Friday, July 29, 2016

चिंगारी 'अमरप्रेम'मधली ....


काळोख्या रात्री हेलकावे खात चाललेली नाव. नावेवर प्रत्येक क्षणाला आदळणारया लाटा अन त्यांचा सपासप आवाज. नावेच्या पुढच्या टोकाला धूसर दिसणारा नावाडी आहे जो एका संथ लयीत वल्ही मारतोय. नावेवरच्या शाकारलेल्या झोपडीत पाठमोरी बसलेली आहे, ती पुष्पा ! डोईजवळच्या हलत्या कंदीलाच्या फिकट पिवळसर उजेडात ती अगदी दिलखुलास सुरेख दिसतेय, अगदी मन लट्टू व्हावे अशी दिसत्येय ती. आनंदी रंगाची निळ्या झाकेतली साडी तिला खूपच खुलून दिसत्येय. फिकट निळ्या रंगाचे किंचित आवळ पोलके घालून बसलेल्या पुष्पाने हातात गच्च भरलेल्या जर्दनिळ्या बांगड्या, गळ्यात सोन्याचे सर अन कानात हलणारे गोलाकार झुबे घातलेत ! कपाळावर ठळक मोठा गोलाकार गंध अन नाकात सोन्याची मोरणी...खरे तर तिच्या गालावर पडणारया खळ्यानीच माणूस घायाळ व्हावा अन तिच्या मासोळी डोळ्यात सदा पाझरणारे स्नेहाचे भाव बघून पुन्हा जीवित व्हावा !...
आपल्या पदराशी ती चाळा करत बसलीय अन तिच्या समोर आहे तो नजरेत अनामिक नशेचे अगणित कैफ घेऊन बसलेला परीटघडीच्या पांढरया शुभ्र कपड्यातला रुबाबदार आनंदबाबू ! पांढरेशुभ्र बंगाली धोतर अन शुभ्र पायघोळ सदरा, त्यावर घेतलेले शुभ्र मखमली उपरणे. हातात लालबुंद मदिरेचा ग्लास घेऊन या थाटात बसलेला आनंदबाबू तिच्याकडे आसक्त नजरेने पाहतो आहे अन पुष्पा त्यांच्याकडे तोंड करून बसलेली आहे. नावाडी एका संथ लयीत नाव हाकतोय, रात्र देखील या दोहोंच्या हालचाली बेधुंद होऊन बघत्येय, कंदिलाचा उजेड अंधारातील चांदण्यांना वाकुल्या दाखवित पुष्पाच्या चेहऱयावरून ओसंडून वाहतोय. अन तो परीकथेतला राजकुमार त्याच्या वेदना मदिरेत उतरवताना दर्दभरया आवाजात तराणे छेडतोय,
'चिंगारी कोई भडके तो सावन उसे बुझाये सावन जो अगन लगाये,
उसे कौन बुझाये पतझड जो बाग़ उजाड़े,
वो बाग़ बहार खिलाये जो बाग़ बहार में उजड़े, उसे कौन खिलाये ?'...

गात असतानाच मध्येच उठून तो नावेच्या टोकाकडे पुढे जातो अन ती त्याच्या हातातला ग्लास घेऊन उभी राहते. तो आता तिच्या डोळ्यात पुरता उतरला आहे अन ती त्याच्या मदिरेत !.... 'हमसे मत पुछो कैसे मंदिर टूटा सपनोंका' असे म्हणत म्हणत तो पुन्हा तिच्या जवळ येऊन उभारतो अन ती आपल्या थरथरत्या हातातला ग्लास त्याला देते.
पार्श्वसंगीतात एक आत्यंतिक मन विदीर्ण करणारी व्हायोलीन वाजत राहते अन दूर नदीच्या काठावर दिसणारी दिव्यांची बारीक रांग लाटेच्या जोशात या दोहोंसाठी झोके घेत असल्याचा आभास होत राहतो....
मनाला रुखरुख लावत गाणं संपतं ....

बघता बघता अडीचेक तासाचा चित्रपट संपून जातो, थियेटरमध्ये लाईट्स लागतात. प्रेक्षक बळेच उठतात अन एक्झिट डोअर्सच्या दिशेने सावकाश चालू लागतात..
चित्रपट पाहून आपण यथावकाश घरी जातो पण पुष्पा, आनंदबाबू अन त्यांच्या आरसपानी प्रेमाच्या चांदण्यात न्हाऊन निघालेलं हे गाणं काही डोक्यातून जात नाही...
हे गाणं अजूनही कुठेही कधीही लागले तरी मनाची एक का होईना तार छेडल्याशिवाय राहत नाही....

हा चित्रपट होता 'अमरप्रेम'. राजेशखन्ना अन शर्मिला टागोरचा १९७२ मधला सुपरहिट चित्रपट. 'अमरप्रेम' नेमका कधी पाहिलाय ते आठवत नाही. पण २५ मीटर बॅंड अर्थात रेडीओ सिलोन, विविधभारती लावुन हे गाणे अनेकवेळा ऐकल्याचे आठवते. चित्रपट पाहताना 'पुष्पा' आणि 'आनंदबाबू'शिवाय लक्षात राहणारे आणखी एक पात्र 'नंदू'चे आहे. सावत्र आईचा छळ सोसणारा नंदूला पडद्यावर पाहताना तेंव्हा फार वाईट वाटायचे. लहानगा नंदू आणि त्याच्याशी कपटभाव ठेवून वागणारी सावत्र आई व चित्रपटाच्या शेवटी मोठा झालेला नंदू आपल्या मानलेल्या आईला (पुष्पाला) आपल्या घरी घेऊन जातो, इतकीच अमरप्रेमची किशोर वयातील आठवण. बडा नटखट हैहे एकच गाणं तेव्हा खूप दिवस लक्षात राहीलं. आनंदबाबू, पुष्पा यांचं नातं कळण्याचं ते वयच नव्हतं. पण पुढे आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर अमरप्रेमभेटतच राहीला. दुःख आणि आनंदाचे रंग गडद करत गेला ....



पुढे दूरदर्शनवर 'छायागीत', 'रंगोली'मध्ये हे गाणं खूप वेळा पाहिलं. वयानुसार वाढलेल्या जाणीवा अन अनुभव यातून नंतर या गाण्याचा अर्थ थोडाफार कळत गेला पण अजूनही पूर्ण अर्थ कळलाच नाही असे वाटते. मागे काही वर्षांनी 'अमरप्रेम' मॅटिनीला पाहिला. त्या काळी मॅटिनीला जुने चित्रपट लागत असत.. तेंव्हा पाहिलेला 'अमरप्रेम' अन किशोरवयात पाहिलेला 'अमरप्रेम' अन आता यु ट्यूबवर पाहतानाचा 'अमरप्रेम' दरवेळेस वेगवेगळे अनुभव देऊन गेला. आनंदबाबू अन पुष्पाच्या नात्यातले गहिरे रंग दरवेळेस अधिक गहिरे होतात... छोट्या नंदूवर अपार वात्सल्याने प्रेमाचा वर्षाव करणारी पुष्पा आनंदबाबूच्या प्रेमाला कसे सामोरे जावे याचा सामना करू शकत नाही. कालांतराने आनंदबाबू आणि पुष्पा प्रौढत्वाकडून वृद्धत्वाकडे झुकतात. त्यांच्या प्रारब्धाचा भोग ते भोगू लागतात. पुढे जाऊन पुष्पा धुणे-भांडी करणारी गलितगात्र वृद्धा होते तर आनंदबाबूंचे ऐश्वर्य अन शानोशौकत लोप पावते. काळाच्या एका वळणावर ते दोघे पुन्हा भेटतात, तेंव्हाचा सीन खूप भाव खाऊन जातो. स्वतः असहाय असलेला आनंद पुष्पाला सहानुभूती दाखवू लागतो तेंव्हा त्याच्यावर म्हातारचळ लागल्याचे टोमणे उडतात अन पुष्पाच्या चारित्र्यावर पुन्हा शिंतोडे ! तिच्या अवहेलनेचा हा मूक प्रवास तो पुन्हा पुन्हा अनुभवतो. एका असहाय स्त्रीच्या प्रेमाची कथा अमरप्रेम आपल्या समोर मांडत राहतो अन व्यवहारी दुनिया परत परत तिचे तुकडे करत राहते...

रो मत पुष्पा, आय हेट टियर्स ! क्योंकी आंसू इन्सान को कमजोर बना देते हैअसे म्हणणारा आनंदबाबू वृद्ध पुष्पाच्या आजारपणाच्या वंचनेत असतानाच त्याला पुन्हा एकदा नंदू भेटतो. नंदूला तो पुष्पाकडे घेऊन जातो. चित्रपटाच्या शेवटी नंदू आपल्या मानलेल्या आईला म्हणजे पुष्पाला आपल्या घरी घेऊन जातो. तो तिला घेऊन जातो ते दिवस दुर्गापूजेचे असतात, तिला तो टांग्यात बसवून घेऊन जातानाचे दृश्य पडद्यावर दिसते, दृश्याच्या पार्श्वभूमीत अनेक लोक दुर्गामातेची तसबिर हातात घेऊन घराकडे जाताना दिसतात, हे विलक्षण परिणामकारक टायमिंग साधले आहे. जणू काही नंदूसुद्धा त्याच्या दुर्गेला घरी घेऊन जातो आहे असे भासते. ते घरी पोहोचतात तेंव्हा बालपणी नंदूने लावलेले पारिजातकाचे रोपटे आता एका बहरदार अन फुलांनी डवरलेल्या झाडात रुपांतरीत झालेले दिसते. 'अमरप्रेम'च्या क्लायमॅक्सला डोळ्याच्या कडा नकळत ओल्या होऊन जातात. अश्रूंची ही सर हवीहवीशी आहे. विभूतिभूषण बंदोपाध्याय या महान बंगाली कथालेखकाच्या कथेवर हा चित्रपट आधारला होता. 'अपूर संसार', 'पाथेर पांचाली' हे सत्यजित रें चे सिनेमे यांच्याच कथांवर आधारित होते. ही ऐतिहासिक पृष्ठभूमीही या चित्रपटाला आहे, किंबहुना या दमदार कथेच्या जोरावर 'अमरप्रेम' मनात घर करून राहतो....

'अमरप्रेम'ची शक्तिस्थाने म्हणजे बंदिस्त पटकथा, शक्ती सामंतांचे दिग्दर्शन, आनंद बक्षींचे संगीत, मेंदूवर ताबा मिळवणारे पंचमदांचे संगीत, अर्थपूर्ण गाणी, मार्मिक संवाद आणि सर्वच अभिनेत्यांचा कसदार अभिनय. लताजींचे रैना बीती जायेमधले सुरुवातीचे आलाप विचारमग्न करून जातात. आनंद बक्षींचे कुछ तो लोग कहेंगे, लोगोंका काम है कहना....सीताभी यहा बदनाम हुईआर्त मनाचे दुखणे मांडून जाते.

'अमरप्रेम'ला आता चार दशके उलटून गेलीयत पण आजही नावेत बसलेले राजबिंडे आनंदबाबू, पाठमोरी देखणी पुष्पा अन त्या दोघांच्या अंगावर नावेतल्या कंदीलाचे हळुवार पडणारे पिवळसर कवडसे काही केल्या नजरेपुढून हटत नाहीत. याचे सर्वाधिक श्रेय किशोरदाना आहे. कधीकधी तर असे वाटते की ते राजेशखन्नाच्या मागे नावेतच ते कुठेतरी उभे असावेत अन प्रेमाच्या वेदनेचा कैफ त्यांच्या गायकीत तिथेच उतरला असावा. अनेक गाणी येतील, अनेक गायक येतील पण 'अमरप्रेम'मधलं चिंगारी कोई भडके' ऐकून त्याला नाक मुरडणारा अरसिक कधी कोणाला कुठेच भेटणार नाही....कारण 'अमरप्रेम'मधील ही चिंगारी सर्वांना हवीहवीशीच आहे ...
आयुष्यातल्या अनेक सुखदुःखाच्या घडीत ही गाणी आपले मन रिझवतात अन आपण आपल्या रोजच्या लढाईसाठी ताजेतवाने होत राहतो......


- समीर गायकवाड.