Friday, January 13, 2017

नऊशे वर्षापासून साजरी होणारी एक अनोखी यात्रा !

तथाकथित मोठ्या शहरातले सृजन माझ्या सोलापूरला बरयाचदा नाके मुरडतात, टवाळकी  करतात. मी देखील कधी कधी वैतागुन जातो. काही जण तर माझ्या सोलापूरला एक मोठ्ठं खेडं म्हणून हिणवतात !
मी म्हणतो, "ठीक आहे ! खेडं  तर खेडं  ! खेड्यात काय माणसे राहत नाहीत का ? खेड्यातल्या माणसाला आपण गावंढळ  वा खेडूत म्हणतो. त्या नुसार आम्ही खेडवळ माणसं ! त्यात काय वाईट ? खेड्यातल्या माणसाचा तो लहानाचा मोठा जिथे होतो त्या मातीवर, त्याच्या रक्ताच्या नात्यांवर, तिथल्या माणसातल्या माणुसकीवर, मातीतल्या पानाफुलावर अन मुक्या जीवांवर जेव्हढा जीव असतो तितका जीव शहरी माणसाचा आपल्या परिसरावर असतोचअसं नाही असं लोकमानसशास्त्रज्ञ म्हणतात. आम्हा सोलापूरकरांचा आमच्या मातीवर, इथल्या माणसांवर, सणावारांवर फार फार जीव ! इथे मोहरमचे पंजे अंगावर घेऊन नाचणारे, अंगावर पट्टे ओढून मोहरमचे वाघ झालेले अन पवित्र रोजे धरणारे हिंदू दिसतील. गड्डा यात्रेत मोठ्या संख्येने सामील होणारे मुस्लिम बांधव दिसतील, चर्चमध्ये ख्रिश्चन बांधवासोबत अन्यधर्मीयही नक्कीच भेटतील. सर्व जयंत्या, उत्सव अन सर्व जातींचे सणवार सगळे मिळून साजरे करणारे आमचे हे मायेच्या माणसाचे तरीही थोडेसे उग्र बोलीभाषेचे सगळ्यांच्या मनामनातले गाव, सोलापूर !!! अशा या मुलुखावेगळ्या गावाची दर वर्षी भरणारी हौसेची - नवलाची यात्रा म्हणजे 'गड्डा यात्रा' !!          

आजच्या काळात खेडोपाडी देखील यात्रा जत्रा साजऱ्या करण्याचं प्रमाण कमी होऊ लागले आहे, 'त्यामुळे त्यात यात्रा उत्सव साजरं करण्यासारखं असं काय आहे ?' असं नव्या पिढीच्या शिलेदारांना वाटतं आहे. ते योग्य की अयोग्य हे सांगण्याइतकं मोठंपण माझ्याकडे नाहीये. मात्र आमचे दहा लाख लोकवस्तीचे शहर म्हणा वा खेडं म्हणा, ते मात्र आमच्या दरसाली संक्रांतीत येणारया श्रीसिद्धरामेश्वरांच्या गड्डा यात्रेस तयार असतं ! आता कुणी म्हणेल, 'इथे अजूनही यात्रा जत्रा भरवतात !  म्हणजे हे पक्के खेड्यातले लोक !' असो जग काय म्हणतंय याची फिकीर सोलापुरी माणूस कधी करत नाही, त्यांमुळे कुणी किती नावे ठेवली तरी हा उत्सव परंपरागत उत्साहात साजरा होतोच आहे !! अंगात पांढरी शुभ्र बाराबंदी घालून, शुभ्र धोतर नेसून डोईला घेरदार मुंडासे बांधलेले भक्तगण अन त्यांच्या भक्कम हातात अलगद विराजमान असलेले उत्तुंग देखणे नंदिध्वज जेंव्हा ६८ लिंगांची प्रदक्षिणा घालण्याच्या निमित्ताने शहरपरिक्रमाच पूर्ण करतात तेन्व्हा जणू साक्षात सगळे शहर त्या शुभ्ररंगात न्हाऊन निघते अन भक्तीशक्तीचा हा सोहळा पुढे पुढे जात राहतो. 'एकदा भक्तलिंग हर्र बोला हर्र, सिध्देश्वर महाराज की जय' या जयघोषात शहर दुमदुमते. संमती कट्ट्यावरचे विधी असोत वा होमकुंडातले विधी वा असो वासराकडून केल्या जाणारया भाकणूकीचा कानोसा घेणं असो ते विहंगम दृश्य आपल्या डोळ्यात साठविण्यासाठी सारं शहर लोटलेले असते. या यात्रेचे गारुड काही औरच असते, इथला जल्लोष न्याराच असतो हे सगळेजणच मान्य करतात…                

बाराव्या शतकात होऊन गेलेले ग्रामदैवत सिद्धेश्वर महाराजांनी सामाजिक सुधारणा करताना परिश्रमाला प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली होती. त्याकाळी त्यांनी सामूहिक विवाह सोहळेही पार पाडले होते. सामूहिक श्रमातून त्यांनी तलावाची निर्मिती केली होती. या तलावात त्यांनी गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, सिंधू, भीमा आदी २० नद्यांतून पाणी आणून तलावात आणले होते. ते स्वत: योगी होते. त्यांनी शहराच्या पंचक्रोशीत ६८ लिंगांसह अष्टविनायक व अष्टभैरवांची प्रतिष्ठापना केली होती. 

सिद्धेश्वर यात्रेचा इतिहास कथन करताना एक आख्यायिका सांगितली जाते, ती अशी- योगी सिद्धेश्वर महाराज दररोज ध्यानधारणा करीत असत, तेव्हा त्यांच्या साधनागृहाबाहेर सडा-समार्जन करून रांगोळी रेखाटली जात असे. ही सेवा कोण करते, याचा शोध लागत नसे. एके दिवशी सिद्धेश्वर महाराज साधनागृहातून लवकरच बाहेर आले असता बाहेर एक सुंदर कुमारिका सडा-समार्जन करून रांगोळी घालत असल्याचे दिसून आले. सिद्धेश्वर महाराजांनी तिची विचारपूस केली तेव्हा तिने आपण कुंभारकन्या असल्याचे सांगून त्यांच्याबरोबर विवाह करण्याची इच्छा प्रकट केली. महाराजांनी विवाहास नकार दिला. परंतु कुंभारकन्येचा हट्ट पाहता अखेर सिद्धेश्वर महाराजांनी आपल्या योगदंडाबरोबर विवाह करण्यास अनुमती दिली. त्याप्रमाणे विवाह सोहळा झाला. त्यावेळी स्वत: सिद्धेश्वर महाराजांनी रचलेल्या मंगल अष्टका म्हटल्या. या विवाह सोहळ्यासाठी शहराच्या पंचक्रोशीतील सर्व देवदेवतांना आमंत्रित करण्यात आले. विवाह सोहळ्यानंतर वरात निघून सर्व देवदेवतांच्या भेटी घेण्यात आल्या. नंतर कुंभारकन्या होमकुंडात आहुती देत सती गेली. या विवाह सोहळ्यातील सर्व तपशिलांसह सिद्धेश्वर यात्रेतील विधी पार पाडले जातात.

यात्रेचे प्रमुख ७ नंदीध्वज तसेच त्यांच्या सरावाचे ७ असे १४ अधिकृत आणि चार मान्यता दिलेले इतर नंदीध्वज हाती घेऊन सराव सुरु झाले की यात्रा जवळ आल्याची पहिली चाहूल लागते. वर्षभर हे नंदीध्वज विशेष निगराणीत ठेवलेले असतात. सिध्देश्वर महाराजांची यात्रा शनिवारी यण्णीमज्जनाने सुरू होते. सकाळी हिरेहब्बू वाड्यातून नंदीध्वज मार्गक्रमण करतात. ते दुपारच्या सुमारास सिध्देश्वर मंदिरात येतात. त्यानंतर सन्मती कट्टा मार्गे शहरातील विविध भागातून मल्लिकार्जुन मंदिरपर्यंतचा १३ किलोमीटरचा प्रवास दहा ते अकरा तासांत पूर्ण करतात. सातपैकी पहिला नंदीध्वज २८ फूट उंच आहे,  त्यास जवळपास १० फुटपर्यंत लिंबू आणि खोबर्‍यांच्या वाट्या भक्तांकडून बांधल्या जातात.  भक्त मोठ्या एकाग्रतेने हे नंदीध्वज पेलतात.सिध्देश्वर मंदिरातून ६८ लिंगांच्या प्रदक्षिणेस निघालेली मिरवणूक रात्री उशिरा विसावते. विशेष म्हणजे हे सर्व ६८ लिंग स्वतः सिद्धरामेश्वरांनी स्थापित केले असून शहराच्या विविध भागात ती वसली आहेत. 

 त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी सिद्धेश्वर तलावानजीक असणाऱ्या संमती कट्ट्यावर अक्षता सोहळा साजरा होतो. उत्तर कसब्यातील हिरेहब्बू वाड्यात पूजेचे मानकरयांच्या हस्ते पूजा होते. त्यानंतर अक्षता सोहळ्यासाठी मानाचे सातही नंदीध्वज मिरवणुकीने मार्गस्थ होतात.अग्रभागी असलेल्या पालखीचे आणि पाठोपाठ असलेल्या नंदीध्वजाचे दर्शन घेण्यासाठी रस्त्यावर दुतर्फा प्रचंड गर्दी होते. 

हिरेहब्बू यांच्या घरापासून निघलेलेली मिरवणुक दाते गणपती, दत्त चौक, सोन्या मारुती, माणिक चौक, विजापूरवेस, पंच कट्टा, सिद्धेश्‍वर प्रशाला मार्गे दुपारी एकच्या सुमारास संमती कट्ट्यावर सातही नंदीध्वजासह येताच "सिद्धेश्‍वर महाराज की जय...‘चा घोष होतो. त्यानंतर योगदंडाच्या साक्षीने सुगडी पूजा आणि गंगापूजन करून बारा मडक्‍यामध्ये पाणी भरुन त्या समोर पानाचा विडा ठेवण्यात येतो. कुंभार घराण्यातील मानकरयांना हा विडा दिला जातो. संमतीला मडक्‍यातील पाणी, दूध, हळद, कूंकू तांदूळ अर्पण करून दिवटीने ओवळले जाते, विधिवत पूजा होते. मानकरयांना संमती दिली जाते. त्यानंतर अक्षता सोहळयास प्रारंभ होतो. कन्नड भाषेतून संमती वाचन होते. पाच वेळा संमती वाचन केले जाते. प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी "सत्यम...सत्यम‘ असे उच्चारण होताच उपस्थित असणारे लाखो भाविक सत्यम सत्यमच्या घोषात अक्षता वर्षाव करतात. आठ ते दहा मिनिटाचा हा सोहळा असतो. यावेळी औट गोळ्याची आतषबाजी होते आणि तुतारी, नागऱ्याचा निनाद होतो. पाचवेळा होणारया मंगलाष्टगीने हा सोहळ्या डोळयांचे पारणे फेडतो. त्यानंतर नंदीध्वज अमृतलिंगाजवळ येतात. मानकऱ्यांना विडा दिला जातो. यात्रेतील पहिल्या नंदीध्वजाला नागफणा बांधण्यात येतो. त्यानंतर नागफणा नंदीध्वज मिरवणुक  सायंकाळी काढली जाते. होम मैदानावर विधी होतात. त्यानंतर शोभेचे दारूकाम होते आणि गड्डा यात्रेस प्रारंभ होतो.

खरे तर यात्रा साजरी करण्यासाठी गावाला - शहराला ग्रामदैवत असावं लागतं, त्याची एखादी चांगली सामाजिक पार्श्वभूमी असावी लागते अन मुख्य म्हणजे त्याची गावातल्या सामान्य जनतेशी नाळ जुळलेली असावी लागते. या तिन्ही बाबतीत आम्ही सोलापूरकर नशीबवान आहोत. सात शतकांची उज्वल भक्तीमय परंपरा असणारं सिद्धरामेश्वरांचे ग्रामदैवत आम्हाला लाभलेले आहे, त्या संताने एके काळी सामन्यांसाठी खोदलेला तलाव आजही या ग्रामदैवताच्या समृद्ध सामाजिक जाणिवांची साक्ष देतो आहे, देवस्थानाची सामाजिक कार्यांची महती दूरदूरवर विख्यात आहे अन महत्वाचे म्हणजे जातीधर्माच्या, लिंगभेदाच्या, प्रांताच्या, वयाच्या अन भाषेच्या कोणत्याही भेदात न अडकता सर्वसामान्य सोलापुरकरांशी या ग्रामदैवताची नाळ जुळलेली आहे.
       
मागील वर्षी यात्रेच्या अनुषंगाने काही वाद झाले होते पण त्यातून चांगलेच निष्पन्न झाले हे नक्की ! यंदाही सुरक्षा आणि स्वच्छता यांवर कटाक्ष ठेवत नियोजन केले गेले आहे. प्रदूषण असो वा आरोग्य वा सुरक्षा या सर्व बाबीवर दरवर्षी नव्याने धोरणे ठरत राहतील अन जनहिताचेच निर्णय त्यातून होतील. मनात कपट न ठेवता वैरभाव एका स्मितहास्याने संपुष्टात आणणारा सगळा वीरशैव इथे सर्व लोकांत एकवटतो अन यात्रा विनासंकट पार पडते असा आजवरचा अनुभव आहे. लाखो लोक एका मैदानावर येतात, जत्रेचा आनंद घेतात अन कुठलाही अपघात वा घातपात न होता हा उत्सव आनंदात पार पडतो असंच आम्ही पिढ्यानपिढ्या अनुभवले आहे, पण नवनव्या कायद्यानुसार अन नागरी सुविधांच्या सर्व आघाड्यांवर त्यात बदल तो केलाच पाहिजे. संयोजक- आयोजक त्यास बांधील आहेत अन राहतीलही. त्यानुसार निर्विघ्नपणे यात्रा पार पाडण्याची जबाबदारी सर्व सोलापूरकर नागरिकांची देखील आहे.

कुठे संशयास्पद काही आढळले तर तत्काळ पोलीस यंत्रणेला कळवले पाहिजे, गर्दीच्या ठिकाणी वृद्ध मंडळी-महिला -लहान मुले यांच्याकडे सर्वांनी विशेष लक्ष दिले पाहिजे, आपली सुरक्षा प्रत्येकाने निश्चित केली पाहिजे, महिलावर्गाने अंगावर दागिने घालून शक्यतो गर्दीतून जाणे टाळणे, वाहने योग्य जागी पार्क करणे, विविध स्टोलवर गर्दी झाल्यास तिथे गर्दीवर नियंत्रण राहावे म्हणून पर्यायी बाजूने जाणे, आपल्या चीजवस्तूंची खबरदारी घेणे ही सर्वांची जबाबदारी आहे. मुख्य म्हणजे यात्रा आयोजकांबरोबर व प्रशासनाबरोबर सगळ्यांनी सहकार्य केले पाहिजे. ही यात्रा आपल्या सर्वांची आहे अन यासाठी आपल्या सगळ्यांचे योगदान आवश्यक आहे याचे भान प्रत्येक सोलापूरकर नागरिकाने या निमित्ताने ठेवले तर यात्रा आणखी सुखद होऊ शकते..
                                 
होम मैदान अन तिथे भरणारी ग्रामदैवताची गड्डा जत्रा ही आमच्या सोलापूरची ओळख आहे. भले मोठाले वेगवेगळ्या आकारातले पाळणे, विविध मनोरंजनाची पुरेपूर हमी देणारी आनंदनगरी, विविध खाद्यपदार्थांची रेलचेल असणारी दुकाने, सौंदर्यप्रसाधनापासून ते खेळण्यांपर्यंत अनेक वस्तूंची बाजारपेठ, शेतीमालाचे देखणे प्रदर्शन, हस्तकलांच्या सामग्रीची दुकाने अन रसपानगृहे ही यात्रेतली नेहमीची वैशिष्ठ्ये असतात पण  तरीही ती इथल्या प्रत्येकास ओढ लावत राहतात. जानेवारीच्या थंडीच्या मौसमात सिद्धेश्वर तलावाच्या पाण्यात सिद्धरामेश्वरांच्या मंदिराचे देखणे प्रतिबिंब रात्र वाढेल तसतसे पसरत जाते अन होम मैदानाकडे आलेली पावले समाधानी मनाने तृप्त होऊन घरी परततात हा इथला शिरस्ता पिढी दर पिढी चालू आहे, लहानपणीच्या गड्डा यात्रेच्या आठवणी हा प्रत्येक सोलापुरी माणसाचा विकपॉईंट असतो यातच या यात्रेचे अन या ग्रामदैवताच्या आस्थेचे यश सामावले आहे असं ओलेत्या डोळ्याने सांगताना मला वेगळाच अभिमान वाटतो…

शेवटी एक सुचवावे वाटते, शहरात वर्षभर विविध कार्यक्रम उत्सव साजरे करणारया विविध सामजिक उत्सव मंडळांनी, त्यांच्या कार्यकर्त्यांनी या यात्रेच्या नियोजनासाठी अन लोकांच्या सुविधेसाठी एक पाऊल पुढे येऊन आपलेही योगदान दिले असते तर ते अधिक उठून दिसले असते… ही कमी देखील लवकरच दूर होईल अशी आशा व्यक्त करतो…
   
- समीर गायकवाड.
 ( सोबतच्या फोटोत तलावाच्या मधोमध असणारे श्रीसिद्धरामेश्वराचे मंदिर आणि भोवतालचा रम्य परिसर व शुभ्र वेशातले भाविक दिसत आहेत )