Monday, April 10, 2017

गोडी होळी-धुळवडीची !


शहरातल्या बेचव होळी आणि धुळवडीच्या तुलनेत गावाकडचे हे सण अधिक उजवे वाटतात. उपदेशाचे डोस पाजणाऱ्या लोकांचे या दोन दिवसात काही खरे नसते. माझ्या गावाशेजारी लमाण तांडा आहे. तिथल्या होळीची लज्जत जगात सर्वात न्यारी असावी. आजच्या दिवशी विवाहित लमाण स्त्रिया आपल्या नवऱ्यांना वेताच्या फोकाने किंवा पोकळ बांबूने फटके देतात. नवरोबाने उत्तरादखल हात उचलायचा नसतो. फार तर एखादा वार चुकवता येतो. खास वेशात आणि आपल्या एका विशिष्ठ सुरात गाणं गात बायका हा उद्योग पार पाडतात. उन्हे डोक्यावर आल्यावर दारापुढे पाच गोवऱ्यांची होळी पेटवून झाली की मग जेवणाचे वेध लागतात. चुलीवर शिजवलेलं तिखटजाळ मटण आणि पुरणपोळी दोन्हीचा बेत असतो. नवसागरापासून बनवलेली गावठी दारू अफाट झिंगवते. दिवसभर नुस्ता झिंझाटून जातो. दुपार कलताना माणसं दमून जातात. बसल्या जागी लुडकतात. होळीच्या या आगळ्या वेगळ्या रितीत मनमोकळं जगताना सगळी दुःखे वेदना विसरून सहजीवनाचा खरा आनंद घेताना कुणीही जुनं चंदन उगाळत बसत नाही. की कुठला कृत्रिमतेचा लवलेश त्यांच्या वागण्यात राहत नाही.

सूर्याची किरणं तिरपी होऊ लागतात आणि धारोष्ण दुधाच्या मधुर चहाचे आधण विस्तवावर चढते. म्हातारी माणसं वर्षभराचा पाढा वाचून दाखवतात. कोण कुठं चुकला कुणी काय करायला पाहिजे होतंझाल्या गोष्टीवर काय उपाय कारायचा याचे सणकून ताशे वाजवले जातात. अंधार दाटून येऊ लागताच गावभरातून गोळा केलेल्या उंडीवफोडीव लाकडांची रास करून त्यावर गोवऱ्या रचून पाचट - पाला टाकून दिला जातो. कधी कधी वेड्या बाभळींची चळत लावली जाते. पोरं ठोरं आठवड्यापासून या मोहिमेत राबत असतात. आजकाल लाकडं चोरण्याचं आणि जाळण्याचं प्रमाण खूप कमी झालंय पण गावाच्या आड येणाऱ्या घराच्या आणि माणसांच्या नावाने अर्वाच्च शिव्या देत बोंब मारत त्या राशीभोवती फिरण्याचा प्रघात मात्र जोमाने टिकून आहे. माझ्याप्रमाणेच अनेकांना त्यांच्या आयुष्यातील शिव्यांचे यथेच्छ आणि प्राथमिक ज्ञान याच सणातून प्राप्त होत आलेय. शिव्यांची लाखोली वाहणे म्हणजे काय हे या दिवशी अनुभवास येते. जाणती माणसं देखील आपल्या मनातील भडास या निमित्ताने काढतात. पोरांच्या कानात एखाद्या दुष्मनाचे नाव सांगतात आणि त्याच्या नावाने बोंब मारायला सांगतात. बाया बापड्या मध्ये पडल्या की शब्दबंबाळ तुंबळ युध्द साकार होते.

अखेर अंधार गडद व्हायच्या बेतात असताना गावाची म्होरकी लोकं पुढे येतात. होळी पेटवली जाते. लाकडं धडाडून पेटतात. आगीच्या ज्वाळा जिभा काढून वखवखल्यागत वर तोंड काढू लागतात. तडतड आवाज करत लाल निखारे वाऱ्यावर उडून हवेत उंचावर फेर धरतात. पोरांना जाम चेव येतो. मोठ्याने बोंब ठोकत ते सगळा परिसर दणाणून सोडतात. बाया बापड्या येऊन होळीच्या पाया पडतातकुणी एक नैवेद्य अर्पण करते तर कुणी एक घरातलं जुनं सरपण आणून टाकते. निब्बर झालेली धगुरडी माणसं मात्र मिशीवर ताव देत आपल्या टायमात कसं आलबेल होतं आणि कसं चिकणं चोपडं होतं याची कंडी पिकवत बसतात. होळीपासून काही अंतरावर उभी राहून आल्या गेल्या सुक्मा सावित्रीला न्याहाळत उभ्या असलेल्या भुकेल्या उपवाशी तोंडाच्या तरण्या पोरांची थोबाडे एकदम भारी दिसतात. तळ्यावर पाणी प्यायला आलेल्या हरिणीवर डाव टाकून उभ्या असलेल्या सावध वाघासारखी ही पोरं भासतात. बघता बघता आर चांगला पेटला की सगळ्यांची पांगापांग होते. उशिरा 'राष्ट्रीय कार्यक्रमसुरु केलेली काही 'पावली कम माणसंमात्र उगंच मयताला आल्यावानी मुस्कट करून बसून राहतात.

दुसऱ्या दिवशी धुळवडीची सुरुवात नाट्यमय असते. अजूनही धग टिकवून असलेल्या विस्तवावर कुणी एक टवाळ धटींगण पाण्याचे पातेले आणून ठेवतो. त्याचे पाणी तापेपर्यंत दुसरा खाजकोलतीचा दत्तक पुत्र आपल्या वाळक्या काडी-कामठीच्या दौलतीची घमेंड दाखवत आपलं भगूणं आणून तिथं मांडतो. हे कमी की काय म्हणून एखादा हलकट इसम भाजलेलं पण फुटायला झालेलं मडकं आणून त्या निखाऱ्यावर ठेवतो. पातेल्यातलं पाणी तापेपर्यंत मडके फुटून जाते. राख ओली होऊन तिचा चिखल होतो. यामुळे पाण्याची पातेली तोल ढळून आडवी तिडवी होतात. सगळीकडे पाणी सांडते. नकळत होळी विझून जाते. पण राखेचाधुळीचा चिखल होतो आणि ज्या कुणामुळे चिखल झाला त्याला त्यात लोळवण्यापासून ते त्याच्या सर्वांगात राख घालेपर्यंतची तमाम सोंगे ढोंगे होतात. अंगावरची कपडे फाडेपर्यंत माणसं एकमेकाला त्या चिखलात लोळवतात. त्यांचा आदर्श घेत चिल्लर पोरंही मातीच्या चिखलात न्हाऊन निघतात. मातीत लोळून लोळून झालं की त्यांच्यात आपसूक दिलजमाई होते. यामुळे जुनी भांडणं मिटवण्यासाठी लोकं धुळवडीला राखेच्या चिखलात नवी भांडणं करतात. या सगळ्या लाथाळ्यातून दिवस डोईवर येईपर्यंत गाव चिडीचूप झालेलं असे. 'काल पोळी आज नळीया न्यायाने ज्याच्या त्याच्या ऐपतीनुसार सगळ्या गल्ल्यातवरच्या खालच्या आळ्यात खमंग वासाचा घमघमाट सुटलेला असतो. जेवणावळी झाल्या की बायका कुणा एका तालेवाराच्या घरी एकत्र येऊन मातीच्या ओव्या गातात. कुणाचा तरी सुतक पडल्याने वा अन्य अडचणीपायी मागं  राहिलेला कार्यक्रम या निमित्ताने साजरा केला जातो. यावेळी इरकलच्या साड्या चोळ्या नेसलेल्या डोईच्या चांदी झालेल्या वठलेल्या खोडांचा तोरा बघण्याजोगा असतो. दिवस मावळताना अंग जड होऊन जाते अन रात्र अंगणात येण्याआधी बाजेवर पाठ टेकताच डोळ्यात चांदणं लखलखलेलं असते.

वसंतोत्सवपानं -फुलंबहार वगैरे पुस्तकी शब्द झाले. प्रत्यक्षात होळीनंतर सूर्य मातीला भाजून काढू लागतो. झाडे करपून जाऊ लागतात. पानं फुलं सुकून जाऊ लागतात. विहिरींचंडोबीचं पाणी तळाला जाऊ लागतं. अंगाचा तीळपापड होईल अशी आग निसर्ग ओकू लागतो. वाफे कोरडे होतात. उसाचं उरलं सुरलं टाचकं खाण्यासाठी गुरं तरसू लागतात. रामपारी सुरु झालेली उन्हाची धग अंगाची काहिली करून जाते. रांजणं कोरडी होऊ लागतात. पाखरांच्या चोची सुकून जातातबांधावरच्या झाडातली घरटी तडतडून जातात. गोठे तापतात आणि गायी म्हशीसमोरची आमुन्याची पाटी जशी न तशी राहू लागते. या सर्वांच्या पार्श्वभूमीवर आषाढातला पहिला पाऊस पडण्याच्या दिवसापर्यंत गावाकडच्या माणसांच्या जीवनात खरा आनंद भरण्याचे काम होळी आणि धुळवडीच्या माध्यमातून होते. येणाऱ्या मौसमात सलग तीनचार महिने जीवाची लाही लाही करणाऱ्या उन्हाची चाहूल देणारे हे सण अग्नीच्या पूजनाने आणि अग्नी विझवण्याने साजरे होतात हा कसला योगायोग म्हणायचा ?

जगदीश खेबूडकरांच्या शब्दात सांगायचे झाले तर -
अवं हे गाव लई न्यारंहितं थंड गार वारं
ह्याला गरम शिणगार सोसंना,
ह्याचा आदर्शाचा तोरा,  ह्याचा कागद हाय कोरा !
हितं शाहिरी लेखणी पोचंना,
हितं वरणभाताची गोडी रंनको फुकट छेडाछेडी रं !
अरं सोंगाढोंगाचा बाजार हिथलासाळसूद घालतोय्‌ अळीमिळी
अन्‌ सार वरपतीरसा भुरकतीघरात पोळी अन्‌ भायेर नळी रंरंरं !
अशा गावात तमाशा बराइश्काचा जरापिचकारी भरा,
उडू दे रंगउडू दे रंगउडू दे रंग
मखमली पडद्याच्या आतपुनवेची रातचांदणी न्हातहोवू दे दंग...

~~~~~~~~~~

या होळीची आणि धुळवडीची रंगतच न्यारी आहे हेच खरं ...   

समीर गायकवाड.