Saturday, July 21, 2018

जागतिक खाद्यसंस्कृतीत कृत्रिम मांसाची भर....


जगभरात मोठ्या प्रमाणात वाचल्या जात असलेल्या ‘द अटलांटीक’ या लोकप्रिय नियतकालिकाच्या १३ जुलै २०१८ च्या आवृत्तीत साराह झांग यांचा ‘द फार्सियल बॅटल ओव्हर व्हॉट टू कॉल लब ग्रोन मीट’ हा लेख प्रसिद्ध झाला आणि जगभरातील मीडियाने कान टवकारले. कारण आतापर्यंत जी गोष्ट कपोलकल्पित म्हणून दुर्लक्षिली गेली होती, त्याबाबतीतचा हा जगासाठीचा वेकअप कॉल होता. १२ जुलै रोजी अमेरिकन अन्न आणि औषध प्रशासनाने(FDA) एक लोकबैठक बोलावली होती. विषय होता, ‘प्रयोगशाळेत कृत्रिम रित्या वाढवल्या गेलेल्या टेस्ट-ट्यूब मांसाचा’. या बैठकीत FDAने उपस्थित लोकांना आणि संशोधकांना पृच्छा केली की, 'या मांसास काय संबोधायचे ?' क्लीन मीट (स्वच्छ मांस), कल्चर्ड मीट (प्रक्रियान्वित मांस), आर्टिफिशियल मीट (कृत्रिम मांस), इन व्हिट्रो मीट (बाह्यांगीकृत मांस), सेलकल्चर प्रॉडक्ट (कोशिकाप्रक्रियाधारित उत्पादन), कल्चर्ड टिश्यू (प्रक्रियाकृत उती-अमांस) अशी नावे यावेळी सुचवली गेली. खरे तर ही केवळ नामाभिधानाची प्रक्रिया नव्हती. हे उत्पादन स्वीकृत करून त्याला बाजारात आणण्याची परवानगी देत आहोत याची ही चाचणी होती.

Tuesday, July 17, 2018

'रिती' राहिलेली रिता भादुरी...


पहाटे रिता भादुरीचे निधन झाले आणि दुपारी अंधेरी चकाला येथील पारशीवाडीच्या स्मशानभूमीत त्यांच्यावर अंतिम संस्कार करण्यात आले. मोजून तीस माणसे असावीत, त्यातही इंडस्ट्रीतली फक्त पाच माणसे होती. सोशल मिडीयावर आरआयपीचे कोरडे संदेश झळकले नाहीत की भावपूर्ण श्रद्धांजलीचा पूर आला नाही. फोटोही दिसले नाहीत की पोस्टही नाहीत. बॉलीवूडवाल्यांचे तद्दन बेगडी ट्विटसही पाहण्यात आले नाहीत. पायलीला पासरीभर माणसे जिथं रोज मरतात तिथे कुणाच्या खिजगणतीत नसलेली एखादी अभिनेत्री निवर्तल्यानंतर तिच्या शोकसंदेशासाठी लोकांनी का आपला वेळ खर्ची घालावा ?

मुळात रिताची जगाने दखल घ्यावी असं असामान्य कर्तृत्व दाखवलं नव्हतंम तिने गॉसिप्स केले नव्हते, तिची लफडे नव्हते की तिला मिडीयाने न्यूज व्हॅल्यूही दिली नव्हती. रिताने १९६८ मध्ये करीअरची सुरुवात केली होती त्या अर्थाने हे तिच्या करीअरचे सुवर्णमहोत्सवी वर्ष. पण पन्नास वर्षात तिच्या हाती फार काही नव्हे काहीच लागले नाही. तिच्या सुरुवातीच्या सिनेमांची नगण्य दखल घेतली गेली. १९७५ मधल्या ज्युलीने तिला फोकस मिळाला. रिता मुळची लखनौची. ४ नोव्हेंबर १९५५ चा तिचा जन्म. तिच्या आयुष्याची गणितेच चुकलेली होती. तिचे कुटुंब मूळचे बंगाली पण चरितार्थासाठी उत्तर प्रदेशात स्थायिक झालेलं. सिनेमाच्या वेडाने रिता मुंबईत आली आणि मुंबईची झाली. तिच्या आडनावाचा तिला मनस्तापही झाला आणि तोटाही झाला. जया भादुरीच्या (जया बच्चन) बहिणीचे नावही रिताच होते जिने पुढे जाऊन रवी वर्मा यांच्याशी विवाह केला. पण कित्येक वर्ष या रिता भादुरीस जयाची बहिण म्हणून पाहिलं जायचं, त्यांची तुलना व्हायची आणि प्रतिभाशाली जयापुढे रिता अधिकच फिकी वाटायची. 

बंगाली रिता युपीत जन्मली, मुंबईत आली पण तिचा विशेष जम बसला गुजराती इंडस्ट्रीत. हिंदीत मोठ्या बॅनरच्या चित्रपटात तिला मैत्रिणी, बहिण, जाऊबाई, नणंद, शेजारीण, आई अशाच सहकलाकाराच्या दुय्यम आणि अत्यंत कमी फुटेजच्या भूमिका मिळाल्या. तर तिचे लीड रोल असलेले सगळे चित्रपट बी ग्रेड प्रोड्युसर्सचे होते.   ठेंगण्या बांध्याच्या रितामध्ये लोकव्याख्येनुसारचे देखणे फीचर्स नव्हते. उभट चेहरा, पसरट कपाळ, उतरती हनुवटी, काहीसे आत गेलेले डोळे, गव्हाळ वर्ण आणि काहीसा किनरा आवाज. तिला विशेष सपोर्ट केला तो राजश्री प्रॉडक्शनने. 'सावन को आने दो'मधला तिचा रोल गाजला. १९९५ मध्ये माधुरीच्या 'राजा'मधील तिच्या रोलसाठी सहायक अभिनेत्रीकरिता ती फिल्मफेअरला नामांकित झाली होती. हे तिला मिळालेलं सर्वात मोठं आणि एकमेव नामांकन होतं. बाकी तिला कुठले पुरस्कार मिळाले नाहीत, कदाचित लॉबिंगमध्ये कमी पडली असावी. 

मनासारखा जोडीदार शोधायचा कि बहिणीच्या कुटुंबाला आधार द्यायचा हा गुंता तिला सुटला नाही आणि ती अविवाहित राहिली. मागील काही वर्षात तिला किडनीच्या विकाराने त्रस्त केले होते पण तिने जिद्द सोडली नव्हती. ती टीव्ही सिरियल्ससाठी जीव तोडून काम करायची. १९८८ मध्ये खाजगी वाहिन्यांचे प्रस्थ नव्हते तेंव्हा तिची 'चुनौती' ही डीडी नॅशनलवरची प्राईम टाईममधली सिरीयल खूप गाजली होती. अलीकडच्या काळात प्रसिद्ध टीव्ही मालिका 'निमकी मुखिया'मध्ये इमरती देवीच्या भूमिकेत ती झळकली होती. रिताची खराब प्रकृती आणि कामासाठीची आस्था पाहून 'निमकी मुखिया'मध्ये त्यांना त्यांच्या सवडीप्रमाणे शूटिंग शेड्यूल ठेवण्यात आले होते. या दरम्यान एका मुलाखतीत रिता भादुरी म्हणाली होती की, 'म्हातारपणात होणाऱ्या आजारांच्या भीतीने काम करणे सोडणार नाही. मला काम करणे आणि व्यग्र राहणे पसंत आहे. मला कायम माझ्या बिघडलेल्या प्रकृतीबाबत विचार करणे आवडत नाही. यामुळे मी स्वत:ला नेहमी व्यग्र ठेवते. मी खूप नशीबवान आहे की, मला एवढ्या सपोर्टिव्ह आणि समजदार कास्ट- क्रूसोबत काम करण्याची संधी मिळाली आहे.' 

बिमल मित्रांच्या 'आसामी हाजीर'वर बेतलेल्या 'मुजरीम हाजीर'ला १९८८ डीडी नॅशनलवर खूप फेम मिळाले होते. त्यातला तिचा बंगाली ढब लपून राहिला नव्हता, त्यात ती खुलून दिसली होती. फिल्मी पार्ट्यांना टाळणारी आणि कपडे उतरवायला नकार देणारी बाई इंडस्ट्रीला क्वचित पचनी पडते, रिताने हे दोन्ही टाळलं आणि तिच्याकडे विशेष काही असेट्सही नव्हते त्यामुळे ती कायम दुय्यम भूमिकात राहिली. तिचे सहकारी अभिनेते तिला भूमिका मिळाव्यात यासाठी प्रयत्न करायचे पण विशेष काही पदरी पडलं नाही. 

'ज्युली'मध्ये तिच्यावर एक गाणं चित्रित करण्यात आलं होतं. लतादीदींच्या आवाजातले 'ये राते नयी पुरानी, मौसम आते जाते कहते हैं कोई कहानी..' हे त्या गीताचे बोल होते. आता रिता नाहीये, असे अनेक मौसम येतील जातील पण तिची कहानी कुणी सांगणार नाही. कारण या जगाला चकचकाट लागतो, ड्रामा लागतो, टीआरपीच्या भुकेल्या दुनियेत कोनाड्यात पडून राहिलेल्या जीवांची दखल घेतली जात नाही. रितावर जीव असणारे सतीश शाह, जया भट्टाचार्य, टिकू तलसानिया, शिशीर शर्मा, परितोष साध हे कलाकार वगळता इंडस्ट्रीतील कुणी आलं नाही त्याचे कारणच हे आहे. रिताला तिच्या बहिणीच्या मुलीने अग्नी दिला आणि मायावी बॉलीवूडच्या अंधारातून तिची सुटका केली. खरे तर हा लेख लिहिण्याआधी माझ्याही स्मरणात तू फारशी नव्हतीस पण तुझे अस्तित्व होते हे मी नाकारत नाही. आयुष्यभर तू रिती राहिलीस याची मात्र खंत राहील..  

अलविदा रिता... 

- समीर गायकवाड                                

बायोपिक्समागचे गिमिक्स



नुकतेच हिरानींच्या कृपेने 'संजू'चे किटाळ धुवून झालेय. आता या शृंखलेतील पुढील मान्यवर आहे सनी लिऑन. 'अनटोल्ड स्टोरी ऑफ सनी लिऑन' नावाची तिच्या जीवनावर आधारित वेबसिरीज येऊ घातलीय. तिचे ट्रेलर रिलीज झालेय. यातल्या तुकड्यानुसार व याही आधी तिच्यावर लिहिल्या गेलेल्या कंटेंटनुसार कुमारवयातच तिची व्हर्जिनिटी कशी नष्ट झाली, अचानक ओढवलेल्या आर्थिक ओढाताणीचा तिच्यावर झालेला परिणाम आणि 'इझी मनी'चा तत्काळ उपलब्ध असलेला पर्याय म्हणून तिने स्वीकारलेलं पॉर्न स्टारडम, त्यात पैसे, नाव-कीर्ती (?) कमावल्यानंतर तिला मायदेशी परतावेसे वाटणे, बॉलीवूडमध्ये काही तरी करून दाखवण्याच्या जिद्दीने भारतात येणे, काही सिनेमे आणि जाहिरातीत काम करून झाल्यावर झटपट प्रसिद्धी मिळवून देणारी समाजसेवेची व्रते स्वीकारणे असा तिचा प्रवास आहे. हे सर्व करत असताना प्रेम आणि तिरस्कार (हेट्रेड) या दोन्ही भावनांनी तिचे जीवन व्यापून गेले वगैरे वगैरे...

Monday, July 9, 2018

'त्या' फोटोच्या निषेधास असलेली इतिहासाची झालर...



काही दिवसांपूर्वी चित्रपट अभिनेते रितेश देशमुख यांनी चित्रपट दिग्दर्शक रवी जाधव आणि कादंबरीकार विश्वास पाटील यांच्यासह रायगडावरील मेघडंबरीत सिंहासनाधिष्टीत शिव छत्रपतींच्या मूर्तीसमोर बसून फोटो काढले आणि ते सोशल मिडियावर पोस्ट केले. यावरून त्याच्यावर प्रखर टीका झाली, कोल्हापूरचे छत्रपती संभाजी राजे यांनी देखील त्यांच्यावर टीका केली. रितेश देशमुख यांनी लोकांच्या नाराजीचे उग्र स्वरूप पाहून तत्काळ माफी मागत ते फोटो डिलीट करून वादावर पडदा टाकण्याचा प्रयत्न केला. खरे तर रायगडावरील मेघडंबरीच्या नजीक जाण्यास कुणालाही परवानगी नाही, दुरूनच दर्शन घेऊन लोक परत फिरतात. मग हे लोक तिथे आत कसे काय गेले, आत गेल्यानंतर मेघडंबरीवर चढताना त्यांना कुणीच कसे अडवले नाही, दडपणापायी अडवले नाही असे समजून घेतले तरी महाराजांच्या मूर्तीसमोर पाठमोरे बसण्यास तरी त्यांना मज्जाव का गेला नाही हा प्रश्नही अनुत्तरितच राहतो. याच्या चौकशा वगैरे होतील, पुढचे सोपस्कार पार पडतील. पण सोशल मिडीयावर सेलिब्रिटींचे तळवे चाटणारा एक वर्ग आहे, त्यातील काहींनी खोचक शब्दाआडून छुपा सवाल केला की, "हे सर्वजण बसलेलेच होते, उभे नव्हते ; शिवाय इतका गहजब करायचे काही कारण नव्हते कारण शिवछत्रपतींवरील चित्रपटाच्या होमवर्कसाठीच हे तिथे गेले होते.' अशी मल्लीनाथीही करण्यात आली. न जाणो असा विचार आणखी काहींच्या मनातही आला असेल, पण त्यांना या वर्तनाच्या निषेधामागील कारण माहिती नसेल यावर खरंच विश्वास बसत नाही.

Sunday, July 8, 2018

बहर

काळोख कापून आलोय तुझ्या दारी, हवे तर मला नकोस बिलगू
काळजाताला माझ्या काढून घे चंद्र, उजळून उठेल तुझी हवेली
गीत तुझ्या प्रकाशाचे लिहिण्यासाठी, गहाण टाकलीत बोटे माझी
तोरण दुसऱ्याचे बांध खुशाल, दुनिया कधीच मला विसरून गेली.
रडला निशिगंध जरी कर्दमल्या रात्रीस, नकोस त्याला चुरगाळू
सांग चुका माझ्या त्याला, स्वप्ने निरागस भुलून खंजिरास गेली
आली चुकून आठवण कधी माझी, तर नकोस छद्म अश्रुंचे ढाळू
प्राजक्तातच बहरतो मी, म्लानफुले त्याची चिरडून फुलत तू गेली....

- समीर गायकवाड 

Saturday, July 7, 2018

सोशल मीडिया कोणी भरकटवला ?



व्हॉटसऍपवर व्हायरल झालेल्या व्हिडीओमुळे काही दिवसापूर्वीच्या घटनेत पुरोगामी महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यात भिक्षुकी करणाऱ्या भटक्या जमातीच्या पाच निरपराध लोकांना शेकडो लोकांच्या बेभान जमावाने क्रूरपणे ठेचून मारले. या नंतर सरकारने जागे झाल्याचे सोंग केले. यंत्रणांनी कारवाईचे देखावे सुरु केले. ४ जुलैला व्हॉट्सऍपने देखील खेद व्यक्त करण्याची औपचारिकता पार पाडत 'यावर अधिक सजगता बाळगली जाईल' अशी हवा सोडली. मुळात हा प्रश्न असा एका दिवसाचा वा एका घटनेचा नाही. याला प्रदीर्घ पूर्वनियोजित गैरवापर कारणीभूत आहे. आपल्याला पाहिजे तसा वापर करताना खोटे व्हिडीओ पाठवणे, खोट्या आकडेवारीवर आधारित माहितीचा डोंगर उभा करणे, प्रतिस्पर्ध्यांचे चारित्र्यहनन करण्यासाठी कोणत्याही स्तराला जाणे याचे राजकारण्यांना काहीच वाटले नाही. आधी विरंगुळा म्हणून हाती आलेला सोशल मीडिया नंतर व्यसनात रुपांतरीत झाला आणि सामान्य माणूस देखील आपली विकृती यातून खुलेआम व्यक्तवू लागला. त्यामुळेच धुळ्याच्या घटनेला अनेक पैलू आहेत. याला केवळ घटनासापेक्ष पाहून चालणार नाही तर याच्या मुळाशी जाणे अपेक्षित आहे.

Wednesday, July 4, 2018

मुजऱ्याच्या पाऊलखुणा...


१९३० च्या आसपास विभूतीभूषण बंदोपाध्याय यांनी 'हिंगेर कचोरी' (हिंगांची कचोरी) ही कथा लिहिली. त्यांच्या मृत्यूनंतर १९ वर्षांनी आणि कथेच्या लेखनानंतर ४० वर्षांनी त्यावर अरविंद मुखर्जी यांनी 'निशी पद्मा' हा बंगाली सिनेमा बनवला. सिनेमा खूप चालला, त्याला दोन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले. १९७२ मध्ये शक्ती सामंत यांनी याच सिनेमावर आधारित 'अमर प्रेम' बनवला. यातला राजेश खन्नाने साकारलेला आनंदबाबू आणि शर्मिला टागोरने साकारलेली पुष्पा विसरणं अशक्य गोष्ट आहे.

विभूतीभूषण बंदोपाध्याय यांच्या आयुष्यात इतके चढ उतार आणि हलाखीचे दिवस येऊन गेले की त्यांच्यावरच एक सिनेमा निघायला हवा. त्यांची पहिली पत्नी लग्नानंतर एका वर्षात निवर्तली. तेंव्हा त्यांचे वय होते १९ वर्षे. वयाच्या ४६ व्या वर्षी त्यांनी दुसरे लग्न केले. त्यांना तारादास नावाचा एक मुलगा झाला. मुलाच्या जन्मानंतर ४ वर्षांनी आताच्या झारखंडमधील पूर्वी सिंहभूम जिल्ह्यातील घाटशिला येथे त्यांचे १९५१ साली निधन झाले. पहिल्या पत्नीच्या मृत्यूनंतर जवळजवळ २७ वर्षे ते विधुर म्हणून एकांताचे आणि अनेक हालअपेष्टांचे जिणे जगले. याच काळात त्यांनी जी दुनिया बघितली त्यावर आधारित अनुभवांना ते शब्दबद्ध करत गेले. त्यांनी १६ कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यांच्या कथांवर अनेक महान चित्रपटांची निर्मिती झाली आहे.

Monday, July 2, 2018

जमाव


पाच भिकारी जमावाने जिवंत ठेचून मारले,
आम्ही निर्विकारपणे त्याचे व्हिडीओ पाहिले,
चोरी, अपहरण, छेडाछेडी, धर्मभेद, वर्चस्ववाद, गोहत्या, गोवंश मांस कसलाही संशय जमावास पुरेसा असतो.
वर्तमानपत्री भाषेत हिंस्त्र जमावाने प्रक्षुब्ध होऊन मागील दिवसात अनेकांना नेमके 'वेचून' हाल हाल करत ठार केले.
आम्ही द्वेषाने ठासून भरलेल्या खोटया माहितीचे छद्म सर्वदूर पोहोचवले.
कधी समोरच्याने जाळीदार टोपी घातली म्हणूनही जमावाने अगदी चेवाने 'खेचून' मारले.
आमच्यातले काही यावरही खुश झाले, 'यांना मारलेच पाहिजे'चा उन्माद केला.
शिवरायांच्या चित्राचा टी शर्ट परिधान केला म्हणून जमावाने गर्दीत 'हेरून' मारले.
जातीभेदाची पोलादी भिंत किती भक्कम झाली याची दुःखद चर्चा केली आणि खाजगीत माथी भडकावली.
'भीमगीता'ची रिंगटोन ठेवली म्हणूनही जमावाने करकचून आवळून मारले.

दंतकथेहून सरस आयुष्य जगणाऱ्या लेखकाची कथा....



एक अवलिया माणूस इच्छा असूनही तो सैनिकी कार्य बजावू शकत नाही, मग न राहवून तो रुग्णवाहिकेच्या ड्रायव्हरचे काम पत्करत दुसऱ्या महायुद्धाच्या मोहिमेवर जातो. त्या भूमिकेत तिथे शौर्य गाजवतो, गंभीर जखमी होतो. सैनिकी इस्पितळात दाखल केल्यावर तिथल्या परीचारीकेशी त्याचे प्रेम जडते. कालांतराने तिची नियुक्ती दुसऱ्या ठिकाणी होते आणि तिथे ती एका ऑफिसरशी विवाह करते. तो एकटा पडतो, संताप आणि पश्चाताप या दोन्ही भावनात होरपळून निघतो. दरम्यान जन्मदात्या आईशी त्याचे खटके उडतात, तो घर सोडून निघून जातो आणि त्याच्या आयुष्यात दुसरी स्त्री येते. या काळात तो त्याचे स्वप्न पुरे करतो. तो उत्कृष्ट कथा कादंबऱ्या लिहितो. पण त्याला प्रसिद्धी मिळत नाही. तो पुन्हा पत्रकारितेत रुजू होतो, आणि एक महान साहित्यकृती जन्मास घालतो. रातोरात तो स्टार लेखक होतो. त्याच्या कादंबऱ्यांवर सिनेमे निघतात आणि जगभराच्या तिकीटबारीवर धुमाकूळ घालतात. त्याच्या आयुष्यात आता आणखी दोन स्त्रिया येतात. एका पाठोपाठ एक त्याचे विवाह मोडीत निघतात आणि नव्याने होत राहतात. हे सर्व करत असताना त्याचे लेखन जारी असते. त्याचं लेखन म्हणजे काही फँटसी वा अतिरंजित कल्पनाविलास नव्हता, त्याला आलेल्या अनुभवांना प्रतिभेची झालर लावून त्याने शब्दांची रुपेरी वस्त्रे विणली होती. याही काळात त्याने शिकार, मासेमारी आणि भटकंतीचे त्याचे छंद आवडीने जोपासले होते. शिवाय युद्धात सैनिकी कामगिरी बजावायचे स्वप्नही उराशी बाळगले होते. दुसरे महायुद्ध अंतिम टप्प्यात पोहोचले, वार्तांकनाच्या निमित्ताने तो युध्दस्थळी गेला, तिथे त्याने सहभागही नोंदवला. त्या घटनांचा तो अविभाज्य बिंदू झाला. युद्ध संपले. त्याच्या कादंबऱ्यांना आता जगाने डोक्यावर घेतले होते. त्याला साहित्याचा नोबल पुरस्कार मिळाला. त्या नंतर दोनेक वर्षांनी तो बाथरूममध्ये पाय घसरून पडला,अधू झाला.

Sunday, July 1, 2018

आलिंगन..


दिवसागणिक पाऊस आक्रसत जाताच, झाडांच्या देहात साकळते आभाळ,
सांजेस क्षितिजाच्या तळाशी, दाटत जातात लाल तांबड्या हत्तींचे कळप
डोहात पाण्याच्या म्लान, विरघळते त्रिकोणी प्रतिबिंब थकल्या पक्षांचे
थरथरती गायी गोठ्यात माना खाली घालून, डोळ्यात साठवत शुष्कचंद्र
पायवाट शेताची तरळते उचंबळून येते, आषाढरात्रीस होतो मेघांचा कोलाहल मनात
कर्दमलेले पाय घेऊन स्वप्नात, अंथरतो बिछाना कौलावर देण्या वीजेस आलिंगन .....

- समीर गायकवाड