Tuesday, August 18, 2015

संवेंदनशील गुलजार ....प्रतिभेचा कोहिनूर !


शब्दांच्या अक्षरगंधावर हिंदोळे घेत असेलला गुलजार आपण रसिक असो वा अरसिक आपल्याला कधी आवडायला लागतो ते कुणीच सांगू शकत नाही. बस्स, कधी तरी, कुठल्या गाफील क्षणी त्याच्या शब्दांच्या आणि त्यातील खोलवर झिरपणार्‍या अर्थाचे शिंपण करतो आणि आपण आपोआपच गुलजारचे होऊन जातो. मग गुलजार नेमका आहे तरी कसा याचा शोध घेण्यात वर्षानुवर्षे जातात आणि प्रत्येक वळणावर चकित करणारा गुलजार आपल्याला त्याच्या कह्यातून बाहेर पडूच देत नाही. मग हा माणूस गझल लिहितो तेव्हाही आवडून जातो, नज्म लिहितो तेव्हाही भावतो आणि चक्क 'कजरारे, बीडी जलाइले' लिहितो तेव्हाही आवडून जातो. कधी तो 'सुना है सरहद के उस पार कल रात चली थी गोली' म्हणत त्याच्या पंजाबच्या रक्तबंबाळ जखमांवर फुंकर मारण्याचा प्रयत्न करतो किंवा मग 'तुम्ही से जन्मू तो शायद मुझे पनाह मिले' असे सांगत प्रेमातील अतीव टोकाची भावना व्यक्त करून जातो. प्रतिमांचा अचंबित करणारा वापर हे गुलजारजींचे वैशिष्ट्य.

मग ते ‘जिनके सर हो इश्क की छाँव पाँव के निचे जन्नत होगी’ असेल किंवा ‘काँच के ख्वाब है बिखरे हुए तन्हाई में, ख्वाब टूटे न कोई जाग न जाए देखो’ असो. त्यांच्या कविता, नज्म, गझलांमधील या प्रतिमा त्यातील विचाराइतक्याच सुस्पष्ट असतात हे गुलजार वाचायला, ऐकायला लागल्यावर पटत जाते. आबेदा परवीनसोबत त्यांनी कबीर हा अल्बम केला. त्यात आबेदा यांचे कौतुक करताना ते म्हणतात, ‘दोहरे नशे अच्छे नही होते. एक कबीर का नशा दुसरा आबेदा की गायकी का..’ तसाच नशा गुलजारजींच्या शब्दांनी त्यांच्या चाहत्यांना कायम दिलाय. हा माणूस एक जिती जागती नज्म आहे कारण त्यांनीच म्हटल्यासारखे, ‘नज्मों के लिफाफों में कुछ मेरे तजुर्बे है, कुछ मेरी दुआएं है’……

संपूर्णसिंग कालरा अशा एका आडमाप नावाचा कुणीतरी अवलिया फकीर फाळणीचे चटके मनात धरून मायानगरी मुंबईत येईल आणि तिची अभिरुचीच बदलून टाकेल, असं त्या काळी खचितच कुणाला वाटलं असेल. हसरत जयपुरी, मजरूह सुलतानपुरी, राजेंद्रकृष्ण अशा एकापेक्षा एक दिग्गज गीतकारांच्या स्पर्धेत टिकून राहणं आणि स्वतःचं अढळ स्थान निर्माण करणं ही गोष्ट वाटते तेवढी सोपी नक्कीच नाही.…
हिंदी सिनेमांच्या गाण्यांना गुलजार नावाचा परिसस्पर्श लाभला आणि त्यांचं खरंखुरं सोनं झालं. 'मोरा गोरा रंग लै ले, मोहे श्याम रंग दै दे' असं म्हणणारी साठीच्या दशकातली नूतनची पिढी असो, 'तेरे बिना जिंदगी से कोई शिकवा तो नहीं,' अशी तक्रार करणारी सत्तरीतली सुचित्रा सेनची पिढी असो की, 'आज कल पाँव जमीं पर नही पडते मेरे' असं म्हणत आकाक्षांची भरारी मारणारी रेखाची पिढी असो की 'पानी पानी रे, नींदे खारी कर जाय' अशी आर्त हाक घालणारी तब्बू असो, की थेट 'बिडी जलाइले जिगर से पिया'मधली बिपाशा असो या कोणत्याचा काळात गुलजार कधीच 'आउटडेटेड' वाटले नाहीत. मला वाटतं की हेच त्यांच्या कवितांचं वैशिष्ट्य आहे.

त्यांच्या 'ड्योढी' नावाच्या पुस्तकाचा मराठी अनुवाद 'देवडी' दोन वर्षांपूर्वी प्रकाशित झाला. त्या वेळी गुलजारनी एक छान गोष्ट सांगितली. ते म्हणाले, 'आजकालच्या संगीताकडे हेटाळणीच्या दृष्टीने पाहणं मला चुकीचं वाटतं. काळाप्रमाणे चालावंच लागतं. एखाद्या इमारतीत सोळाव्या मजल्यावर राहायचं आणि गाण्यात मात्र 'मैं तुलसी तेरे आँगन की' यावं हे चूक आहे. त्या माणसाला अंगण, त्यातलं तुळशीचं झाड कसं समजणार?'

गुजराल काळाप्रमाणे बदलले तरी त्यांनी त्यांच्या काव्यातला आत्मा तोच ठेवला. त्यामुळेच आजही 'पूछे जो कोई मेरी निशानी रंग हीना कहना, गोरे बदन पे उँगली से मेरा नाम अदा लिखना' अशा ओळी ऐकल्या तर चटकन गीतकार म्हणून गुलजार यांचंचं नाव डोळ्यांसमोर येतं.

आयुष्याकडे पाहण्याचा गुलजार यांचा दृष्टिकोन अत्यंत उमदा आहे. त्यामुळे फाळणीचे चटके सोसूनही गुलजार त्यातच अडकून पडले नाहीत. 'रावीपार'सारखी त्यांची कथा फाळणीच्या झळा तेवढ्याच तीव्रतेनं उभ्या करते जेवढया मंटो किंवा इतरांनी केल्या आहेत.
"आदमी बुलबुला है पानी का,और पानी की बहती सतह परटूटता भी है, डूबता भी हैं फिरसे उभरता है, फिरसे बहता हैं, ना समंदर निगल सका है इसको ,ना तवारीख तोड पायी है, वक्त की मौज पर सदा बहता ;आदमी बुलबुला है पानी का..... "
आयुष्य समजून सांगायला आणखी कोणते समर्पक शब्द वापरता येतील. प्रेम कविता असोत की जीवनाचं गूढ सांगणाऱ्या कविता गुलजारांचे शब्द सारखेच परिणामकारक असतात.

आर. डी. बर्मन आणि जगजित सिंग यांच्याशी गुलजार यांचं 'ट्यूनिंग' विशेष जुळलं. 'इजाजत'च्या वेळी गुलजारनी एक कागद 'आरडीं'च्या हातात दिला आणि सांगितलं 'याला चाल लाव.' आरडींनी तो कागद वाचला आणि म्हणाले, हा एक दिवस मला गद्य आणून देईल आणि सांगेल की याला चाल लाव. हा माणूस अवघड आहे. आरडी चिडचिडे झाले की याला चाल कशी लावायची. तरीही त्या शब्दांमधली ताकद आरडींना माहिती होती. त्यांनी चाल लावली आणि एक अमर गीत निर्माण झालं- "मेरा कुछ सामान, तुम्हारे पास पडा है ; सावन के कुछे भिगे भिगे दिन रखे है और तुम्हारे खत में लिपटी रात पडी हैं,वो रात बुझा दो मेरा वो सामान लौटा दो…. "

एक गीतकार म्हणून जशी गुलजारनी सिनेमासृष्टीला वेगळं वळण लावलं तसंच ते आपल्या वेगळ्या धाटणीच्या सिनेमांतूनही लावलं. मग ते पटकथा लेखन असेल किंवा दिग्दर्शन असेल. बिमल रॉय यांच्या बंदिनी सिनेमावेळी गुलजार त्यांचे असिस्टंट होते. वर्ष १९६१. याच सिनेमात गुलजारांची पहिलं गीत मोरा गोरा रंग लैले आलं आणि तिथून पुढे हिंदी सिनेमांत हिंदी कविता विशेषतः मुक्तछंदातल्या गाणी म्हणून वापरल्या जाऊ लागल्या. हृषीकेश मुखर्जी आणि असित सेन यांच्यासाठी गुलजारनी पटकथा लेखन केलं. आनंद, गुड्डी, बावर्ची, नमक हराम, दोन दुनी चार, सफर, खामोशी या सिनेमांच्या पटकथा त्यांनी लिहिल्या.

'मेरे अपने' हा त्यांचा पदार्पणातील पहिला सिनेमा. त्यांनी किती किंवा कोणते सिनेमे दिग्दर्शित केले या पेक्षा ते कसे होते, यावरून गुलजारांचं मोठंपण लक्षात येतं. त्यांच्या सिनेमा कुटुंबासोबत पाहताना कधीही कुठल्या आईपाबांना लाज तर वाटत नाहीच पण एका चांगल्या कलाकृतीचा आस्वाद घेतल्याचं समाधान मिळतं. 'इजाजत'चा विषय त्या काळच्या मानानं बोल्ड होता, 'घर'मध्ये बलात्कार झालेल्या एका स्त्रीच्या मनात उत्पन्न झालेली आपराधिक भावना होती, 'परिचय'मध्ये आई-वडिलांचं छत्र हरवलेल्या मुलांना हूडपणापासून पुन्हा वळणावर आणण्यासारखा विषय होत. 'मौसम'मध्ये परित्यक्त मुलीचा तर किनारामध्ये अपघाताने हातून घडलेल्या अपराधाचं क्षालन करण्याचा विषय होता. हे विषय समकालीन होतेच, पण ते लोकांना भावणारे, भिडणारे होते. ८५ नंतर बराच काळ ते दिग्दर्शनापासून दूर गेले, पण 'लेकिन' आणि 'माचिस'च्या रूपाने त्यांनी आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवलं. 'दिल से,' 'साथिया' 'यहाँ' अशा सिनेमांतून त्यांचं गीतलेखन अगदी एकविसाव्या शतकातही सुरूच आहे.

गुलजारांची लेखणी सिद्धहस्त आहे, ते जे बोलतात त्याचं काव्य होतं. हिंदी चित्रपटसृष्टीत आणि साहित्यातही त्यांनी दिलेलं योगदान कोणीच विसरू शकणार नाही. हिंदी साहित्यातल्या योगदानाबद्दल त्यांना साहित्य अकादमीचा पुरस्कारही मिळाला आहे. 'त्रिवेणी' नावाचा काव्यप्रकार त्यांनी हिदीत प्रचारात आणला. त्यांच्याकडून आणखीही बरंच काही येत्या काळात पाहायला, वाचायला, ऐकायला मिळेल अशीच अपेक्षा आहे. गुलजारांच वर्णन त्यांच्याच भाषेत (थोडा बदल करून) करायचं झालं तर असं करता येईल,"नाम गुम जाएगा,चेहरा ये बदल जाएगा ;मेरे अल्फाज ही पहचान है गर याद रहें"

गुलजारनी ४० वर्षांपेक्षा जास्त काळ मुंबईत काढला आहे. त्यामुळे मराठीशी त्यांचा चांगला परिचय आहे. मराठी माझा श्वास आहे, असं ते सांगतात. कुसुमाग्रजांच्या काव्यसंग्रहाचं त्यांनी हिंदीत भाषांतरही केलं आहे. त्यांचे अनेक कथासंग्रह, काव्यसंग्रह मराठीत भाषांतरित झाले आहेत.
गुलजार यांची हिंदी दुरचित्रवाणीला सर्वांत मोठी देणगी असेल तर ते म्हणजे १९९१ मध्ये दूरदर्शनसाठी दिग्दर्शित केलेली मिर्झा गालिब ही मालिका. ही मालिका गुलजार आणि जगजितसिंग दोघांचाही 'मास्टरपीस' होती. रसिकांच्या मनात त्याच्या आठवणी आजही रुंजी घालतात.

महान कवी, गीतकार, चित्रपट दिग्दर्शक व एक संवेदनशील माणूस असलेल्या गुलजारजींचे आज ८१ व्या वर्षात पदार्पण होत आहे. आपल्या अत्यंत उच्च दर्ज्याच्या साहित्य निर्मितीद्वारे त्यांनी आपणा सर्वांचे आयुष्य समृद्ध केले आहे. त्यांचे मनस्वी अभिष्टचिंतन!

- समीर गायकवाड .