घुंगरांचा शेवटचा नाद - रसूलनबाईच्या स्वरांची करुण कहाणी!

ही गोष्ट एका मायलेकीच्या कश्मकशची आहे, समाजाच्या निर्ढावलेपणाची आहे आणि तमाम कौशल्ये असूनही दुर्दैवाचे दशावतार ठरलेल्या तरुण गायिकेची आहे! ही गोष्ट एका देखण्या, जिगरबाज तरुणाची आहे ज्याने केवळ सुरेल आवाजाच्या प्रेमापायी आपलं आयुष्य संपवलं होतं, सरतेशेवटी ही गोष्ट एका कलेची आहे जिला लोकांनी बदनाम केले आणि तिचे शोषण केले!

ही गोष्ट एका आईची आहे, तिच्या मुलीची आहे आणि या दोघींच्या आयुष्याभोवती काळाने उभ्या केलेल्या कडवट विरोधाभासांची आहे. ही गोष्ट आपल्या सुरांनी रसिकांच्या हृदयावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या एका गायिकेची आहे, जिला पुढे चरितार्थासाठी चहाची टपरी चालवावी लागली.

ही गोष्ट त्या कलाविश्वाचीही आहे, ज्याच्या मैफलींमध्ये राजे-महाराजे, नवाब, उमराव आणि धनिक आपली संध्याकाळ उजळवत असत; पण काळ बदलला, आश्रयदाते नाहीसे झाले आणि समाजाने आपली नैतिकतेची व्याख्या बदलली, तेव्हा त्याच कलाविश्वातील स्त्रियांच्या वाट्याला उपेक्षा आली. त्यांच्या गळ्यातील सुरांची किंमत कमी झाली नाही; कमी झाली ती समाजाच्या स्मरणशक्तीची आणि कलेला सन्मानाने जगू देण्याची तयारी.

ही गोष्ट मुजरागायिकेपासून सुरू होते आणि हिंदुस्थानच्या शास्त्रीय संगीताच्या गायकीच्या सरताजपाशी येऊन थांबते! मुजरा बंद पडायच्या अखेरच्या काळात बनारसमधल्या सगळ्यात मोठया मुजरा मंडीतल्या 'चावल की गली'मध्ये अदालती बाई नावाची एक तवायफ होती. तिच्या ताफ्यातल्या नर्तिकांची दूरवर ख्याती होती.

ह्या बायकांच्या सौंदर्याच्या आणि नजाकतीच्या वदंता जर खऱ्या असतील तर त्या अप्सरेहून सुंदर, तिलोत्तमेहून देखण्या, मेनकेहून मादक नि उर्वशीहून कमनीय असणार! दस्तूरखुद्द अदालतीबाई अत्यंत देखणी तर होतीच, खेरीज सुरेल गायिका होती असली तरी शरीराचा सौदा करणारी तवायफ नव्हती. तिने आपला देह कुणाला विकला नव्हता.

बनारसच्या जुन्या सांगीतिक जगात अदालती बाईचे नाव प्रेमादराने घेतले जाते. तिच्याविषयी अनेक आख्यायिका सांगितल्या जातात. अदालतीबाईची एक वदंता खूप प्रसिद्ध आहे! तिच्या कोठ्यावर मिर्जापूरच्या नवाबाचा मुलगा यायचा. या मुलाला जन्म देताच जन्मदात्री आई म्हणजे नवाबाची पत्नी निवर्तली होती.

नवाबाने अनेक बायका केल्या होत्या, अनेकींना अंगवस्त्र 'ठेवले' होते. मात्र त्याचा वारसदार असणारा हा देखणा युवराज मात्र कोणत्याही बाईच्या जाळ्यात न सापडता थेट अदालती बाईच्या कोठ्यावर यायचा. खरे तर तो तिच्या मुलाच्या वयाचा होता! मात्र त्याचं तिच्यावर निस्सीम प्रेम होतं.

अदालतीबाईने तिच्याकडील सर्व नर्तिकांना त्याच्यापासून दूर राहायला सांगितलं पण फारसा फरक पडला नाही. एके दिवशी नवाबाला ही भानगड कळली. गांवगल्लीतल्या ज्या गंजक्या ताटात आपण हात धुतले, जिथल्या सज्जांत आपण थुंकलो, जिथे बनारसच्या अनेक किरकोळ रसिकांनी हात टाकला तिथल्या बंद पडत आलेल्या दुकानात आपलं पोरगं जीव टाकतंय हे त्याला सहन झालं नाही.

त्यानं आपल्या मुलाला लाख परीनं समजावलं, पण ते तरुण आशिक मिजाज पोरगं बधलं नाही. अखेर नवाबाने अदालती बाईला दम दिला. त्याच्या भीतीनं तिनं कोठा बंद करायचं ठरवलं. तो तरुण पोरगा तिच्या कोठ्याबाहेर तास न तास येऊन बसायचा. ती बंद दाराआड तगमगत राहायची आणि हा अंधार झेलत पाऊस ,वादळे झेलत बाहेर उभा असायचा. हा सिलसिला काही आठवडे चालला.

नवाबाने अनेक उपाय करूनही त्याला गुंगारा देऊन तो कोवळा पोरगा तिथं यायचाच. एके दिवशी नवाबाने त्याला भीती वाटावी, जरब बसावी म्हणून रोज त्याच्यासोबत जाणाऱ्या मित्राचा आपल्या हस्तकाकरवी त्याचा खून करवला. दहशत दूर राहिली, तो पोरगा खचला. रात्री गंगेच्या घाटावर जिथं मित्राला अग्नी दिला तिथंच तो बराच वेळ बसून राहिला. पण तो पुन्हा कुणाला दिसला नाही. लोक म्हणू लागले त्यानं गंगामैय्याच्या पात्रात उडी मारली, आईच्या कुशीत विसावला.

त्या दिवसापासून तो बेपत्ता झाल्याचं अदालती बाईलाही कळालं. तिचं काळीज तुटलं, आतड्यांना पीळ पडला. अंधाराच्या गर्तेत ढकललं गेल्यासारखं झालं. पण तिनं मनाशी एक कठोर निर्णय घेतला. त्यावर ती ठाम राहिली. तिने, आपण अखेरचा मुजरा करणार असल्याचा गवगवा केला.

तिचे सगळे आशिक त्या दिवशी गोळा झाले, तिने त्यांचे मन रिझवले. ती रात्र तिच्या जीवावर उठली होती. सगळे कदरदान परत गेल्यानंतर तिनं तिच्याजवळची उरली सुरली सगळी दौलत तिच्या वादकांत, सहनर्तिकात, गायिकांत वाटून टाकली. ते ही घरी गेले. रात्रीस दाटून आलेलं मळभ पहाटेस निबिड झालं तेव्हा ती ही गंगेच्या पात्राच्या दिशेने चालू लागली, ती जसजशी पाण्यात जाऊ लागली तसतसा पाण्याचा प्रवाह मोठा होत गेला, वेग वाढत गेला.

गंगेनं तिला आपल्या पोटात घेतलं. त्या भयाण रात्रीनंतर ती कुणाला दिसली नाही. ती कायमची निघून गेली पण त्या दिवसापासून अदालती बाईनं जिथं गंगेत पाऊल टाकलं होतं त्या पाण्याला कान लावले की घुंगरु किणकिणल्याचा आवाज येऊ लागल्याची चर्चा होऊ लागली.

काहींच्या मते अदालती बाईला वास्तवात अशा कुठल्या हालअपेष्टांना तोंड द्यावं लागलं नाही. तिला संघर्ष करावा लागला मात्र त्याची किनार वेगळी होती असं त्यांचं मत. असो या वदंतेत प्रेम आहे, विरह आहे, सत्तेचा दर्प आहे आणि एका स्त्रीच्या असहायतेची कल्पना आहे. अदालती बाईच्या काळातली पिढी नामशेष झाली पण तिचं नाव टिकून राहिलं.

बनारसपासून जवळच असलेल्या उत्तर प्रदेशातील गाझीपूर जिल्ह्यातील बासूका ह्या गावी बहुतांश तवायफ येऊन वसल्या. या परंपरेतील अनेक कुटुंबे पिढ्यान्‌पिढ्या संगीत आणि नृत्याच्या माध्यमातून उपजीविका करीत आली आहेत. छोटा पारा आणि बडा पारा अशा त्यांच्या दोन वसाहती तिथं वसल्या. एके काळी 'रेडिओ सिलोन'वर जे फर्माइशी गाण्यांचे कार्यक्रम सादर केले जायचे त्यात फर्माइश करणाऱ्या मंडळींचे जे पत्ते सांगितले जात त्यात ह्या दोन्ही वस्त्यांचा समावेश अग्रक्रमाने होता!

अदालती बाईबद्दल बनारसमध्ये आजही विविध कथा सांगितल्या जातात. अदालती बाईला एक मुलगी होती तिचं नाव होतं रसूलन. 1902 मध्ये उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर जिल्ह्यातील कच्छवा बाजार इथला तिचा जन्म. तिचे मूळ नाव रसूलन हुसैन . आपल्या हरहुन्नरी आईकडून तिने खयाल, दादरा, ठुमरी, टप्पा शिकून घेतला. तिची गायकी अफाट होती.

रसूलनबाईंचे बालपण श्रीमंतीत गेले नाही. कलेचा वारसा मिळाला असला, तरी त्या वारशासोबत सामाजिक प्रतिष्ठेची हमी मिळत नव्हती. पाचव्या वर्षीच तिच्यातील संगीतविषयक क्षमता लक्षात आली आणि तिला उस्ताद सम्मू खाँ यांच्याकडे संगीत शिकण्यासाठी पाठवण्यात आले. पुढे सारंगीवादक आशिक खाँ आणि उस्ताद नज्जू खाँ यांच्याकडून तिने तालीम घेतली.

लहान वयातच रागदारीची समज आणि स्वरांमधील बारकावे आत्मसात करण्याची तिची क्षमता दिसू लागली. तिचे पहिले महत्त्वाचे सादरीकरण धर्मजयगड संस्थानच्या दरबारात झाले. त्यानंतर रामपूर, रतलाम, दरभंगा, रेवा, पन्ना आणि इंदूर यांसारख्या संस्थानांकडून तिला गायनासाठी निमंत्रणे येऊ लागली. एका सामान्य कुटुंबातून आलेल्या मुलीचा प्रवास दरबारी मैफलींपर्यंत पोहोचत होता.

रसूलनबाईंच्या आयुष्याचा विचार करताना ठुमरीचे सामाजिक स्थान समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. आज आपण शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताच्या चौकटीत ठुमरीचा विचार करतो; पण तिच्या अनेक परंपरांचा विकास तवायफांच्या मैफलींमध्ये झाला. ह्या स्त्रिया, केवळ नृत्य करणाऱ्या किंवा पुरुषांचे मनोरंजन करणाऱ्या स्त्रिया नव्हत्या. त्यांच्या शिक्षणात संगीत, काव्य, भाषा, नृत्य, अदब आणि संभाषणकलेचा समावेश असे.

रागदारीच्या रचना, ह्या बायका बारकाव्यासह लक्षात ठेवत, नव्या चाली आत्मसात करत, काव्याचा अर्थ समजून घेत आणि रसिकांशी संवाद साधत. काही तवायफांचे आश्रयदात्यांशी प्रेमसंबंध असत; काहींच्या आयुष्यात लैंगिक शोषण किंवा आर्थिक परावलंबनही होते. मात्र केवळ या गोष्टींमुळे तवायफांच्या संपूर्ण जगण्याला केवळ लैंगिक व्यवसायाच्या एका चौकटीत बंदिस्त करणे म्हणजे, त्यांच्या सांगीतिक आणि सांस्कृतिक योगदानाची अवहेलना करणे होय.

रसूलनबाईंची खरी ताकद त्यांच्या आवाजातपुरती नसून शब्द आणि सूर यांच्या मधल्या सूक्ष्म जागेत होती. ती बनारस घराण्याच्या गायकीशी संबंधित होती आणि विशेषतः पूरब अंगाच्या ठुमरीत त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. ठुमरी, टप्पा, दादरा, चैती, कजरी, होरी आणि पूरबी गीत अशा अनेक प्रकारांत त्या पारंगत होत्या. त्यांचा आवाज भरदार होता; त्या भरदारपणात कोरडेपणा नव्हता!

त्यांच्या गायकीतून शब्दांना भाव मिळत असे, भावाला स्वर मिळत असे आणि स्वराला अर्थ मिळत असे. विरहाचे गाणे गाताना नायिकेच्या दुःखाच्या वर्णनापलीकडे जाऊन त्या दुःखातील संकोच, आठवण, रुसवा, आतुरता आणि न बोलता राहिलेल्या इच्छाही स्वरांमधून व्यक्त करत. ठुमरीच्या ‘बोल-बनाव’ शैलीला आवश्यक असलेली ही भावनात्मक सूक्ष्मता, ही सर्व त्यांच्या गायकीची वैशिष्ट्य होती.

परंतु एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, तवायफांच्या दुनियेतील सामाजिक पायांना धक्के बसू लागले. दरबारी आश्रय कमी होत गेला, संस्थानांचे सामर्थ्य ढासळले आणि जमीनदारी व्यवस्थेतील बदलांमुळे मैफलींचे जुने आर्थिक जाळे विस्कळीत झाले.

ब्रिटिशकालीन ‘अँटी-नॉच’ चळवळ आणि पुढील सामाजिक सुधारणांच्या वातावरणात तवायफांच्या कलेला अनेकदा अनैतिकतेशी जोडण्यात आले. स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर भारतात ‘सुसंस्कृत’ कलावंताची प्रतिमा तयार होत असताना तवायफांच्या परंपरेतून आलेल्या स्त्रियांना आपली कला टिकवण्यासाठी स्वतःच्या खासगी आयुष्याचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे नवे पुरावे द्यावे लागत होते. ह्या काळात रसूलनसह सर्वांच्या जिवाची होरपळ झाली.

रसूलनबाईंच्या जीवनातील एक विलक्षण महत्त्वाची नोंद म्हणजे 1935 मध्ये ग्रामोफोनसाठी ध्वनिमुद्रित झालेली ठुमरी. त्यांच्या एका जुन्या एडिशनमध्ये ‘लगत जोबनवा में चोट, फूल गेंदवा न मार’ असे शब्द होते. पुढे अधिक प्रसिद्ध झालेल्या एडिशनमध्ये‘जोबनवा’च्या जागी ‘करेजवा’ आले; शरीरातील तारुण्यावरील आघाताची प्रतिमा हृदयावरील जखमेच्या प्रतिमेत बदलली.

हे गाणे म्हणजे केवळ ठुमरीच्या एका शब्दांतला बदल नव्हता. त्यातून स्त्रीच्या शरीराविषयी बोलण्याची सामाजिक मर्यादा, शृंगाराची स्वीकारार्हता आणि कलावंताच्या व्यक्त होण्याच्या स्वातंत्र्यावर कोणाचे नियंत्रण असावे, हे प्रश्न आकळले. तवायफांच्या गायकीने जपलेल्या अंतरंगातील भावनांना पुढे अधिक ‘सभ्य’ चौकटीत बसवले गेले. त्यात काही कलारूपांना व्यापक मान्यता मिळाली; पण त्या परंपरा घडवणाऱ्या स्त्रियांची नावे आणि त्यांचे योगदान हळूहळू मागे पडले.

रसूलनची कीर्ती आईसारखीच होती पण कदरदान आकसत गेले आणि त्यांना वाईट दिवस आले. 1947 च्या सुमारास स्वातंत्र्य लढा परमोच्च टोकास पोहोचला होता आणि त्याच सुमारास ह्या बायकांचे कोठे अखेरचा घटका मोजीत होते. अनेकींनी गायकीचा पेशा सोडून वेश्या व्यवसाय पत्करला. रसूलन त्याला अपवाद होत्या.

1948 च्या सुमारास रसूलनबाईंनी मुजरा आणि कोठयावरची गायकी सोडून दिली. शास्त्रीय व उपशास्त्रीय संगीताच्या कार्यक्रमांत मात्र सहभागी होत राहिल्या. त्याच साली म्हणजे वयाच्या सेहेचाळीसाव्या वर्षी, साडीविक्रेता असणाऱ्या सुलेमानशी त्यांचा निकाह झाला. त्याच्यापासून त्यांना पुत्ररत्नप्राप्ती झाली, वजीर त्याचं नाव. देशाला स्वातंत्र्य मिळालं, मात्र फाळणीची जखम जिव्हारी लागली. अनेक कुटुंबांची यात वाताहात झाली. रसूलनबाई देखील यास अपवाद नव्हत्या.

मुलगा वजीर ह्याला सोबत घेऊन त्यांचा पती सुलेमान पाकिस्तानला निघून गेला, देशाबरोबर अभागी रसूलनच्या कुटुंबाचीही फाळणी झाली. रसूलन मात्र भारतात राहिल्या. नवरा आणि मुलगा गेल्याचा विरह त्यांच्यासाठी अत्यंत वेदनादायी होता. रसूलनबाईंच्या कारकिर्दीतील उतरत्या काळाला, केवळ वैयक्तिक दुर्दैव म्हणून पाहता येत नाही.

त्यांच्या जगण्याला आधार देणारी जुनी मैफलींची अर्थव्यवस्था आधीच ढासळली होती. स्वतंत्र भारतात संगीताच्या नव्या संस्था उभ्या राहत होत्या, परंतु त्यात पारंपरिक तवायफ गायिकांना समान प्रतिष्ठा मिळवणे सोपे नव्हते. आकाशवाणीवरील गायनासाठी स्त्रीने विवाहाचा पुरावा द्यावा लागल्याच्या उल्लेखांतून त्या काळच्या सामाजिक निकषांची कल्पना येते.

संगीतकौशल्य असूनही ‘सन्माननीय’ कौटुंबिक ओळख सिद्ध करावी लागणे, ही कलाकाराला तिच्या कलेबाहेरील चौकटीत बांधून ठेवणारी अट होती. परिणामी, रसूलनबाईसारख्या कलावंतांना पुरस्कार मिळत असतानाच त्यांच्या जगण्याची आर्थिक बाजू अस्थिरच राहिली होती.

रसूलननी अहमदाबादला स्थायिक व्हायचं ठरवलं. त्यांना स्थिरस्थावर व्हायला बराच मोठा काळ जावा लागला. कशाबशा त्या सावरल्या देखील. परंतू नियतीला त्यांचं इतकंसं सुख देखील बघवलं नाही. सप्टेंबर 1969 च्या सुमारास गुजरातमध्ये भयंकर हिंदू मुस्लिम दंगे उफाळले. त्यात अहमदाबादमधील रसूलनच्या घराची राखरांगोळी झाली. आयुष्यभर संगीत जपणाऱ्या या गायिकेला आता स्वतःचे घर आणि स्थिर संसार जपण्यासाठीही आधार उरला नव्हता.

दंगलीत जळालेले त्यांचे घर म्हणजे केवळ भिंती आणि छप्पर नव्हते; अनेक वर्षांच्या आठवणी, वैयक्तिक वस्तू आणि जगण्याच्या उरलेल्या आधाराचे ते अपरिवर्तनीय नुकसान होते. अत्यंत खिन्न मनाने त्यांनी गुजरात सोडलं आणि त्या उत्तरप्रदेशकडे रवानाझाल्या. खरे तर अहमदाबादला जाण्याचा निर्णय त्यांचा एकटीचा नव्हता. त्यांची शिष्या गीताबेन साराभाई यांच्या निमंत्रणावरून त्या अहमदाबादला वास्तव्यास गेल्या होत्या.

नवरा तसेच एकुलता एक मुलगा सोडून, संगीत आणि देशावरच्या प्रेमापोटी भारतात राहिलेल्या रसूलनबाईंना मुसलमान असल्याची भयंकर किंमत मोजावी लागली. अहमदाबाद सोडल्यानंतर त्या दिल्ली आणि अलाहाबाद येथे राहिल्या. सुरुवातीला इथे त्यांनी हलाखीत दिवस काढले.

ज्या अलाहाबाद आकाशवाणी केंद्रावर त्यांच्या गायनाचे प्रसारण झाले होते, त्याच केंद्राजवळ त्यांनी चरितार्थासाठी छोटी चहाची टपरी चालवली. ज्यांच्या गाण्यांनी कधीकाळी मैफली भरून जात; त्यांना आता रोजच्या उदरनिर्वाहासाठी चहाचे कप विकावे लागत होते. या विरोधाभासात त्यांच्या वैयक्तिक अपयशापेक्षा समाजाने आपल्या सांगीतिक वारशातील स्त्रियांच्या जीवनाची घेतलेली अपुरी जबाबदारी अधिक तीव्रतेने दिसते.

त्यांच्या दुर्दैवाच्या दशावताराची भनक लागल्यानंतर त्यांना योग्य ते स्थान देण्याचा प्रयत्न झाला. त्यांचे छायाचित्र अलाहाबाद आकाशवाणी केंद्रात लावण्यात आलं. त्या प्रसंगी त्यांनी विलक्षण मार्मिक उद्गार काढले. त्यांचे छायाचित्र जिथे लावण्यात आलं होतं त्याच्या आजूबाजूस तत्कालीन विख्यात गायिकांची छायाचित्रे होती.प्रत्येक तसबिरीखाली त्यातील गायिकेचे नाव होते, जसे की, मालतीदेवी गायत्रीदेवी आशादेवी इत्यादी.

त्या तसबिरींना पाहून रसूलनबाई बोलल्या, "ह्या सगळ्या देवी होत्या आणि आता मी अखेरची 'बाई' उरली आहे!"
त्या उद्गारातून व्यक्त होणारी वेदना खरी आणि व्यापक होती. ‘देवी’ म्हणून गौरवलेल्या स्त्रिया समाजाला स्वीकारार्ह वाटत होत्या, पण ‘बाई’ या शब्दाला चिकटलेला सामाजिक कलंक पुसला जात नव्हता. कलेला प्रतिष्ठा मिळाली तरी ती घडवणाऱ्या स्त्रीला प्रतिष्ठा मिळेलच असे नाही, हे या घटनेचे कडवे वास्तव होते!

रसूलनबाईंचे निधन 15 डिसेंबर 1974 रोजी अलाहाबाद येथे झाले. त्या वेळी त्या 72 वर्षांच्या होत्या. तत्पूर्वी त्यांना संगीत नाटक अकादमीचा मान मिळाला होता; बनारस घराण्याच्या ठुमरी गायकीत त्यांनी स्वतःचा ठसा उमटवला होता; त्यांच्या ध्वनिमुद्रिका जतन झाल्या होत्या आणि त्यांच्या गायकीचा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचला होता. तरीही त्यांचे अखेरचे दिवस आर्थिक हलाखीत गेले. त्यांच्या कलेची प्रतिष्ठा आणि त्यांना जगण्यासाठी आवश्यक असलेली सामाजिक-आर्थिक सुरक्षितता या दोन वेगळ्या गोष्टी ठरल्या.

डिसेंबर 1974 मध्ये रसूलनचं निधन झालं आणि खऱ्या अर्थाने भारतातला मुजरा मृत्यूमुखी पडला, अस्सल गायकी पोरकी झाली. रसूलनला आपलं बाई असण्याचं दुःख सांगायचं नव्हतं तर आपल्या मादीपणाच्या टोकदार इतिहासाची व्यथा सांगायची होती पण त्यांची व्यथा ऐकायला समाजापाशी वेळ नव्हता.

अदालती बाई आणि रसूलन यांची दास्तान अभ्यासताना हुरहूर लागून राहते. अशा कित्येक कथा कहाण्या आपल्या मातीत दफन असतील. ज्या बायकांचं जगणं समाजाने कधी मोजलंच नाही त्यांच्या आयुष्यातला दर्दच इतका टोकदार आणि धारदार आहे की त्यापुढे जगातली सगळी दुःखे फिकी पडावीत!

काहींना आयुष्यभर संघर्ष करूनही त्याचे योग्य ते फळ त्यांना मिळत नाही, दरम्यान त्यांची कठोर परीक्षा मात्र जारी राहते! काहींची दास्तान अमर होते तर अनेकांची दखल अणूरेणूइतकी उरत नाही! इतरांची दुःखे पाहिली की आपण किती नशीबवान आहोत याची प्रचीती येते. आपण जर संवेदनशील असू तर नकळत दिगमूढ होऊन जातो!

आपल्यावर जीव ओवाळून टाकणाऱ्या तरण्या मुलासाठी स्वतःला संपवणाऱ्या आईच्या पोटी जन्माला आलेल्या रसूलनचे जगण्याचे उसुल तडजोड करणारे असते तर कदाचित तिच्या भाळी श्रीमंताची मौत आली असती! उसुल कधीकधी विलक्षण जिवघेणी परीक्षा घेतात!

- समीर गायकवाड

 

काही नोंदी - रसूलनबाईंचा वारसा त्यांच्या मृत्यूनंतरही संपला नाही. शहनाईवादक उस्ताद बिस्मिल्ला खाँ यांनी आपल्या संगीतप्रेरणांमध्ये रसूलनबाई आणि बतूलनबाई या बहिणींचा उल्लेख केल्याची नोंद आढळते. रसूलनबाईंच्या गायकीतून ठुमरीची भावसमृद्ध परंपरा पुढे आली; तिच्या ध्वनिमुद्रिका आजही ऐकता येतात. सबा दिवाण यांच्या, 'द अदर साँग' या माहितीपटाने तवायफांच्या जगण्याकडे, त्यांच्या कलेतील बारकाव्यांकडे आणि समाजाने त्यांना विसरण्याच्या प्रक्रियेकडे नव्याने लक्ष वेधले. त्या माहितीपटाचे महत्त्व केवळ जुन्या गाण्याचा शोध लावण्यात नव्हते. इतिहासाने बाजूला ठेवलेल्या स्त्रियांची कला आणि त्यांचे आयुष्य पुन्हा सार्वजनिक चर्चेत आणण्यात होते. 

अदालती बाईची कथा आणि रसूलनबाईंचे दस्तऐवजी आयुष्य या दोन वेगळ्या स्तरांवर उभ्या असल्या, तरी त्या आपल्याला एका सामायिक प्रश्नापाशी आणून ठेवतात. स्त्री कलाकाराचे कौशल्य आपण स्वीकारतो, तिच्या सुरांना दाद देतो, तिच्या नृत्यावर मोहित होतो; पण तिचे जीवन आपल्या सामाजिक नैतिकतेशी जुळत नसेल, तर तिच्या कलेचा सन्मान तिच्या माणूसपणाच्या सन्मानात का बदलत नाही? तवायफांच्या परंपरेतल्या स्त्रियांनी शतकानुशतके ठुमरी, टप्पा, कथक आणि इतर कलाप्रकार जिवंत ठेवले. पण या कलांची प्रतिष्ठा मुख्य प्रवाहात वाढू लागल्यावर त्यांच्या मूळ वाहकांनाच मागे ढकलण्यात आले. कला स्वीकारली गेली; कलाकाराच्या इतिहासावर मात्र पडदा टाकला गेला. ह्यावर आजही बोलले जात नाही! 

रसूलनबाईंची कहाणी म्हणूनच केवळ एका गायिकेच्या वैयक्तिक दुःखाची कहाणी नाही. ती कलेच्या सामाजिक इतिहासाची कहाणी आहे. अदालती बाईच्या बाबतीत लोकस्मृतीने विरहाची दंतकथा जपली; रसूलनबाईंच्या बाबतीत ध्वनिमुद्रिका, पुरस्कार, माहितीपट आणि चरित्रात्मक नोंदी आपल्याला प्रत्यक्ष इतिहासापर्यंत घेऊन जातात. दोन्हींच्या मधोमध एकच प्रश्न सतत ऐकू येतो—ज्यांच्या सुरांनी समाजाला आनंद दिला, त्यांच्या दुःखाची जबाबदारी समाजाने कधी स्वीकारली? आज अदालतीबाईंसारख्या स्त्रियांचे सामाजिक स्थान काय आहे यावर समाज कधीच बोलत नाही.    
रसूलनबाईंच्या अखेरच्या आयुष्याची आठवण करताना, त्यांच्या हातातल्या चहाच्या कपांप्रमाणेच, त्यांच्या गळ्यातून उमटलेली भैरवी आठवायला हवी. कारण चहाची टपरी ही त्यांच्या पराभवाची एकमेव ओळख नव्हती; ती त्यांच्या  जिवंत राहण्याच्या प्रयत्नाची खूणही होती. घर जळाले, संसार विस्कटला, आश्रयदाते दूर गेले आणि सामाजिक प्रतिष्ठेच्या चौकटीने त्यांना वारंवार बाहेर ढकलले, तरीही त्या जगत राहिल्या. त्यांच्या कलेचे मोल केवळ पुरस्काराने ठरत नाही; ते ठरते त्यांच्या आवाजाने संगीतपरंपरेला दिलेल्या समृद्धीमध्ये!

अदालती बाईच्या पावलांचे ठसे गंगेच्या पाण्यात विरघळले असतील, घुंगरांच्या आवाजाभोवती दंतकथा गुंफल्या गेल्या असतील; पण रसूलनबाईंच्या स्वरांचा ठसा ध्वनिमुद्रिकांमध्ये जतन झाला आहे. तो स्वर ऐकताना आपल्याला एका कलाकाराची प्रतिभा अनुभवता येते आणि त्यांच्या आयुष्याचे शोषण करणाऱ्या समाजाचे मौनही ऐकू येते. त्यांच्या गाण्यातील विरह हा प्रियकरापासून दूर राहण्यापुरता मर्यादित नव्हता. त्यात हरवलेल्या घराचा, तुटलेल्या संसाराचा, बदललेल्या काळाचा आणि आपल्या कलेला प्रतिष्ठा मिळूनही स्वतःला समाजात सन्मानाचे स्थान न मिळाल्याचा सल पाझरला होता..