरांवरील नियंत्रण विकसित करणारी ही अत्यंत कठीण साधना होती. पुढे आमिर खां यांच्या गायकीत दिसणारी विलक्षण बौद्धिकता आणि स्वरविचार यामागे या साधनेचा मोठा वाटा राहिला.

या कठोर तालीमीतला एक प्रसंग त्यांच्या जीवनकथेचा जणू प्रतीकात्मक अध्याय बनून राहिला. सारंगी शिकताना झालेल्या एका छोट्याशा चुकीपायी, वडिलांनी रागाच्या भरात त्यांच्या मानेवर पेटीने प्रहार केला, अशी आठवण त्यांच्या सहाध्यायी रामनाथ श्रीवास्तव यांच्या कथनातून नोंदवलीय. त्या प्रसंगाने आमिर अलींच्या मनात सारंगीविषयीच नव्हे तर स्वतःची ओळख घडवण्याविषयीही काहीतरी निर्णायक बदल घडवला. त्यांनी गायकीकडे अधिक गांभीर्याने वळण्याचा निर्णय घेतला. या घटनेला केवळ ‘मार खाल्ल्यामुळे गायक झाले’ इतक्या सरळ रेषेत समजणे चुकीचे ठरेल; कारण त्यापूर्वीपासूनच त्यांच्या घरात चालणाऱ्या संगीताच्या वातावरणाने त्यांच्या स्वरप्रतिभेला आकार दिला होता. परंतु त्या प्रहाराने त्यांच्या अंतर्मनातील एक दार नक्कीच उघडले असावे.

त्यांच्या संगीतप्रवासात आणखी एक प्रकारचा अपमान निर्णायक ठरल्याचे सांगितले जाते. मेरुखंडाच्या ज्ञानाकडे वळताना त्यांना ‘सारंगीवादकाच्या मुलाला’ त्या ज्ञानाची काय गरज, अशा आशयाची उपेक्षा सहन करावी लागली, अशी परंपरागत आठवण आढळते. या कथेला उपलब्ध स्रोतांमध्ये विविध रूपे आहेत; म्हणून तिला अक्षरशः निर्विवाद घटना मानण्याऐवजी आमिर खां यांच्या कलात्मक प्रवासाभोवती निर्माण झालेल्या चरित्रपर स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य. पण एक गोष्ट निर्विवाद आहे, त्यांनी स्वतःला केवळ सारंगी वादकाचा मुलगा म्हणून सीमित ठेवले नाही. पुढे त्यांनी स्वरांमध्ये असे स्वतंत्र विश्व उभे केले की, त्यांची ओळख कोणत्याही घराण्याच्या पडछायेत राहिली नाही.

1934 मध्ये आमिर खां मुंबईत आले. काही मैफिली झाल्या, 78 आरपीएमच्या काही ध्वनिमुद्रिका निघाल्या; परंतु त्यांच्या गायकीला तात्काळ लोकप्रिय प्रतिसाद मिळाला नाही. त्या काळातील श्रोत्यांना वेगवान ताना, चमकदार लयकारी आणि तत्काळ दाद देणारी मांडणी अधिक परिचित होती. अमीर खान मात्र रागदारी गाताना गतिमानता टाळत असत. त्यांच्या गायकीत स्वराला श्वास घेण्याइतकी जागा होती. त्यामुळे सुरुवातीच्या काळात त्यांची शैली काहींना संथ, गंभीर आणि अपरिचित वाटणे स्वाभाविक होते. पण ज्याला त्या काळात ‘स्लो’ समजले गेले, त्याच संथपणाने पुढे त्यांच्या गायकीला अमरत्व दिले.

1936 मध्ये वडिलांच्या सल्ल्याने ते रायगड संस्थानचे महाराज चक्रधर सिंह यांच्या आश्रयाला गेले. राजाश्रयाचा हा कालखंड फारसा दीर्घ नव्हता. परंतु त्यांच्या आयुष्यातील एका कटू प्रसंगामुळे तो लक्षात राहिला. मिर्झापूरमधील एका संगीत परिषदेत त्यांनी रायगडच्या वतीने गायन केले. अनेक नामवंत कलाकार उपस्थित असताना त्यांच्या गायकीला अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही आणि अवघ्या काही वेळात त्यांना श्रोत्यांच्या नाराजीला सामोरे जावे लागले. आयोजकांनी ठुमरी गाण्याची सूचना केली, पण आमिर खां यांचा कल ठुमरीकडे नव्हता; त्यांनी आपल्या कलाभानाशी तडजोड केली नाही. अवघ्या पंधरा मिनिटांत त्यांना माईकसमोरून दूर व्हावे लागले! त्या क्षणी त्यांना दाद मिळाली नव्हती, पण त्या अपमानाच्या राखेतून पुढच्या काळातील आमिर खां जन्म घेत होते.

1937 मध्ये वडिलांचे निधन झाले आणि त्यांच्या आयुष्यातील आधाराचा आणखी एक स्तंभ कोसळला. पुढील काळात दिल्ली, कलकत्ता आणि मुंबई अशा विविध ठिकाणी त्यांचे वास्तव्य झाले. आर्थिक स्थिरता सहज मिळाली नाही. परंतु या भटकंतीतच त्यांचे संगीत अधिकाधिक गहिरे होत गेले. उस्ताद अब्दुल वहीद खान यांच्या विलंबित, गंभीर आणि स्वरप्रधान गायकीचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला; राजब अली खान यांच्या तानांतील चपळता आणि अमान अली खान यांच्या मेरुखंडी विचारपद्धतीतूनही त्यांनी काही आत्मसात केले. परंतु या प्रभावांची नक्कल त्यांनी केली नाही. विविध प्रवाह स्वतःच्या अंतःप्रेरणेत मिसळून त्यांनी जो स्वरविचार घडवला, त्यालाच पुढे ‘इंदूर घराणे’ म्हणून ओळख मिळाली.

आमिर खां यांच्या गायकीचा सर्वांत मोठा वैशिष्ट्यपूर्ण गुण म्हणजे अतिविलंबित लयीत रागाची स्लो उभारणी. त्यांच्या आलापात स्वर जणू स्वतःचा अर्थ शोधत असत. खालच्या सप्तकातील गंभीर स्वरांपासून सुरुवात करून ते रागाच्या अंतरंगात इतक्या संयमाने प्रवेश करीत की, श्रोत्यालाही आपला श्वास त्या लयीशी जुळवावा लागत असे. त्यांच्या आवाजाचा गडद पोत, मंद्र सप्तकातील असामान्य प्रभुत्व, सूक्ष्म श्रुतींचा अचूक वापर आणि अलंकारांपेक्षा स्वराच्या अस्तित्वावर दिलेला भर यामुळे त्यांची गायकी तत्कालीन प्रवाहांपेक्षा वेगळी ठरली. त्यांच्याकडे तान होती, लयकारी होती, बोलतान होती; पण त्या सगळ्यांवर एक संयत सौंदर्याची लगाम होती. त्यांना श्रोत्यांना चकित करण्यापेक्षा रागाला उलगडायचे होते, ही बाब अधोरेखित करण्याजोगी!

त्यांच्या गायकीतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तरान्याचा स्वतंत्र अभ्यास. आमिर खां यांनी तरान्यातील 

अक्षरसमूह, त्यांचे भाषिक आणि सांगीतिक स्वरूप यांचा शोध घेतला. त्यांच्या काही रचनांमध्ये फारसी-दारि परंपरेचा स्पर्श जाणवतो. स्वतःच्या रचनांसाठी त्यांनी ‘सुर रंग’ हे टोपणनाव वापरले. ते केवळ गायक नव्हते; ते राग, शब्द, लय आणि स्वर यांच्या परस्परसंबंधाचा विचार करणारे संगीतचिंतकही होते. त्यांच्या गायकीत बौद्धिक शिस्त आणि भावनिक निवांतपणा एकाच वेळी नांदताना दिसतो.

त्यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ मैफिलींपुरते मर्यादित राहिले नाही. हिंदी चित्रपटांनी शास्त्रीय संगीताला व्यापक श्रोते मिळवून देण्याची शक्यता त्यांना जाणवली आणि त्यांनी काही चित्रपटांसाठी गायन केले. बैजू बावरा, शाबाब, झनक झनक पायल बाजे यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांचे योगदान उल्लेखनीय आहे. शास्त्रीयतेशी तडजोड न करता चित्रपटाच्या माध्यमातून सामान्य श्रोत्यापर्यंत पोहोचण्याचा हा प्रयत्न त्यांच्या कलादृष्टीतील व्यापकतेचा पुरावा आहे. त्यांच्या आवाजातील गहिरेपणाने रुपेरी पडद्यावरही वेगळीच ओळख निर्माण केली.

त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात मात्र स्थैर्य सहज आले नाही. विवाहसंबंधांबाबत उपलब्ध चरित्रस्रोतांमध्ये तपशीलांमध्ये काही विसंगती आढळतात; त्यामुळे प्रत्येक कौटुंबिक प्रसंगाला निर्विवाद तथ्य म्हणून मांडणे योग्य नाही. त्यांच्या वैवाहिक जीवनात ताणतणाव आणि विभक्तता आली, त्यांना मुन्नी बाईंपासून अक्रम आणि रईसा बेगमपासून हैदर अमीर ही संतती झाली, अशी माहिती उपलब्ध चरित्रात्मक स्रोत देतात. हैदर आमिर पुढे अभिनेता म्हणून शहबाज खान या नावाने परिचित झाले. त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयीच्या अनेक आठवणींतून एक गोष्ट मात्र ठळक होते, मैफिलींमध्ये ज्यांच्या स्वरांत इतकी विशाल अंतःशांती जाणवत होती, त्यांच्या खासगी जीवनात मात्र विपरीत अशी अस्थिरता होती.

आमिर खां यांची लोकप्रियता वाढली, सन्मान मिळाले; पण त्यांच्या स्वभावातील साधेपणा आणि अंतर्मुखता कायम राहिली. 1967 मध्ये त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला आणि 1971 मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण प्रदान केला. पुढे त्यांना राष्ट्रपती पुरस्कार आणि ‘स्वर विलास’ यांसारखे सन्मानही प्राप्त झाले. मात्र पुरस्कार सन्मानांनी त्यांच्या साधनेचा केंद्रबिंदू बदलला नाही. त्यांच्यासाठी मैफल म्हणजे स्वतःचे प्रदर्शन नव्हते; ती रागाच्या अंतःस्वरूपाशी साधलेली भेट होती. आमिर खां यांनी स्वतःच्या शैलीला ‘इंदूर घराणे’ म्हटले असले तरी ते घराण्यांच्या कठोर सीमांचे समर्थक नव्हते; विविध परंपरांमधून आत्मसात करून स्वतःची भाषा घडवणे, हीच त्यांची कलात्मक वृत्ती होती, ही गोष्टही महत्वाची आहे!

13 फेब्रुवारी 1974 रोजी कोलकात्यात एका मोटार अपघातात त्यांचे निधन झाले. वयाच्या अवघ्या एकसष्टाव्या वर्षी हा स्वर अचानक थांबला. त्यांच्या मृत्यूने केवळ एक महान गायक गमावला गेला नाही, तर रागाकडे पाहण्याची एक स्वतंत्र दृष्टी, स्वराला वेळ देण्याची एक साधना आणि संगीतामध्ये अंतर्मुख शांततेचे एक विलक्षण अवकाश हरपले. आमिर खां यांच्याकडे पाहताना त्यांच्या आयुष्याची शोकांतिका आणि त्यांच्या कलेचे तेज वेगळे करता येत नाही. बालपणीची आईची उणीव, वडिलांची कठोर तालीम, अपमानाचे प्रसंग, आर्थिक अस्थैर्य, कौटुंबिक गुंतागुंत या सगळ्यांनी त्यांच्या मनात एक खोल एकांत तयार केला असावा; पण त्यांनी त्या एकांताला विलाप बनू दिले नाही. त्याचे रूपांतर त्यांनी स्वरांमध्ये केले. म्हणूनच त्यांच्या गायकीत मोद आहे, पण तो उथळ नाही; विरह आहे, पण तो आक्रंदन करत नाही; आणि अध्यात्मही आहे पण ते प्रबोधनाच्या बाजात नाही. त्यांचा स्वर जणू आत्मसंवाद करतो!.

कदाचित म्हणूनच उस्ताद आमिर खां यांचे संगीत ऐकताना आपल्याला एखादा कलाकार आपल्यासमोर गात आहे, असे फिलिंग कमी येते आणि एखादा सुहृद सृजन स्वतःच्या मनाच्या गाभाऱ्यातला दिवा घेऊन अंधाराच्या तळाशी उतरला आहे, असे अधिक जाणवते. त्यांच्या रागांचा आलेख म्हणजे एखाद्या शांत नदीचा प्रवासच, जिची पहिल्या क्षणी खोली कळत नाही; पण आपण तिच्यासोबत चालत राहिलो की, तळाशी किती काळोख, किती प्रकाश आणि अश्रुत असे किती स्वर दडले आहेत, याची जाणीव होते. त्यांनी अपमानाला टाळ्यांनी उत्तर दिले नाही; त्यांनी त्याला स्वर दिला. त्यांनी एकाकीपणाला शब्द दिले नाहीत; त्यांनी त्याला आलाप दिला. उस्ताद आमिर खां यांचे संगीत सरत नाही. मैफल संपते, स्वर थांबतात, तानपुरा शांत होतो; पण त्यांच्या अतिविलंबित आलापाची एक अदृश्य रेषा श्रोत्याच्या अंतर्मनात बराच वेळ घुमत राहते. एका विलक्षण आत्मानुभवाची अनुभूती देणारा तितकाच विलक्षण स्वरसाज म्हणजे उस्ताद आमीर खां!

- समीर गायकवाड