Wednesday, November 4, 2015

अनुवादित कविता - शमसूर रहमान :बांगलादेशी, उर्दू कविता

एके दिवशी मी वृक्षाकडे गेलो आणि त्याला विचारलं, "प्रिय वृक्षराज, तुम्ही मला कविता करून द्याल का ?" वृक्ष उत्तरला, "जर तू चिरफाळ्या उडवल्यास माझ्या सालीच्या अन खोडाशी एकरूप होऊन गेलास, तर तूच एक कविता होऊन जाशील !" त्या दिवसापासून कुठे झाड तुटताना पाहिलं की मी छिलून निघतो, कवितेच्या जाणिवांतून कित्येक कोस दूर होत उस्मरत राहतो ...
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
प्रसिद्ध बांग्लादेशी कवी शमसूर रहमान यांच्या कवितेचा हा स्वैर अनुवाद आहे. बांग्लादेश म्हटलं की आपल्या डोळ्यापुढे एक ठराविक हिंस्त्र आणि विध्वंसक चित्र येते, डोक्यात एक मासलेवाईक धर्मभेदाचे घड्याळ टिकटिक करू लागते. तिथं सर्वत्रच एकसारख्या वृत्तीची माणसं असतील का, याचा सारासार विचार देखील आपण करत नाही. कारण तिथलं अन्य काही चांगलं आपल्यापर्यंत आलेलं नसतं किंवा येऊ दिलेलं नसतं वा आपणही त्या दिशेने शोधण्याचा प्रयत्न केलेला नसतो.
जो व्यक्ती एका विशालकाय गर्दीच्या समुदायाचा भाग होऊन गेलेला असतो त्याच्याकरिता तर ही बाब जवळपास अशक्य, अतर्क्य होऊन बसते. मग कल्पना करा की ज्या देशात आर्थिक, सामाजिक स्थैर्य नावाला देखील नसेल व भेदाभेद, विषमता, हेट्रेड हाच तिथल्या सत्ताभावाचा पाया असेल तर परिपक्व वा नवनवोन्मेषशाली विचारांची मांडणी करणाऱ्या लोकांची तिथली अवस्था आणि व्याप्ती किती असेल ? अशा लोकांना तिथल्या जनमानसात काय स्थान असेल अन त्यांच्या मतांना काय किंमत असेल ? या सर्वच प्रश्नांची उत्तरे अतिशय निराशाजनक असणार हे सांगायला कुणा कुडमुडया ज्योतिषाची गरज नाही. तरीही असे काही लोक तिथे आहेत. त्यात काही प्रतिभावंत कवी व लेखकही आहेत.
एकोणीसाव्या शतकाच्या प्रारंभीचे अर्वाचीन कवी मायकेल मधुसुदन दत्ता यांचा वारसा पुढच्या पिढीतल्या कवींनी समर्थपणे पेलला. त्यापैकी एक होते शमसुर रहमान. आताच्या पिढीत एक नाव उहीन दासचे आहे ज्याच्या शब्दांचं लवलवतं पातं अनेकांना घाम फोडतेय. असो.. शमसूर रहमान यांनी त्यांच्या या कवितेत वृक्षांच्या संवेदना चितारताना वृक्षांच्या कत्तलीवरही कटाक्ष टाकलाय.
त्याच वेळी कवीने संवेदनशील असणं अनिवार्य आहे हे ही सुचवलं आहे. इतकंच नव्हे तर आपल्या रोजच्या जीवनातील सामान्य वाटणाऱ्या परिचित घटनांत देखील प्रचंड ताकदीचं काव्यबीज दडलं आहे हे ही त्यांनी दाखवून दिलं आहे.
पाच ओळीची ही कविता म्हटलं तर एक संदेश आहे अन कवितेचं प्रयोजनही आहे. हिंसाचार, दारिद्र्य, वंशभेद, निरक्षरता, अनारोग्य, कर्मठता, परंपरावाद आणि विषमता यांनी ग्रासलेल्या आपल्या शेजारी देशातील बिनचेहऱ्याच्या गर्दीच्या लाखो जत्थ्यातील लोकांपैकीच एक बिंदू असलेला एक कवी मनाचा माणूस झाडांच्या वेदनावरही काव्य करतो.... अस्सल कवीमन कुठेही तग धरू शकतं याचे हे धीरोदात्त उदाहरण ठरावे ...
I go to a tree and say: 
Dear tree, can you give me a poem? 
The tree says: If you can pierce 
My bark and merge into my marrow, 
Perhaps you will get a poem. 
I whisper into the ears 
Of a decaying wall: 
Can you give me a poem? 
The old wall whispers back 
In its moss-thickened voice: 
If you can grind yourself 
Into the brick and mortar of my body, 
Perhaps you will get a poem. 

I beg an old man 
Bending on my knees: 
Please give me a poem. 
Breaking the veil of silence, 
The voice of wisdom says: 
If you can carve the wrinkles 
Of my face onto your own, 
Perhaps you will get a poem. 

Only for a few lines of poetry, 
How long must I wait before this tree, 
In front of the crumbling wall, 
And the old man? 
How long will I be bending on my knees? 
- समीर गायकवाड. #अनुवादित_कविता ...