Wednesday, April 19, 2017

कथा विश्वव्यापी दीपस्तंभाची - गोष्ट हेलेन केलरची...


कल्पना करा की तुम्ही अंध आहात, मुके आहात आणि बहिरेही आहात. तुमचे वय जेमतेम दोनेक वर्षे आहे आणि तुम्ही त्या अंधारया आणि आवाजांच्या संवेदना नसलेल्या जगात लहानाचे मोठे होत आहात. मग तुमच्या मनात नैराश्य येईल की हिमशिखरे खुजे ठरतील इतके उत्तुंग विचार येतील ? स्वतःबद्दल काय विचार येतील ?
हातपाय धडधाकट असूनही आपल्या नशिबाला दोष देणारी अनेक माणसं आपण सभोवार पाहतो तेंव्हा एका जगावेगळ्या तरुणीची आठवण हमखास होतेच. ती केवळ अंध नव्हती तर मुकी आणि बहिरीही होती. पाहणे, ऐकणे आणि बोलणे या तिन्ही अंगांना मुकलेल्या एका ध्येयवेडया तरुणीची प्रेरणादायी पोस्ट प्रत्येकाला काही तरी शिकवून जाते...ही पोस्ट आहे हेलेन केलर या असामान्य आणि जिद्दी मुलीच्या आयुष्यगाथेची...
आपण जगभरात अशी अनेक माणसे पाहतो जे आपला वाढदिवस साजरा करतात पण हेलेन जगावेगळी होती, तिनं आपल्या आत्म्याचा वाढदिवस साजरा केला होता. असं करणारी ती पहिली व्यक्ती होती.... एव्हढ्या मोठ्या अपंगत्वावर मात करून तिने जे कर्तुत्व दाखवले त्याला अजूनही जगभरात तोड नाही...


दिव्यांगावर विजय मिळविणारी जगप्रसिद्ध आणि कर्तृत्वसंपन्न अमेरिकन महिला, लेखिका, प्रभावशाली व्याख्याती, समाजसुधारक विचारवंत असा हेलेनचा बहुआयामी परिचय. अमेरिकेच्या अ‍ॅलाबॅमा राज्यातील टस्कंबिआ येथे २७ जून १८८० रोजी तिचा जन्म झालेला. तिच्या वडिलांचे नाव आर्थर व आईचे कॅथरिन. मनस्वी देखण्या असणारया हेलेनवर बालवयातच आपत्तींचा डोंगर कोसळला. ती दीड वर्षांची असतानाच तत्कालीन असाध्य मेंदूविकारामुळे (मस्तिष्कावरण ज्वर -मेनिंजायटीस) आंधळी, बहिरी व मुकी झाली. आधी तर तिला काय होतेय तेच कळाले नाही. पण इतक्या लहान वयातही तिने स्वतःला सावरले. वयाच्या सातव्या वर्षापासून ती अ‍ॅन मॅन्सफील्ड सलिव्हन या शिक्षिकेजवळ ब्रेल लिपीच्या माध्यमातून शिक्षण घेऊ लागली. १८८६ पासून तिची ब्रेलमधली शिक्षण तपश्चर्या सुरु झाली.

२ मार्च १८८७ ही दिवस केलर आपल्या आत्म्याचा जन्मदिवसमानायची ; कारण हा तिच्या शिक्षणाचा पहिला दिवस होता. स्पर्शसंवेदनाच्या साह्याने एका महिन्यातच केलरला भाषा अवगत झाली. अकराव्या पाठानंतर प्रथमच केलरच्या तोंडून मी आता मुकी नाहीहे वाक्य उच्चारले गेले. सलिव्हनची सातत्याने लाभत असलेली शिकवण व हॉरिस मॅन स्कूल फॉर द डेफसारख्या संस्थांचे मार्गदर्शन यांमुळे ती लेखन, वाचन, वक्तृत्व यांच पारंगत झाली. एवढेच नव्हे, तर औपचारिक शिक्षणातही तिने अनन्यसाधारण यश मिळविले.

रॅड्‍‌क्लिफ महाविद्यालयात प्रवेश मिळविण्यासाठी १८९६ मध्ये ती मॅसॅचूसेट्स राज्यातील केंब्रिज स्कूल फॉर यंग लेडीजया संस्थेत जाऊ लागली. तेथे तिने इंग्लिश व जर्मन भाषांत विशेष प्रावीण्य संपादन केले. नंतर १९०० मध्ये रॅड्‌क्लिफ महाविद्यालयात प्रवेश घेऊन पुढील वर्षी तिने पदवी संपादन केली. पर्किन्झ स्कूल फॉर ब्लाइंड्समधूनही तिने पदवी मिळवली. या काळात तिला सलिव्हनचे सतत साहचर्य व मार्गदर्शन लाभले. सलीव्हनने तिला अपार जीव लावला. जणू दोघींचे देह भिन्न होते पण आत्मा एकच होता. त्यांच्यात एक अद्भुत नातं तयार झालं. हे नाते केवळ गुरुशिष्यत्वापुरतेच मर्यादित नव्हते, तर ते एक आदर्श स्नेहाचे, आपुलकीचे, अगाढ विश्वासाचे आणि दृढ मैत्रीचे नाते होते. पुढे सलिव्हनच्या मृत्यूनंतर मेरी अ‍ॅग्नेस ऊर्फ पॉली टॉम्पसन ही केलरची मैत्रीण बनली. एच्. एच्. रॉजर्झ, मार्क ट्वेन, यूजीन डेब्ज अशा अनेक व्यक्तींनी तिला विविध प्रकारे साहाय्य केले होते. चार्ल्स कोपलेंडने हेलेनची प्रतिभा जागृत करून तिला लेखनास प्रवृत्त केले आणि लेखन, व्याख्याने व अपंगसेवा हेच तिचे पुढील आयुष्यातील महत्त्वाचे व्यवसाय ठरले.आपल्या व्यंगावर मात करून मनात आणलं तर माणूस काय करू शकतो याचं सर्वोच्च प्रेरणादायी उदाहरण म्हणजे हेलेनचे आयुष्य होय.ती झपाटल्यासारखं काम करत गेली आणि धडधाकट, सदृढ असणारा जगभरातला समाज तोंडात बोटे घालून तिच्या कामाकडे आ वासून बघतच राहिला.

१९२३ पासून न्यूयॉर्कच्या अमेरिकन फाउंडेशन फॉर ब्लाइंड्सया संस्थेत बरीच वर्षे केलरने काम केले. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात तिने अनेक सैनिकी रुग्णालयांत जखमी जवानांची शुश्रूषा केली. अंधांना शिकता यावे म्हणून आणि इतरही समाजकार्यास हातभार लावावा, या हेतूने तिने हेलेन केलर एन्डोमेंट फंडसुरू केला. त्यासाठी अमेरिका, यूरोप व जपान येथे व्याख्याने दिली. तिला अनेक मानसन्मान मिळाले.तिचं जीवनचरित्र इतकं उत्तुंग ठरलं की तिच्यावर जगभरातील जवळपास सर्व भाषात पुस्तकं लिहिली गेली. शिवाय 'हेलेन केलर इन हर स्टोरी' 'द मिरॅकल वर्कर' हे तिच्या जीवनावर आधारित चित्रपटही निघाले. ज्यांना लोकांनी उत्कट प्रतिसाद दिला होता. हेलेन ही वैयक्तिक आयुष्यात व्यक्ती म्हणून जितकी महान होती त्याहून कितीतरी अधिक पटीने ती एक संवेदनशील व्यक्ती म्हणून अतुलनीय होती. ती मानवी उत्क्रांतीसाठी तर झटलीच पण पानाफुलांवर आणि मुक्या प्राण्यांवरही तिचे अफाट प्रेम होते. विशेषतः तिचे श्वानप्रेम अनाकलनीय होते. तिला जणू त्यांची भाषा अवगत होती. पानेफुले आणि त्यांचे गंधवेडे श्वास तिच्या मनशक्तीचा एक भाग होऊन राहिले होते.

तिने लिहिलेल्या पुस्तकांपैकी बऱ्याचशा पुस्तकांचे पन्नासांहून अधिक भाषांत रूपांतर झालेले आहे. वयाच्या बाविसाव्या वर्षी सुलेव्हनच्या मदतीने लिहिलेले 'द स्टोरी ऑफ माय लाइफ' आजही मोठ्या संख्येत विकले जाते आणि वाचले जाते, 'द साँग ऑफ द स्टोन वॉल', 'मिडस्ट्रीम माय लेटर लाइफ' , 'लेट अस हॅव फेथ' इ. पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. तिने लिहिलेले एक महाकाव्य मात्र तिच्या निवास स्थानास लागलेल्या आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडले होते. आपल्या संकटांना न डगमगता तोंड देणारया हेलेनला १४ सप्टेंबर १९६४ रोजी राष्ट्रपती लिंडन बी. जॉन्सन यांनी हेलनला अमेरिकेमधील सर्व श्रेष्ठ नागरी सन्मान असलेले प्रेसिडेंशियल मेडल ऑफ फ्रिडम दिले. तर इ.स. १९६५ मध्ये नॅशनल वुमेंस हॉल ऑफ फेममध्ये तिची निवड झाली.हेलेनने त्याचं नंतरचे आयुष्य अमेरिकन फाउंडेशन, ह्या अंध लोकांच्या संघटनेसाठी निधी जमवण्यात खर्ची घातले .

दृष्टी नसून मानवी आकांक्षेचे सौंदर्य ती अनुभवू शकली व श्रवणशक्ती नसून अलौकिक प्रेमाचा सुसंवाद ऐकू शकली. केलरचे चरित्र व कार्य केवळ अपंग व्यक्तींना नव्हे तर समाजहितैषी वृत्तीच्या सर्व लोकांना चिरंतन स्फूर्तिदायक ठरणारे आहे. कनेक्टिकट राज्यातील ईस्टन येथे तिचे निधन झाले. सर्व इंद्रिये ठीकठाक असूनही जे काम जगभरातील अनेकांना करता आले नाही ते काम अंध, मूक बधीर असणारया हेलेनने लीलया करून दाखवले. मनात आणलं तर कोणत्याही संकटावर मात करता येते आणि आपलं आयुष्य जगाच्या हितासाठी अर्पण करता येतं हे हेलेनने दाखवून दिलं. 'जगातील सर्व देखण्या वस्तूंना केवळ दृष्टीने वा ध्वनीने अनुभवता येते असे नसून त्यांना आपण अंतःकरणापासून अनुभवू शकतो' हे तिच्या जीवनाचे तत्वज्ञान होते. आपण आपल्याहून उच्चस्तरीय व्यक्तींशी आपली तुलना करण्याऐवजी आपल्याहून निम्नस्तरावरचं जीवन जगणारया व्यक्तींशी आपली तुलना केली की आपण किती भाग्यवान आहोत हे कळते असे ती म्हणायची.

केवळ अपंगच नव्हे तर जगभरातील सर्व लोकाना प्रेरणादायी ठरलेल्या हेलेन केलरच्या आयुष्यातून आपण थोडा जरी बोध घेतला तरी आपले जीवन सार्थकी लागेल. १ जून, इ.स. १९६८ च्या रात्री आर्कन रीज, ईस्टन, कनेक्टिकट येथील घरात झोपेतच हेलेनचा मृत्यू झाला. हेलेन आजही अनेकांचा प्रेरणास्त्रोत आहे, आजही ती जगभरासाठी दीपस्तंभ बनून राहिली आहे. तिच्यापासून काही उर्जास्त्रोत आपल्या आयुष्यातही यावेत यासाठीच तिचे हे स्मरण. 'अंधांना आयसाईट (दृष्टी) नसते म्हणून ते अंध ठरत नाहीत मात्र ज्यांना जगण्याचं व्हिजन (ध्येयउद्दिष्ट) नसते तेच खरे अंध होत' असं ठासून सांगणारया हेलेन केलरच्या असीम जिद्दीला आणि अभूतपूर्व कर्तृत्वाला कितीही सलाम केले तरी ते कमीच आहेत....

- समीर गायकवाड.