Sunday, September 13, 2015

अमिताभ,अंजान आणि प्रकाश मेहरा ....अजोड काँबिनेशन



एखादा अभिनेता आणि एखादी अभिनेत्री यांची जोडी चर्चेचा विषय होऊ शकते, तसेच संगीतकार आणि गीतकार यांची जोडी देखील कधी कधी हिट ठरते. कधी दोन संगीतकार आपसात समन्वय साधून मस्त संगीत देतात. तर कधी एखादा अभिनेता / अभिनेत्री आणि चित्रपट दिग्दर्शक अशी जोडी बनते व ते हिट चित्रपट देतात. असंही घडले आहे की कथा- पटकथाकार आणि चित्रपट दिग्दर्शक / अभिनेता अशी हिट जोडीदेखील बनते. पण एखादा अभिनेता, चित्रपट दिग्दर्शक आणि गीतकार अशी हिट जोडी बनू शकते का ? तुम्हाला काय वाटते, नाही ना ! पण असे होऊन गेलं आहे. त्या हिट जोडीतला अभिनेता म्हणजे सुपरस्टार अमिताभ बच्चन आणि गीतकार आपले अंजान साहेब तर दिग्दर्शक होते प्रकाश मेहरा ! अंजानजींनी लिहिलेली जी गाणी अमिताभवर चित्रित झाली त्यांनी इतिहास रचला.            

अमिताभ ज्या वेळी चित्रपटांत स्थान मिळवण्यासाठी संघर्ष करत होता तिथपासूनची ही कहाणी आहे.  अमिताभचा ‘जंजीर’ हिट झाला पण त्यातली गाणी हिट झाली नाहीत शिवाय गीतकार गुलशन बावरा यांच्याशी झालेली खरखर या बाबी दिग्दर्शक प्रकाश मेहरा यांनी मनाशी खुणगाठ मारून पक्क्या ठेवल्या आणि त्यावर संगीतकार कल्याणजी आनंदजी यांच्याशी मसलत केली. त्याचे फलित म्हणजे त्यांच्या टीम मध्ये गीतकार अंजान यांची एन्ट्री झाली. अंजान आले आणि सारे समीकरण बदलले. त्यातूनच पुढे इतिहास घडला. खून पसीना, हेरा फेरी, मुकद्दर का सिकंदर, लावारिस, नमक हलाल, शराबी ही काही उदाहरणे. चंद्रा बारोटच्या डॉनची गाणीही अंजान यांचीच. कल्याणजी-आनंदजी यांचे संगीत, अंजान यांची गीते आणि पडद्यावर अमिताभ या सूत्राने मग रसिकांच्या मनात अढळ स्थान मिळवले.पग घुंगरू बांध मीरा नाची थी (नमक हलाल ) खई के पान बनारस वाला ( डॉन),  मुझे नौलक्खा मंगा दे रे (शराबी),लुक छिपके लुक छिप जाओ ना (दो अंजाने), बरसो पुराना ये याराना (हेराफेरी), खून पसीने की खायेंगे, बनी रहे जोडी राजा रानी की (खून पसीना), रोते हुअ‍े आते है सब, ओ साथी रे, दिल तो है दिल, प्यार जिंदगी है (मुकद्दर का सिकंदर), जिसका मुझे था इंतजार, कब के बिछडे हुअ‍े हम आज (लावारिस) ही याची काही उदाहरणे.

अमिताभप्रमाणेच मिथुन चक्रवर्तीच्या गाजलेल्या चित्रपटांची गाणी अंजान यांचीच आहेत. आय अ‍ॅम ए डिस्को डान्सर, कोई यहाँ, याद आ रहा है, गोरों की ना कालों की दुनिया है दिलवालों की (डिस्को डान्सर), आ गया आ गया हलवावाला आ गया, झू झू झुबी, दिल मेरा तोडो ना, यार मेरा खो गया (डान्स डान्स) ही त्याची उदाहरणे. डिस्कोच्या जमान्यातही गीतांतील शब्दांचे महत्त्व अंजान यांनी कुठेही कमी होऊ दिले नाही. उलट अर्थपूर्ण शब्दरचनांनी डिस्कोला प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

वाराणसी. गंगेच्या काठावरचे उत्तर प्रदेशातील एक शहर. वैष्णवजनांची काशी. गंगेकाठच्या या धार्मिक गावाला संगीताची मोठी परंपरा आहे. लालजी पांडे गंगेकाठच्या या गावातच लहानाचे मोठे झाले. गंगेच्या घाटावर फिरताना त्यांच्या काव्यप्रतिभेला एक आगळी खोली लाभली. त्यातूनच पुढे आला एक प्रतिभावंत गीतकार. तुम्ही-आम्ही त्यांना ‘अंजान’ या नावाने ओळखतो. आपल्या अद्वितीय गीतरचनांमुळे त्यांनी रसिकांच्या मनात आपले वेगळे स्थान निर्माण केले. अंजान यांना लहानपणांपासूनच हिंदी भाषेची प्रचंड आवड. त्या गोडीतूनच उर्दू साहित्याचा अभ्यास त्यांनी केला. त्यांच्या काव्यप्रतिभेला नवा आयाम मिळाला. प्रेमनाथ त्या वेळी फार्मात होता. त्याने आपल्या एका चित्रपटासाठी या तरुण लालजी पांडे उर्फ अंजान यांची निवड केली. १९५३ मध्ये पडद्यावर झळकलेला ‘प्रिझनर ऑफ गोवळकोंडा’ हा तो चित्रपट. यातील शहिदों अमर है तुम्हारी कहानी आणि लहर ये डोले कोयल बोले ही दोन गीते अंजान यांनी लिहिली. त्यानंतर अंजान यांनी ब-याच छोट्या चित्रपटांसाठी गीतलेखन केले. जी. एस. कोहली या संगीतकाराबरोबर त्यांचे सूर त्या काळात जुळले. प्रेमचंद यांच्या कथेवर आधारित ‘गोदान’ चित्रपटासाठी पंडित रवी शंकर यांच्या संगीताने नटलेली अंजान यांची गाणी विशेष गाजली. ओ. पी. नय्यर यांच्या संगीताने सजलेले अब के हसीन रुख पे (बहारे फिर आएंगी) हे त्या काळी गाजलेले गाणेही अंजान यांचेच. त्यानंतर कल्याणजी-आनंदजी या संगीतकारांबरोबर त्यांची वेव्हलेंथ जुळली. मग मात्र अंजान यांनी मागे वळून पाहिले नाही.

गंगा नदी आणि भोजपुरी भाषा यांचा वापर अंजान यांनी अनेक गाण्यांतून केला. मानो तो मै गंगा माँ हूँ, ना मानो तो बहते पानी (गंगा की सौगंध), खैके पान बनारसवाला (डॉन) यातून त्यांचे बनारसशी असलेले नाते अधिकच दृढ होते. उपमांचा समर्पक वापर हे अंजान यांच्या लेखणीचे आगळे वैशिष्ट्य. ‘शराबी’मधले मुझे नौ लखा मँगा दे...हे गाणे त्याचे प्रत्यंतर देते. यातल्या एका कडव्यातील शब्द पाहा- नशा है सब पे मगर रंग नशे का है जुदा, खिली खिली सुबह पे है शबनम का नशा, हवा पे खुशबू का बादल पे है रिमझिम का नशा, कही सुरुर है खुशियों का कही गम का नशा...ओन्ली अंजान कॅन डू धिस...आपण फक्त गाणे ऐकायचे..अंजानच्या अर्थपूर्ण शब्दाला किशोरने लावलेला आवाज, बप्पीदांचे सुमधुर संगीत आणि पडद्यावर अमिताभ अशी आगळी केमेस्ट्री या गाण्याला चार चाँद लावते आणि हे मधाळ गाणे अंजानच्या शब्दांनी आगळी उंची गाठते.‘मुकद्दर का सिकंदर’मधले ओ साथी रे...ची सर आजही येत नाही. अंजान एका गीतात म्हणतो, तुझ बीन जोगन मेरी राते, तुझ बिन मेरे दिन बंजारे, मेरा जीवन जलती धूनी, बुझे बुझे सपने सारे, तेरे बिना मेरी मेरे बिना तेरी ये जिंदगी जिंदगी ना... यातल्या उपमा किती समर्पक आहेत पाहा, त्याच्या विरहाची तीव्रता जलती धुनीमधून ऐकणा-यांचेही काळीज पिळवटणारी आहे, त्यात पुन्हा किशोरचा खर्जातला आवाज अंजान यांच्या शब्दाला गहिरे भाव देतो. हॅट्स ऑफ अंजान.

एकीकडे असे काळजाला भिडणारे शब्द तर दुसरीकडे यशोदा का नंदलाला(संजोग)मधले वात्सल्य अनेकांच्या डोळ्यांत पाणी आणणारे आहे. हीच तर अंजानच्या शब्दांची जादू आहे. सलाम ए इश्क (मुकद्दर का सिकंदर)मधला प्रेमभाव असो, की छू कर मेरे मन को (याराना)मधली प्रेमळ झुळूक; अंजानची गाणी कायम मनात रुंजी घालत राहतात. कहना ही क्या ये नैन एक अंजान से मिले(बॉम्बे)मधली ओढ दिल तो है दिल(मुकद्दर का सिकंदर)मध्ये अधिकच गहिरी होते. जिधर देखूँ तेरी तस्वीर नजर आती है(महान)मधले नैराश्य, इंतेहा हो गयी इंतजार की (शराबी) विरहाची परिसीमा गाठते, तेव्हा अंजानच्या शब्दाने त्यातील गोडी अधिकच श्रवणीय होते.

अमिताभच्या कारकिर्दीत त्यांच्या गाण्यांचा वाटा खूप मोठा आहे. ही बहुतेक गाणी अंजान यांची आहेत. ‘गंगा तट का बंजारा’ या अंजान यांच्या काव्यसंग्रहाचे प्रकाशनही अमिताभ यांच्या हस्ते १९९७ मध्ये झाले. त्यानंतर काही दिवसांनी अंजान यांना पक्षघाताचा झटका आला, त्यातच १९९७ मध्ये आजच्या दिवशी त्यांचे निधन झाले. आजचे प्रथितयश गीतकार समीर हे अंजानपुत्र त्यांचा गीतलेखनाचा वारसा पुढे चालवताहेत. एक जान है हम चित्रपटात अंजान यांचे एक गीत आहे... याद तेरी आएगी, हमको बडा सतायेगी.. अगदी शंभर टक्के खरे आहे हे.


समीर गायकवाड .