Monday, May 2, 2016

घाल घाल पिंगा वाऱ्या … मधुर काव्यस्मृती..

एक काळ होता जेंव्हा दळणवळणाची साधने अत्यंत अपुरी होती. नवदांपत्याचे विवाह हे बहुतांश करून भारतीय पद्धतीने होत असत. मुलगा मुलीला बघायला तिच्या घरी येई अन मुलीला पाहून झाल्यावर तो त्याची पसंती कळवत असे. यात बऱ्याचदा मुलींचे मत विचारात घेतले जात नसे. मग हीच लगीनघाई पुढे जाऊन मुलाच्या वा मुलीच्या रहिवासी भागात विवाह सोहळा संपन्न होई. पूर्वी ग्रामीण भागात लग्नाचे वऱ्हाड बैलगाडयातून जाई, निमशहरी भागातले वऱ्हाड बंदिस्त ट्रकमधून तर शहरी भागातील वऱ्हाड एसटीबस मधून जाई. एखादयाचा आर्थिक स्तर थोडा चांगला असला की याहून थोडीशी वरच्या स्तरावरची व्यवस्था याकामी ठरलेली असे. लग्न लागले की नवरीमुलगी अगदी धास्तावूनही जायची अन तिला नवजीवनाचा आनंदही वाटायचा. मनाच्या द्विधा मनःस्थितीत अडकलेली ती नवविवाहिता तिच्या निरोपसमयी आईवडिलांच्या गळ्यात पडून धाय मोकलून रडत असे. तिची भावंडे तिला मिठया मारून रडत अन सारे वातावरण शोकाकुल होऊन जाई, मग जमलेल्या बायाबापड्यादेखील डोळ्याला पदर लावत असत. कुणाला नुकत्याच निवर्तलेल्या एखाद्या नातलगाची आठवण निघाली मग सारेचजण शोकसागरात बुडून जात. असं करता करत नवरीमुलगी थोरामोठ्यांच्या पाया पडून त्यांचे आशीर्वाद घेत पुढे पुढे सरकत असे. तिच्या नातलगांचा जत्था तिच्या मागे मागे अन ती पुढे पुढे अशा रीतीने हा सारा लवाजमा विवाहस्थळाच्या दरवाजापाशी आला की ती नवरी मुलगी अधिक भेदरून जायची अन पुन्हा एकदा आपल्या मात्यापित्याला गळा पडून रडायची. मग एखादा जाणता करता सावरता माणूस पुढे होई. नवऱ्यामुलाकडच्या मुख्य माणसांना तो पुढे घालून त्यांच्या तोंडून वदवून घेई. "भाऊसाहेब तुमची मुलगी काय अन आमची मुलगी काय एकच. तुम्ही काही काळजी करू नका आम्ही आमच्या मुलीसारखं तिला जपू !" दुसरा कुणी तरी म्हणे, " तिला माहेरची आठवण देखील होणार नाही हो, पोर सुखात राहील. तुम्ही चिंता करू नका." एखादी वयस्क महिला पुढे होऊन म्हणे,"अगं पोरी, इतकं रडू नयेस बाळा ! तुझ्या रडण्याने आईबापाच्या जीवाला घोर लागतो. त्यांचं काळीज जड होतं. सोन्यासारखा नवरा मिळालाय तुला. कशाला बरं रडून समद्यांच्या जीवाला काटं लावतीस, गप हो बरं आता !" या मात्रा बरोबर लागू होत अन आपल्या आईवडिलांकडे भावंडाकडे एकदा डोळे भरून बघून झाले की ती नववधू तिच्या संसाराच्या दिशेने पहिले पाऊल टाके. हा तिच्या नवजीवनाचा पहिला प्रवास असे अन या क्षणापासून तिच्या साठी दोन नवीन जगातलं जीवन सुरु होई. त्यातलं एक तिच्या परिचयाचं तर दुसरं पूर्णतः अनभिज्ञ असं जग तिच्या समोर असे. जिथं ती जन्मली, जिथं ती वाढली, ज्या अंगणात ती खेळली जिथं तिचं बालपण गेलं, जिथं तिने भावंडांसोबत सागरगोटे वेचले, जिथे तिची आणि पुस्तकांशी पहिली तोंडओळख झाली, जिथे तिने तारुण्यात पदार्पण केले, जिथे तिने आईवडिलांच्या कामात मदत केली, जिथे घरातली सर्व कामे शिकली, जिथे तिच्या जमतील तशा हौसमौजा आध्याअधुरया रुपात पूर्ण झाल्या, जिथे तिच्या आजारपणात आईने आपल्या डोळ्याच्या पापण्या न लवता आपल्या हाताचा पाळणा केला अन जिथे तिच्या वडिलांनी प्रसंगी स्वतः उपाशी राहून तिच्या सुखासाठी आपले आयुष्य वेचले ती जागा, ते घर, ती गल्ली, तो परिसर आणि ते शहर आता तिच्यासाठी 'माहेर' होई. स्त्रीच्या जन्मतःच सोबती असलेल्या घरादाराची ओळख तिला आता नव्याने इथे होते ती माहेर या नावाने. इथून पुढे ती आपल्या माहेरची पाहुणी होते. हे असे तिचे पहिले जग, जे जन्मापासून ते विवाहापर्यंतच्या जीवनप्रवासात विविध भावभावनांनी ओथंबलेले असायचे, ज्यात नवरसांचे अनेक कुंभ भरून वाहिलेले असत, मायेच्या अनेक जादुई क्षणांच्या हळव्या आठवणी जिथे असत. नववधू तिच्यासाठी नवीन असलेल्या वराच्या घरी जाई तेंव्हा तिचे जंगी स्वागत होई. आजूबाजूच्या शेजारच्या, नात्यातल्या बायका गोळा होत अन मोठ्या कुतूहलाने नवरीचा चेहरा निरखीत असत. काहींच्या नजरेत हे कुतूहल इतके असे की त्यातून त्यांच्या विवाहाच्या आठवणींची झलक दिसे. तिथेच कुजबुज सुरु होई अन आपलं मत हळूच सांगायला सुरुवात होई - 'सून मोठी देखणी मिळाली बरं का !' 'मुलगी जरा नाजूकच दिसते', 'आपल्या पोराने नशीब काढले बघा काय बायको मिळालीय !', 'नजर वर नाही हो पोरीची एकदम सुलक्षणी वाटते बघा', 'शिकलेली पोरगी आहे पण खानदानी घरचं तेज आहे बघा पोरीच्या तोंडावर', तर एखादी म्हणे,'लई कौतुक करू नकासा. आपली ती, ही दिकून आदी अशीच व्हती. आता बगताय ना कसा टेगार मिरवती ते' असं बोलणारया बाईकडे कुणीतरी डोळे वटारले की साऱ्याच गप होत. नवरीबरोबर तिच्या नव्या घरचा कानोसा घ्यायला आलेल्या अन तिच्या सुरुवातीच्या काही दिवसात तिला सोबत करायला आलेल्या पाठराखीणीचे या सारयाकडे बारकाईने लक्ष असे, नंतर ती माहिती देखील घेई की कोणकोण काय काय बोलले अन त्यावरून ती त्या त्या व्यक्तीबद्दल आपले मत बनवत असे. नववधूवरून भाकरीचा तुकडा ओवाळून टाकला जाई, तिचे मेंदी लागलेले पाय पाण्याने धुतले जात. मग उंबऱ्यावर ठेवलेले धान्याने भरलेले माप ओलांडून नववधू भरल्या लक्ष्मीसारखी घरात प्रवेश करी. तिने टाकलेले हे पहिले पाऊल तिला दुसऱ्या विश्वात घेऊन जाई, हे विश्व म्हणजे तिचे नवे घर, तिच्या नवरयाचे घर, तिचे सासर ! अशा पद्धतीने कोणत्याही स्त्रीचे तिच्या लग्नानंतर दोन विश्वात तिचे भावविश्व वाटले जाई एक तिचे माहेर अन दुसरे सासर ! सासरी असली की ती सासूरवाशिण होई तर माहेरी आल्यावर ती माहेरवाशिण होऊन जाई. आपल्या माहेरी आपल्या मायपित्यांनी शिकवलेल्या संस्कारशिदोरीवर नववधूचा निभाव लागत असे. हळूहळू ती सासरी रुळून जाई मात्र तिचा एकही दिवस असा नसे की तिला आपल्या माहेरच्या लोकांची आठवण झाली नाही. त्या काळात दळणवळणाची साधने अत्यंत त्रोटक होती, आठवण झाली म्हणून लगेच माहेरी जाऊन यावे तर वाहने अगदी कमी असत. गावाकडच्या भागात तर त्यांची वानवा असे. मग या सासूरवाशिणीचा जीव टांगणीला लागून राही एखादया दिवशी जास्त आठवण झाली की पातेल्यात ठेवलेले दुध तिच्या डोळ्यादेखता उतू जाई अन तिच्या डोळ्याला पाण्याची धार लागून राही. तिची सासू,सासरा, नवरा, नणंद हे लोक जर चांगल्या स्वभावाचे असले की ते ओळखून घेत अन तिच्या नवऱ्याला संध्याकाळी घरी आल्यावर घडला प्रकार कानी घालत. तो तिला एखादे पोस्टकार्ड देई, त्या टिचभर कागदावर ती आपल्या मनातले अवघे आकाश असं काही रिते करून टाकत असे की ते पत्र तिच्या माहेरी पोहोचताच सारयांच्या डोळ्यातून अश्रूंच्या धारा लागत ! तिची खुशाली कळवणारे ते पहिले पत्र तिच्या माहेरी अनेक भावनांचा कल्लोळ निर्माण करून जाई. त्या काळी आजच्या सारखे मोबाईल नव्हते, एखादया तालेवार माणसाच्या घरी टेलिफोन असायचा ज्याच्यावर ट्रंककॉलची सुविधा असायची पण एका बाजूलाच फोन असून चालते कुठे ? यावर उपाय एकच पत्र लिहून आपले मनामनातले भावबंध गुंफत राहणे. पण पत्रे तरी किती लिहिणार ? शेवटी त्याला सुद्धा मर्यादा असायच्या. कारण टपालपेटी एखादीच असायची, तिच्यासाठी पोस्टमन देखील तोकडेच असत. शिवाय सासरच्या लोकांना 'आपलं हे सारखं पत्र पाठवणे आवडले नाही तर उगाच का त्यांची नाराजी ओढावून घ्यायची' या कारणाने पत्रांचा ओघ हळूहळू कमी होई. मात्र मनातला आठवणींचा आवेग कधीकधी संयमाचा बांध फोडून बाहेर पडे तेंव्हा या नवविवाहितेच्या काळजात चर्र होऊन जाई. ती सैरभैर होई, तिचा ठाव लागत नसे, तिचे चित्त उदास होऊन जाई अन तिच्या मनाला भास होऊ लागत. अशा वेळी ती निसर्गाला आपला निरोप्या बनवी अन आपला माहेरसाठीचा सांगावा त्याच्याकडे मोठ्या जड मनाने सोपवत असे. किती वेगवेगळ्या आठवणींचे काहूर तिच्या मनात माजलेले असेल नाही का ? मनातलं हे सारं मळभ हलकेच निवळून गेलं की तिच्या चेहऱ्यावर हलके स्मित येई अन ती अंगणातल्या वेलींशी चाळा करत एखादी मोगऱ्याची कळी नाकापाशी धरत हळूच लाजत घरात पसार होऊन जाई ! अद्भुत होता तो काळ अन त्या काळाच्या साक्षीदार असणाऱ्या आपल्या मायभगिनी. या नववधूच्या भावविश्वाची ओढ कवीमनास भुरळ पडली तर त्यात नवल ते काय ? अनेक कवींनी सासूरवाशिणीच्या मनातील घालमेलीस व्यक्तवण्यासाठी आपल्या प्रतिभेचे भांडार खुले केले अन एकाहून एक सरस कविता लिहिल्या. अशा आशयाच्या अनेक कवितांनी मराठी कवितेला समृद्ध केले. 'मेंदीच्या पानावर' ही शांताबाईंची कविता असो वा बहिणाई चौधरी यांची माहेर ही कविता असो ज्यात त्या लिहितात की, 'बापाजीच्या हायलींत येती शेट शेतकरी , दारी खेटराची रास घरीं भरली कचेरी..' वा 'समाधानाची ढेकर माहेरच्या वाटेवर ! उचक्यांनी का बेजार सासरच्या वाटेवर ? माया आईची वाटते लोण्यामधली साखर..' ही कविता असो. अशा अनेक कविता वानगीदाखल देता येतील. मात्र या साऱ्या कवितांत कवी कृ.ब.निकुंब यांची 'घाल घाल पिंगा वाऱ्या' ही कविता तिच्या वेगळेपणामुळे आणि रसाळ काव्यआशया मुळे उठून दिसते. 'घाल घाल पिंगा वाऱ्या माझ्या परसात माहेरी जा,सुवासाची कर बरसात। सुखी आहे पोर सांग आईच्या कानात आई भाऊ साठी परी मन खंतावत। विसरली का गं, भादव्यात वर्ष झालं, माहेरच्या सुखाला गं,मन आंचवलं. फिरून फिरून सय येई,जीव वेडावतो चंद्रकळेचा गं,शेव ओलाचिंब होतो. काळ्या कपिलेची नंदा खोडकर फार, हुंग हुंगुनिया करी कशी गं, बेजार। परसात पारिजातकाचा सडा पडे, कधी फुलं वेचायला नेशील तू गडे? कपिलेच्या दुधावर मऊ दाट साय माया माझ्यावर दाट जशी तुझी माय। आले भरून डोळे पुन्हा गळांनी दाटला माउलीच्या भेटीसाठी जीव व्याकुळला.' पूर्वीच्या काळी पिंगा हा स्त्रियांचा आवडीचा खेळ होता, या पिंग्यावर आधारित गीते आजही गायली जातात अन त्यावर पिंगा खेळला जातो. श्वासाचा हुंकार भरत गोलाकार कडे करून अंगाभोवती घुमत घुमत हा पिंगा खेळला जातो. इथे नववधू वाऱ्याला पिंगा घालायला सांगते कारण पिंगा, हादगा, भोंडला, भुलाबाई हे सारे स्त्रियांचे खेळ त्यांच्यातल्या उत्कट आनंदाचे अन स्फूर्तीचे दर्शन घडवणारे खेळ आहेत. ती वाऱ्याला विनवते, 'तू माझ्या परसात आनंदाचा पिंगा घाल अन मग माझ्या माहेरी जाऊन मझा सांगावा माझ्या जन्मदात्यांना सांग.' वारयाने आपल्या परसात पिंगा घालून माहेरच्या अंगणात जावे अन इथल्या आनंदाच्या सुगंधाचे अणुरेणु तिथल्या आसमंतात विहरावेत. आईच्या कानात आपल्या सुखाचे हितगुज सांगण्याची विनंती करून ती पुढे म्हणते की, 'त्यांच्या साठी माझ्या मनात अजूनही खंत आहे !'. 'भाद्रपदात माझ्या लग्नाला आता वर्ष होईल, आता मला साहवत नाही कारण माहेरच्या सुखाला माझे मन अधीर झालेय. केंव्हा एकदा तुमच्या सर्वांच्या गळ्यात पडेन असे झालेय. मला फिरून फिरून माहेरची आठवण येते अन मग माझ्या चंद्रकळेचा पदर अश्रूंनी ओलाचिंब होऊन जातो. परसातल्या काळ्या कपिला गायीचे खोडकर वासरू देखील मला अगदी मनापासून हुंगायचे, त्याचे ते हुंगणे अन गायीचे माया लावणे देखील मला आठवते आहे. गच्च फुलांनी डवरलेल्या प्राजक्ताचा सडा अंगणात अजूनही तसाच पडत असेल, ती फुले वेचायला तू मला कधी नेशील असा सवालही ती पुढे करते. आपल्या कपिलेच्या दुधावर जशी घट्ट नैसर्गिक साय येते अगदी तशीच दाट माया आपल्या आईची आपल्यावर आहे असं ती भरल्या डोळ्यांनी सांगते. हे सांगताना पुन्हा माझे डोळे टच्च भरून आले आहेत, माझा कंठ दाटून आला आहे अन आईच्या भेटीसाठी माझा जीव आत्यंतिक व्याकूळ होऊन गेला आहे. मनाला भिडणारे हे वर्णन केवळ स्त्रियांच्याच नव्हे तर कोणाही सृजन व्यक्तीच्या डोळा पाणी आणल्याशिवाय राहत नाही. थेट काळजाला हात घालणारे शब्द अन भावविभोर झालेल्या सासूरवाशिणीचे हृदयंगम प्रकटन जणू आपण अनुभवत आहोत असा भास या कवितेतून होतो. या कवितेला कमलाकर भागवत यांनी अत्यंत करुण चाल लावली अन त्यांच्या संगीतदिग्दर्शनाखाली सुमन कल्याणपूर यांनी आर्त स्वरात हे गाणं असं काही गायलं की पुर्वी रेडीओवर हे गाणं लागलं की सर्व वयाच्या सासूरवाशिणी हमसून हमसून रडत असत !! आजही या गाण्याची अवीट गोडी टिकून आहे कारण या गीतातील साधीसोपी प्रवाही बोलीभाषेची शैली. बोजड अलंकारिकता टाळून, शब्दजडत्व दूर सारून मायाममतेने ओथंबलेले सोज्वळ भाव व्यक्त होतील असे नेमके,नेटके शब्द व त्यांची एकमेकात केलेली गुंफण. नवविवाहितेच्या अंतःकरणात डोकावून तिचे मनोविश्व टिपण्याचा मोह कवी निकुम्बांना झाला अन त्यांनी त्याला यथार्थ शब्दरूप देऊन एक अजरामर गीत मराठी रसिकांच्या ओंजळीत टाकले. एक भावकवी आणि `मृगावर्त’ या नावीन्यपूर्ण खंडकाव्याचे निर्माते म्हणून कृष्णाजी बळवंत निकुंब उर्फ कृ. ब. निकुम्ब परिचित आहेत. `पारख’ हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक पैलू. निर्मळ, आस्वादक दृष्टी, निर्णयातील सूक्ष्मता आणि निश्चितता, शैलीचे ललित्य आणि संयम या विशेषांचा समन्वय तर ह्या समीक्षालेखांत झालाच आहे, पण महत्त्वाची गोष्ट अशी की, `केकावली’त संज्ञाप्रवाहाचे दर्शन घडते किंवा बालकवींच्या कवितेत जोडाक्षराचे दाठरपण मोडून त्याला सुकुमार रूप प्राप्त होते, यांसारखी लहानमोठी अपरिचित सौंदर्यस्थळे निकुंबाना अचूक गवसली आहेत. मराठी समीक्षाविषयक लेखनात या संग्रहाची भर मोलाची ठरावी. बेळगावच्या लिंगराज कॉलेजमध्ये प्रा. कृ. ब. निकुंब मराठीचे विभागप्रमुख होते. ते एक उत्कृष्ट प्राध्यापक होते, काव्यशास्त्र हा त्यांच्या जिव्हाळ्याचा विषय होता. ते एक उत्तम कवीदेखील होते. कोल्हापूर वाड्मय चर्चा मंडळ, बेळगाव यांच्यावतीने त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी कृ.ब.निकुंब पुरस्कार दिला जातो. कवी कृ.ब.निकुंब यांच्या आणखी दोन निवडक कविता खाली दिल्या आहेत त्यावरून त्यांचे शब्दप्रभुत्व अन जीवनाकडे बघण्याचा उदात्त दृष्टीकोन लक्षात यावा. 'तुझी वाट चुकणार नाही या माझ्या मयसभेत थबकणार नाहीस तू भव्य महाद्वाराशी सप्तरंगी उन्हात झळको खुशाल त्याचे गोपुर! तुला माहीत आहे कुजबुजणारी अंधुक वाट वळणावळणाने जाणारी, श्वासाने उबदार होणारी महाद्वारातून जाणारे फसव्या प्रपाताचे कौतुक करीत नसत्या हिरवळीवर कोसळतील त्यावेळी तू पोहोंचलेली असशील, अचूक कमळाच्या तळ्यावर, धुंद धुक्यात लपलेल्या... राजरस्ता, महाद्वाराकडून येणारा कित्येक योजने दूर आहे या तळ्यापासून कधीमधी-म्हणतात-भांबावून जातो त्यातून वावरणा~याना ह्या गूढ कमळांचा मुग्ध सुवास! महाद्वारांनी जाणारांसाठी महाद्वारे आहेत- तुझ्यासाठी आहे ती श्वासांची वाट या माझ्या मयसभेत!!.....' या दोन्ही कवितांना ऐतिहासिक संदर्भ आहेत मात्र निकुंबांनी त्यांना जीवनाच्या मतितार्थात असे काही गुंफले आहे की वाचणारयाचे भान हरपून जावे .. अथ अरण्यकांड - ये! कोणत्या कांडापासून वाचणार आहोत आपण आज? बालकांड संपले आहे. त्यातले स्वर उजळत होते' वेल्हाळ थेट लखलखत्या कडकडाटापर्यंत शिवधनुर्भंगाच्या! आता आत्ताच तर समोर उभी होती अवनम्र जानकी सलज्ज कटाक्षांच्या कळ्या ढाळीत -दृष्टी चुकवू नकोस्-कांडे संपतात तरी कशी अलगद! ते नवे दारपरिग्रहाचे दिवस्- एखादी मावळती केशरकाडी तरी उरायची होती! आणि तो सोहळा युवराज्याभिषेकाचा? -पण हेही वाचून झालेच आहे, नाही? बरोबर! अरण्याकांडाला प्रारंभ झालेला आहे. आता मन नि:शंक करायला हवे, निर्धाराची पावले टाकायला हवीत दंडकारण्याच्या दिशेने... अजून पुष्कळच पाने पुढे जायचे आहे! २२ नोव्हेंबर १९१९ ला जन्मलेल्या कवी निकुंब यांच्या कविता मोजक्याच मात्र आशयघन आहेत. मृगावर्त, पंखपल्लवी, ऊर्मिला, उज्वला, अनुबंध हे त्यांचे लेखन होय. ३० जून १९९९ रोजी या भाववेड्या कवीने जगाचा निरोप घेतला अन ते अनंतात विलीन झाले. कवी निकुंब यांचे इतर लेखन कालौघात जरी विस्मृतीत गेले असले तरी त्यांची 'घाल घाल पिंगा' ही कविता मात्र रसिक वाचकांच्या मनात कायम पिंगा घालत राहील हे निस्संशय सत्य होय...
- समीर गायकवाड.
मो.८३८०९७३९७७.