Sunday, January 3, 2016

मराठी कवितेतील शुक्रतारा...


'एक जिप्सी आहे माझ्या खोल मनात दडून
आठवतें बालपण जेव्हां होतों मी खेळत
होतों बांधीत मी घर सवंगड्यांच्या संगत
कौलें पानांचीं घराला आणि झावळ्यांच्या भिंती
आठवतें अजूनहि होतों रंगत मी किती !
पण अकस्मात होतों जात सारे उधळून
एक जिप्सी आहे माझ्या खोल मनांत दडून.........

घर असूनहि आतां घर उरलेलें नाही
चार भिंतींची जिप्सीला ओढ राहिलेली नाही
कुणीं सांगावें ? असेल पूर्वज्मींच्या हा शाप
घडी सुस्थिरपणाची विसकटे आपोआप …
कुणी तरी साद घाली दूर अनंतामधून …
एक जिप्सी आहे माझ्या खोल मनांत दडून...'


आपल्या सर्वांच्या मनामनात एक अवखळ, निष्पाप अन निरागस असं शैशव दडून बसलेलं असतं, आपल्याला अखेरपर्यंत ते जाणवत राहतं पण आपण ते कधी व्यक्त करू शकत नाही. पण आपलं हे प्रकटीकरणाचं काम कवी पूर्ण करतात. पण सर्वच कवींना हे जमतं असं नाही.काही कवी ते वैयक्तिक अनुभव म्हणून मांडतात अन तो त्यांच्यापुरता मर्यादित होऊन जातो पण अद्वितीय प्रतिभा लाभलेला एखादा कवी अगदी सहजतेने अन उत्कटतेने अशा काही शैलीत मांडतो की त्या भावना कवीच्या एकट्याच्या न राहता त्या सर्वंकष स्वरूप धारण करतात अन आपण ते काव्य वाचून म्हणतो की नेमके माझ्या मनातले भाव कवींनी मांडले आहेत. ही किमया करतानाच जर त्या कवींनी बालकविता पासून ते प्रेमकविता, गूढकविता, निसर्गकविता, सामाजिक आशयाच्या कविता, बडबडगीते, विरहगीते, चित्रपटगीते अन भावगीते अशा सर्व प्रकारचे विपुल काव्यलेखनातून एक अलौकिक श्रेष्ठ दर्जाची साहित्यनिर्मिती केली असेल तर त्या कवीला कविश्रेष्ठच म्हटले पाहिजे. कवी मंगेश पाडगावकर यांचे नाव यामुळेच मराठी साहित्यात सुवर्णाक्षराने लिहिले गेले आहे. 


आपल्या जिप्सी या प्रसिद्ध कवितेत ते म्हणतात त्या प्रमाणे एक जिप्सी प्रत्येकाच्या मनात लपून बसलेला असतो. बालपणीचे विश्व मोठेपणी राहत नाही, ती निरागसता, ती सालसता अन तो अवखळपणा वय वाढेल तसतसा कमी होत जातो अन काळाच्या ओघात माणूस ते निष्पाप, हळवे भावविश्व हरवून बसतो.शाळेतले ते रम्य दिवस मागे पडतात. पंतोजी पद्धतीचे वरवर कठोर वाटणारे पण आतून मायाळू असणारे शिक्षक शाळेच्या खिडकीतून दिसणारया खारूताईपर्यंतच्या सर्व गोष्टी मनाच्या कोपरयात जतन करून ठेवलेल्या आढळतात. घर असूनही आता घर राहिलेले नाही चार भिंतीची जिप्सीला ओढ राहिलेली नाही असं सांगताना ते पुढे लिहितात की सुस्थिरपणाची घडी विस्कटावी हा गतजन्माच्या कर्मांचा शाप असावा ज्यामुळे इप्सित साध्य होत नाही. जे आधी होते ते पुढे राहत नाही, कुठूनही पळून गेले तरी कर्म पिच्छा सोडत नाही. अशा वेळेस मनाच्या खोल कप्प्यात दडून राहिलेला जिप्सी साद घालत राहतो अन जगणे सुकर होते. जिप्सी या शब्दाचा अत्यंत चपखल असा प्रतिमालंकार म्हणून पाडगावकरांनी कवितेत बेमालूमपणे वापर केला आहे. त्यामुळे एका वेगळ्याच उंचीवर ही कविता जाते. ३ ऑक्टोबर १९५२ रोजी ही कविता लिहिली आहे, म्हणजे ५३ वर्षे या कवितेला झाली. पण आजही त्यातला आशय अन मांडणी प्रफुल्लीत आहे, कारण त्यातले काव्यविचार अन सहजता. यामुळेच पुढे ही कविता पाडगावकरांची ओळख बनून गेली.             
                                         
आपल्या आयुष्यभरात आपली सोबत करणारा हा जिप्सी पाडगावकरांनी अगदी आस्थेने जतन करून ठेवल्याचे त्यांच्या समग्र कवितात जाणवत राहते. किंबहुना जिप्सीचे विचारस्वातंत्र्य, विविधता अन संपन्नता त्यांच्या कवितांची प्रेरणा बनून राहिली असावी असे त्यांचे काव्य वाचताना ठायी ठायी जाणवत राहते. या जिप्सीच्या आधारे ते जीवनाचा शोध घेतात.आयुष्य जगताना अंतर्मनाच्या नंतर सर्वात जास्त महत्वाची ठरतात ती व्यक्तीची नाती. ह्या नात्यांवर ते अगदी मार्मिक भाष्य करतात. ज्यांनी आपल्याला जन्म दिला ज्यांच्यामुळे आपण हे विश्व बघू शकलो त्यांची सोबत देखील कितीही वर्षांची असली तरी ती दोन दिसाची वाटते अन ते निघून गेल्यानंतर उरतात त्या केवळ स्मृती, ज्याच्या आधारे आपण जगत राहतो.     
      
'अशी पाखरे येती, आणिक स्मृति ठेवुनी जाती
दोन दिसांची रंगतसंगत, दोन दिसांची नाती ...'
सुधीर फडके यांच्या जादुई आवाजात हे गाणं यशवंत देव यांनी स्वरबद्ध करून घेतले आणि मंगेश पाडगावकर हे भावगीताच्या विश्वातील एक बिनीचे कवी म्हणून नावारूपास आले, इतकी लोकप्रियता या गीतास मिळाली. विशेष म्हणजे या गाण्याचे शब्द, चाल आणि गायन याची जादू अशी आहे कि, हे गाणे त्या सूरांचा आधार घेतल्याशिवाय वाचले तर त्यातले मर्म अल्वारपणे उलगडत नाही.  



नात्यांमध्ये आई वडिलांच्या नंतर येते ते प्रेमाचे नाते. आपला कलिजा खलास करणारया बालांविषयी ते अगदी लडिवाळपणे लिहून जातात अन आपण अगदी ठेका धरून ते गाऊ लागतो -
'जपून चाल्‌ पोरी जपून चाल्‌
बघणार्‍या माणसाच्या जिवाचे हाल्‌ !
लाडाने वळून बघायची खोड्‌
नाजूक नखर्‍याला नाही या तोड्‌
डोळ्यांत काजळ, गुलाबी गाल्‌ !'

इतके करूनही आपण शेवटी फसतो अन तिच्यासाठी स्तुतीसुमने उधळू लागतो. तिच्यावर आसक्त झालेले आपले मन तिलाच रिझवू लागते...   
'दिवस तुझे हे फुलायचे, झोपाळ्यावाचून झुलायचे
स्वप्‍नात गुंगत जाणे, वाटेत भेटते गाणे
गाण्यात हृदय झुरायचे...' अशी समजूत ते पुढे घालतात.  


माणूस प्रेमात आकंठ बुडून जातो अन त्याला तिचे वर्णन करण्यासाठी शब्द कमी पडू लागतात हे भाव पाडगावकर अगदी सार्थपणे व्यक्तवताना लिहितात.     
'जेव्हा तुझ्या बटांना उधळी मुजोर वारा माझा न राहतो मी हरवून हा किनारा
आभाळ भाळ होते, होती बटा ही पक्षी ओढून जीव घेते, पदरावरील नक्षी !'

एकदाचे दोहोंचे मनोमिलन होते अन भेटीगाठी सुरु होतात, प्रेमाच्या या भेटी होताना निसर्ग देखील आपल्या प्रेमात बुडून जातो अन शुक्रतारा मंद वारा असं अप्रतिम गाणं कवी त्यासाठी लिहून जातात अन कवितेच्या शेवटी आर्जव करतात की तू अशी जवळी रहा !!       
'शुक्रतारा, मंद वारा, चांदणे पाण्यातुनी
चंद्र आहे, स्वप्‍न वाहे धुंद या गाण्यातुनी
आज तू डोळ्यांत माझ्या मिसळुनी डोळे पहा
तू अशी जवळी रहा...'




भेटी गाठी वाढत जातात अन प्रेमाच्या आणाभाका घेताना ते एकमेकात गुंफत जातात.  
'तु असतीस तर झाले असते सखे उन्हाचे गोड चांदणे अन मोहरले असते मौनातुन
एक दिवाने नवथर गाणे' असं अत्यंतदेखण्या शब्दात ते आपले गहिरे भाव मांडतात.   

तिची अवस्थाही फार काही वेगळी नसते. तिच्या भेटी जेंव्हा राहून जातात तेंव्हा अथांग रात्रीच्या आकाशात दिसणारा चंद्र पाहून देखील तिला आपल्या प्रितमाचे नसणे जाणवत राहते.'जरि या पुसून गेल्या साऱ्या जुन्या खुणा रे, हा चंद्र पाहताना होते तुझी पुन्हा रे..' असं लाघवी वर्णन कवी करतात. 

प्रेमाची ही भावना कोणाएकाच्याच मनात नसून ती प्रत्येकाच्या मनात असते हे सांगताना पाडगावकरांनी लिहिलेल्या पंक्ती अप्रतिम आहेत...   
'नक्षत्राच्या गर्दित प्रत्येकाने आप-आपला चन्द्र निवडलेला असतो,
कारण,प्रत्येकजण कधी ना कधी एकदा तरी प्रेमात पडलेला असतो…
तिच्या चेहरयाला चन्द्र म्हणण्याची त्याची सवय काही मोडलेली नसते
तिने कितीही डोळा चुकविला तरीही त्याने जीद्द सोड्लेली नसते...'

पण हे प्रेम कधी कधी एकतर्फीच राहून जाते अन त्यातून मग येते ती सांजवेळेची मनाची लपाछपी, अन कधी अश्रू गाली येतात काही कळतच नाही कारण उरलेला असतो तो केवळ भासांचा खेळ !    
'मी फुले ही वेचताना सांज झाली, दूर रानातून त्याची हाक आली.......
टाकुनी सारी फुले ही धावले मी, चांदण्याचा थेंब माझ्या एक गाली'

याहीपुढे जाऊन कधी कधी प्रेमात त्याग करावा लागतो अन त्यासाठी आधारही द्यावा लागतो, सावरावे लागते. या भावना व्यक्त करणारी सुंदर कविता कवींनी लिहिली आहे -      
'सावर रे सावर रे सावर रे उंच उंच झुला
सुख मला भिवविते सांगू कसे तुला ?'





एह्वढे सारे प्रेमाचे आर्जव गाऊनदेखील शेवटी विभक्त होण्याची वेळ आली तर काळजावर पत्थर ठेऊन हसत हसत म्हणावे लागते की,  
'तू कुठेही जा, सुखी हो, चंद्र माझा साथ आहे
गीत माझे घेउनी जा, प्राण माझा त्यात आहे..'

यातून मग प्रेमाचेच नव्हे तर आयुष्याचे डाव मोडतात ते पुन्हा जीवनाच्या सारीपाटावर जसेच्या  तसे मांडणे अशक्य होऊन बसते. हे सांगताना पाडगावकरांनी लिहिलेली विराणी अजरामर होऊन गेलीय.    
'भातुकलीच्या खेळामधली राजा आणिक राणी
अर्ध्यावरती डाव मोडला, अधुरी एक कहाणी....
वार्‍यावरती विरून गेली एक उदास विराणी'





मग पुढे राहतात त्या आठवणी अन त्या भेटींच्या आठवणी काढून आयुष्य कंठावे लागते.. 
'भेट तुझी माझी स्मरते, अजून त्या दिसाची
धुंद वादळाची होती रात्र पावसाची…'




प्रेमात आयुष्य घालवून हाती काही लागत नाही तेंव्हा कुठे काय चुकले याचा ठोकताळा मांडताना पाडगावकर जे लिहितात ते मनाला भिडणार असं आहे.    
'अखेरचे येतील माझ्या हेच शब्द ओठी
लाख चुका असतील केल्या, केली पण प्रीती..'

जीवनात नुसते प्रेम अन उपदेश यांना महत्व दिले म्हणजे तो संत होत नाही असंही ते एका कवितेत सुचवतात अन सहज लिहून जातात की  'भाषेच्या चर्‍हाटाला कधीही अंत नसतो ! सारखी बडबड करणारा चुकूनही संत नसतो !'

'दार उघड दार उघड चिऊताई...' जुन्या चिऊताईची नव्या युगातल्या चिमणीत स्थित्यंतर करून तिची गाणीदेखील अगदी सहजतेने मंगेश पाडगावकरांनी लिहिली आहेत. 'सांग सांग भोलानाथ, पाऊस पडेल काय ? शाळेभोवती तळे साचुन, सुट्टी मिळेल काय ?' असा अवखळ प्रश्न विचारणारे त्यांचे बालगीत जवळजवळ प्रत्येकाने आपल्या बालपणी गायलेले असतेच. 'कोंबडीच्‍या अंड्यामधून बाहेर आलं पिल्‍लू ; अगदी होतं छोटं आणि उंचीलाही टिल्‍लू !' असं अल्लड गीतही ते लीलया लिहितात. 'चांदोमामा, चांदोमामा..... भागलास काय ? घरचा अभ्यास केलास काय ?चांदोमामा, चांदोमामा..... लपलास काय ?' हे त्यांचे गाणे तर प्रत्येक बालमनावर असं काही कोरलेले आहे की ते कधीच पुसले जाऊ शकणार नाही. पूर्वी आपल्या तान्हुल्याला झोपी लावताना माय माऊली ज्या अंगाईचा आसरा घेत असे त्यात पाडगावकरांचीही ही अंगाई अगदी प्रसिद्ध होती. 'नीज माझ्या नंदलाला, नंदलाला रे झोपल्या गोठ्यात गाई .....'
जन्माला येताना ईश्वराने दिलेले खूप काही असते आपणच करंटे असतो की ते घेण्यासाठी आपले हात कमी पडतात अन ओंजळी रित्या ठरतात. असं ते सहज लिहितात,  
'दान तुझे हे घेण्यासाठी फुटल्यावाचुन हात कुठे ?
या भरलेल्या रित्या ओंजळीत हिरवा हिरवा जन्म फुटे...'

आयुष्य सरताना प्रत्येकजण आपल्या जोडीदाराप्रती हळवा होतो याचे नेमके वर्णन ते करतात,   
'डोळ्यांत सांजवेळी, आणू नकोस पाणी
त्या दूरच्या दिव्यांना, सांगू नको कहाणी'

म्हणून जीवन जगताना निसर्गाचा आनंद घेतला की अंतर्यामी सूर नक्की गवसतो असा आशावाद ते आरसपानी शब्दात व्यक्त करतात.  
'श्रावणात घन निळा बरसला रिमझिम रेशिमधारा
उलगडला झाडांतुन अवचित हिरवा मोरपिसारा.....
अंतर्यामी सूर गवसला, नाही आज किनारा'


जीवनात कितीही अंधार झाला तरी अंतर्यामी प्रज्वलित असणारी ज्योती तेवती ठेवली की निहंत्याचा आशीर्वाद मिळून प्रकाशाची पहाट उजाडेल असं ते लिहितात,  
'आज सारें भय सरे उरीं जोतिर्मय झरे
पहाटेचा आशीर्वाद प्राणांतून उगवेल आतां उजाडेल !'

सारं काही आलबेल असूनही कधी कधी मनासारखे काहीच घडत नाही त्यावर प्रश्नचिन्ह लावताना ते अगदी मार्मिक प्रश्न विचारतात की, 'सांगा कस जगायचं? कण्ह्त कण्ह्त की गाणं म्हणत ?
तुम्हीचं ठरवा !  पेला अर्धा सरला आहे असं सुद्धा म्हणता येतं !  पेला अर्धा भरला आहे असं सुद्धा म्हणता येतं सरला आहे म्हणायचं की भरला आहे म्हणायचं तुम्हीचं ठरवा ! '

अशा गोंधळलेल्या प्रसंगी कामी येते ती ईश्वराची निस्सीम भक्ती, ती देखील पाडगावकरांनी सहज व्यक्त केली आहे.
भावभोळ्या भक्तिची ही एकतारी
भावनांचा तू भुकेला रे मुरारी
काजळी रात्रीस होसी तूच तारा
वादळी नौकेस होसी तू किनारा
मी तशी आले तुझ्या ही आज दारी !


पण नुसतेच देव देव करूनही चालत नाही तर त्यासाठी अंतरमनातला सदाचाराचा अन सदविवेकबुद्धीचा ईश्वर आधी जागृत ठेवला पाहिजे असंही ते रोखठोकपणे बजावतात -    
'कुठे शोधिसी रामेश्वर अन्‌ कुठे शोधिसी काशी
हृदयातिल भगवंत राहिला हृदयातून उपाशी....
अवतीभवती असुन दिसेना, शोधितोस आकाशी.'




ज्ञानेश्वरांचे पसायदान हे जगासाठी ईश्वराकडे केलेलं एक मागणं म्हणून जसे विश्वविख्यात आहे तद्वत  पाडगावकरांची ही कविता म्हणजे मराठी माणसाच्या जीवनमरणाचे निर्मिकाकडे मागितलेले एक दान आहे. ही मनीषा आहे प्रत्येक मराठी माणसाची ! या कवितेला अन तिच्यातल्या आशयाला तोड नाही..        
'या जन्मावर, या जगण्यावर शतदा प्रेम करावे
या ओठांनी चुंबुन घेइन हजारदा ही माती
अनंत मरणे झेलुन घ्यावी इथल्या जगण्यासाठी
इथल्या पिंपळपानावरती अवघे विश्व तरावे....'




अशा या कविश्रेष्ठ मंगेश पाडगावकरांचेही देवाकडे एक मागणे आहे की, 'तिन्ही लोक आनंदाने भरुन गाउ दे रे तुझे गीत गाण्यासाठी सूर लावु दे रे !'
मराठी साहित्यात इतके व्यापक, विविध तरीही आशयघन अन सहज लेखन करून पाडगावकर आजही रसिकांच्या मनात अढळस्थानावर विराजमान झालेले दिसतात. 
कवी मंगेश पाडगावकरांचा जन्म १० मार्च १९२९ रोजी वेंगुर्ले येथे झाला. मराठी आणि संस्कृत विषय घेऊन ‘एम.ए’ झालेल्या पाडगावकर यांनी दोन वर्षे महाविद्यालयात अध्यापक म्हणूनही काम केले होते. १९५३ ते १९५५ ही दोन वर्षे पाडगावकर यांनी ‘साधना’ साप्ताहिकात सहसंपादक म्हणून काम केले. मुंबई आकाशवाणीवर १९६४ ते १९७० या कालावधीत निर्माता म्हणूनही त्यांनी काम केले. युनायटेड स्टेट्स इन्फर्मेशन सर्व्हिस-युसीस येथे मराठी विभागाचे प्रमुख संपादक म्हणून काही वर्षे काम केल्यानंतर १९८९ मध्ये ते निवृत्त झाले. ६० आणि ७० च्या दशकात पाडगावकर, ‘ज्ञानपीठ’ विजेते कवी विंदा करंदीकर आणि कवी वसंत बापट यांचे एकत्रित काव्यवाचनाचे कार्यक्रम राज्यात अनेक ठिकाणी झाले. पाडगावकर यांनी लिहिलेली ‘या जन्मावर, या जगण्यावर शतदा प्रेम करावे’, ‘भातुकलीच्या खेळामधली’, ‘शुक्रतारा मंद वारा’ ही गाणीही खूप गाजली. प्रेम म्हणजे प्रेम असंत, तुमचं आमचं अगदी ‘सेम’ असतं, ही त्यांची कविताही विशेष गाजली होती.

‘धारानृत्य’हा पाडगावकर यांचा पहिला काव्यसंग्रह १९५० मध्ये प्रकाशित झाला. सुरुवातीच्या काळात पाडगावकर यांच्या कवितेवर ज्येष्ठ कवीवर्य बा. भ. बोरकर यांचा ठसा होता. नंतर त्यांनी भावकाव्य शैलीत आणि स्वतंत्रपणे काव्यलेखन सुरु केले. ‘जिप्सी’ (१९५२), ‘छोरी’ (१९५४), ‘उत्सव’ (१९६२), ‘विदुषक’ (१९६६), ‘सलाम’ (१९७८), ‘गझल’ (१९८३), ‘भटके पक्षी’ (१९८४), ‘बोलगाणी’ (१९९०) हे पाडगावकर यांचे काव्यसंग्रह प्रसिद्ध आहेत.
पाडगावकर यांनी ‘गझल’, ‘विदुषक’, ‘सलाम’ या काव्यसंग्रहातून राजकीय आशयाची व उपरोधिकपणा असलेली समाजातील विसंगतीवर प्रहार करणारी कविता केली. सत्तेच्या संपर्कात राहणाऱ्या वर्गातील लोकांनी सांस्कृतिक व साहित्यिक क्षेत्रातील माणसांचा केलेला मानभंग, मध्यमवर्गीयांमध्ये आलेली लाचारी, दांभिकता याबद्दल पाडगावकर यांच्या मनात संताप होता तो या कवितांमधून प्रभावीपणे व्यक्त झाला. १९६० नंतरच्या वास्तवावर भेदकपणे प्रकाश टाकणारी पाडगावकर यांची कविता नवसमृद्ध वर्गाची, त्याच्या संवेदनाहिन मनाची चिरफाड करुन वाचकांना अंतर्मुख करते.

१९५३ मध्ये पाडगावकर यांचा ‘निंबोणीच्या झाडामागे’हा ललितलेख निबंधसंग्रह प्रकाशित झाला होता. ‘बोरकरांची कविता’, ‘विंदा करंदीकर यांची निवडक कविता’ हे त्यांनी संपादित केलेले काही महत्वपूर्ण ग्रंथ आहेत. ‘जिप्सी’, ‘छोरी’, ‘उत्सव’ या काव्यसंग्रहातील कवितांमधू्न दिसणारा निसर्ग व प्रेम त्यांच्या ‘श्रावणात घननिळा बरसला’ या सारख्या भावगीतांमधून अधिक तरलपणे व्यक्त झाला होता. काही वर्षांपूर्वी पाडगावकर यांनी ’बायबल’ग्रंथाचा मराठी अनुवाद केला होता.

‘बोलगाणी’ हा पाडगावकर यांनी काव्यरचनेवर केलेला एक वेगळा प्रयोग आहे. मीरा, कबीर आणि तुलसीदास यांच्या कवितांचे भावानुवादही पाडगावकर यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केले होते. पाडगावकर यांनी ‘भोलानाथ, ‘बबलगम’, ‘चांदोमामा’ हे त्यांचे बालकविता संग्रह प्रसिद्ध आहेत.
१९६४ मध्ये प्रकाशित झालेला ‘वात्रटिका’हा त्यांचा कवितासंग्रह पाडगावकर यांची एक वेगळी ओळख करुन देणारा ठरला आहे.
सलाम या काव्यसंग्रहासाठी १९८० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार तसेच महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार, पद्मभूषण पुरस्कार, महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा म.सा.प. सन्मान पुरस्कार त्यांना मिळाले होते. 

कवी मंगेश पाडगावकरांविषयी त्यांच्याच शब्दात बोलायचे झाले तर प्रत्येक मराठी रसिक- वाचक म्हणेल की ,
'इतकं दिलंत,
इतकं दिलंत
इतकं दिलंत तुम्ही मला !
खरं सांगतो,
माणूस केलंत तुम्ही मला ! ' 

मराठी साहित्य अन मराठी माणसाच्या अनेक पिढ्या समृद्ध करून अनंताच्या प्रवासाला गेलेल्या या महान कवीला त्रिकाल वंदन ....

- समीर गायकवाड.