Wednesday, July 29, 2015

मुसोलिनी - कालही आणि आजही...




मुसोलिनीच्या ठायी अतिलष्करी मनुष्याची महत्त्वाकांक्षा होती, पण अलौकिक बुद्धी नव्हती. आपण अलेक्झांडर, नेपोलियन, सीझर व्हावे, असे त्याला वाटे. दुसर्‍यांच्या मुंडक्यांशी खेळ करू पाहणारी जी मानवप्राण्यांची कोटि आहे त्यातीलच तो होता, मानवातली ही प्रवृत्ती अजूनही नष्ट झालेली नाही. जुलूम करणारेही शेवटी नाश पावतातच, जुलुमाची ज्वाला जुलूम करणार्‍यांनाच जाळते, त्याच भस्म करते. हिंसेवर आधारलेले कोणतेहि सरकार चिरंजीव झाले नाही. तेहतीसशे वर्षांपूर्वी परिणत-प्रज्ञ तत्त्वज्ञान्याप्रमाणे, संस्फूर्त सन्ताप्रमाणें, ऍरिस्टॉटल म्हणाला होता, ''जुलूमशाह्या अत्यंत क्षणभंगुर असतात. जुलुमांची राज्ये क्षणजीवी असतात.''…… मुसोलिनी सीझरची, तर हिटलर मुसोलिनीची संक्षिप्त आवृत्ती. मुसोलिनींप्रमाणेच 'आपण अलौकिक पुरूष आहो' असा भ्रमरोग त्यालाहि जडला होता ही समान खासियत दोघात होती …...


आजही देशोदेशीच्या प्रमुखांमध्ये मुसोलिनी जिवंत असल्याचे आढळून येते, आपल्या देशातही मुसोलिनी अजूनही अवतीर्ण आहे का हा प्रश्न थोडासा आत्मचिंतनाचा अन वादाचा आहे…. कारण, मुसोलिनी आता केवळ व्यक्तिविशेष राहिली नसून ती एक प्रवृत्ती झाली आहे. २९ जुलै हा या इटालियन हुकुमशहाचा जन्मदिवस, त्या निमित्ताने केलेले त्याचे हे अल्प स्मरण….

अनियंत्रित राजशाही व फॅसिझम हुकूमशाही या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. हे एकाच शासनपध्दतीचे दोन पोटभेद अनियंत्रित सत्ता चालविणार्‍या हुकूमशहांचाच हा एक प्रकार. जर्मनीतील व इटलीतील फॅसिझम पाहिल्यास असे दिसून येईल की, मानवांतील अत्यंत निंद्य व अत्यंत जुलुमी प्रवृत्तींच्या हाती तेथली सर्व सत्ता देण्यांत आली होती. त्यांतून सिंहासनावर आहेत. अर्वाचीन हुकूमशहा हा मानवांतील अत्यंत निंद्य प्रवृत्तींचा प्रतिनिधी होय.

पण अर्वाचीन हुकूमशहा हा नैतिकदृष्ट्या अत्यंत कमी दर्जाचा असला तरी त्याच्या ठायीं राजकारणांतील धूर्तता मात्र भरपूर प्रमाणांत असते. राजकारणात तो हुषार असतो. हिटलर-मुसोलिनीसारखे लोक सत्ताधारी होतात तेव्हा त्यांच्यासमोर विस्कळित राष्ट्राची एकी करणे, राजकीय चळवळीसाठी पैसे पुरविणार्‍या श्रीमंतांचे हितसंबंध सांभाळणे व त्यांचा पुरस्कार करणे व आपल्या हाती सत्ता ठेवण्याची अपरंपार अभिलाषा (हाच सर्वांत महत्त्वाचा हेतु) असे तीन हेतू असतात. पहिले दोन तिसर्‍याच्या पूर्ततेसाठीं असतात. ज्यांतील प्रत्येक व्यक्ति स्टेटशी राजनिष्ठ असेल असे संघटित एकजुटीचे इटली राष्ट्र आपण निर्माण करीत असल्याची घोषणा करताना मुसोलिनीच्या डोळ्यांसमोर असलेले राजकीय तत्त्वज्ञान त्याच्या दृष्टीनें बरोबर व खरेच असते. आपल्या फायद्यासाठीं वाटेल तेव्हा हाती धरता येण्यासारखी, सार्‍या इटलीची मिळून एकमुठी तलवार तयार करायची त्याची इच्छा असे. आपल्या हेतूवर उघड टीका होऊ नये असे वाटत असल्यामुळेंच तो भाषणस्वातंत्र्याची गळचेपी करी. सार्वजनिक मतांची, (त्यांमुळे इटलीचे अकल्याण होईल म्हणून नव्हे, तर आपल्या सत्तेला धोका येईल म्हणूनच) त्याला भीती वाटे. भांडवलशाही व कामगार यांच्यात ऐक्य (वस्तुत: तें नाममात्रच असते) व अविरोध आहेत असें दाखविण्याची खटपट तो करी याचें कारण, देशात झगडे व लढे असतील तर त्यामुळें स्वत:ची सत्ता संपुष्टांत यावयाची व देशात उघड गोळीबार सर्वत्र होऊ लागल्यास एखाद्या वेळी त्यात आपलेही डोके जखमी व्हावयाचें अशी त्याला भीती वाटे हे होय. मुसोलिनी सर्वांना दडपून टाकून समाजास गुलाम करून ठेवू इच्छीत असे. कारण, असे केलें तरच त्याला स्वत:ची सत्ता टिकविणें शक्य असे. लोकांना मारूनमुटकून समाधानी ठेवण्याच्या खटाटोपोमुळेच लोकांच्या तक्रारींकडे तो दुर्लक्ष करी. वर्तमानपत्रांना तो हुकूमशहा व त्यांचे धोरण यांचे नेहमी समर्थन करण्यास बजावी. हुकूम न पाळणार्‍यांना तो गोळया घालून गप्प बसवीत असे व हे सर्व करून अत्यंत प्रामाणिकपणाने व मोठ्या आढ्यतेने जगाला सांगे, ''पाहा, इटलीत कसें ऐक्य आहे ! येथें एकही विरोधी आवाज नाही.''

इटलीत एकही विरोधी आवाज नसणे हे स्वत:च्या सत्तेसाठी ज्याप्रमाणें त्याला महत्त्वाचे वाटे, त्याचप्रमाणे पुंजीपतींच्या सर्व गरजा भागविणे हेही त्याला आवश्यक वाटे. कारखानदारांना व बँकवाल्यांना तो आधी स्वेच्छेनें वागण्याचें स्वातंत्र्य देई व मग ते मुसोलिनीला भरपूर पैसे देत असत. त्यांच्याच जोरावर तो सत्ताधीश राहू शके. मुसोलिनीचे राजकीय खर्च अपरंपार असत. तो हे पैसे कोठून आणीत असे हे समजावयाला इटलीत मुद्रण-स्वातंत्र्य नसल्यामुळे, तेथे वर्तमानपत्रांची मुस्कटदाबी असल्यामुळे मार्ग नाहीं. पण इटलीतील बहुजन-समाज दरिद्री असल्यामुळे मुसोलिनीला हा पैसा कोठून मिळे हे समजण्याला फारशी अक्कल लागत नाही. जप्ती व लाचलुचपत या दोन मार्गांनी तो पैसे उकळी व सत्ता हाती ठेवी. डाकूगिरी व लांचलुचपत हेच हुकूमशाही शासनपध्दतीचे दान मुख्य आधार. प्रो. रॉबर्ट सी. बु्रक्स आपल्या 'हुकूमशहांपासून सोडवा' या सुंदर व उद्बोधक पुस्तकात लिहितात, ''मोठ्या मोठ्या प्रमाणावर लाचलुचपत व इतर नष्ट-भ्रष्ट प्रकार रूढ करू इच्छिणार्‍या सरकारला त्यासाठी हुकूमशाहीहून अधिक योग्य उपाय सुचविणे कोणत्याहि घटना-विशारदाला अगर सैतानालाही शक्य नाही.''



हुकूमशहा सर्व राष्ट्राचेच एक हत्यार बनवितो, साधन बनवितो. श्रीमंत लोक अशा हुकूमशहाला देत असलेल्या देणग्यांच्या (अगर लाचेच्या म्हणा हवें तर) पैशाच्या जोरावर तो आपल्या हत्याराला धार लावतो, नीट आकार देतो. हुकूमशहा राष्ट्राचे एकीकरण श्रीमंतांपुढे लाळ घोटून करतो, कारण, त्याला स्वत:च्या हातात सत्ता हवी असते. स्वत:च्या फायद्यासाठीं, केवळ स्वार्थासाठी, त्याला हे सर्व करावयाचे असते. आजकालच्या हुकूमशाहीच्या मागे या मुख्य हेतुशिवाय दुसरे काहीएक नसते. मुसोलिनीच्या जीवनांची व कारकीर्दीची थोडक्यांत रूपरेषा पाहिल्यास हे स्पष्ट होईल.



मुसोलिनीही हिटलरप्रमाणे अहंकेंद्री होय. सारे जग आपल्या व्यक्तित्वाभोवती फिरत आहे असें त्यालाहि वाटत असे. त्याच्या सर्व जीवनांत पुढे घुसण्याची, मीपणाची, अहंपूजेची वृत्ती दिसून येई. तो कामगार-कुळांत जन्मला. तरुणपणी तो सामाजिक क्रांती करणार्‍यांच्या पक्षांत होता. लहानशा डबक्यांतला मोठा मासा व्हावेंसें त्याला वाटे. त्यानें आपल्या वर्तुळांत, आपल्या डबक्यात, जास्तीत जास्त मोठा आवाज करण्याची धडपड केली. त्याने चर्चवर हल्ला चढविला व स्टेटच्या सनदशीर सत्तेविरुध्दहि बंडाची चिथावणी दिली. जागतिक महायुध्दांत त्याच्या हिंसक वृत्तीला भरपूर क्षेत्र लाभले. तो युध्दप्रिय पक्षाचा पुढारी झाला. युध्दानंतर अत्याचारानें-हिंसेंने अधिकच गोष्टी मिळविता येतील असे त्याला दिसले, मोठी बक्षिसे मिळविता येतील असे त्याला वाटले. त्याची स्वार्थेच्छा अपार होती. १९२२ साली त्याने सैन्यावर ताबा मिळविला व ज्युलियस सीझरप्रमाणें तो रोमवर चाल करून गेला. त्याने आपण इटलीचें संरक्षक असल्याची घोषणा केली.

इतिहासात तेच ते नमुने पुन: पुन: दिसतात. मुसोलिनी 'सीझरची छोटी आवृत्ति' वाटतो. सीझरप्रमाणें त्यालाही वाटत असे कीं, फक्त आपणच जगाला वांचवूं शकूच्. सीझरप्रमाणेच आपण मोठे साहित्यसम्राट आहो व जगज्जेते होऊ शकूंच् असें त्याला वाटे. हुकमशहा झाल्यावर मुसोलिनी म्हणाला, ''जग एका कलावंताला मुकले.'' सीझरप्रमाणेच तो पोरकट व पदोपदी स्वत:ची जाहिरातबाजी करणारा होता. तो प्रसंगी आपली लठ्ठ, बुटकी व वाकड्या पायांची मूर्ति लोकांना दाखवीत असे. तो मोठा प्रदर्शनबाज होता. तो अमेरीकन सर्कशीतील उत्कृष्ट विदूषक शोभेल असा होता. तो भुंकणार्‍याचे सोंग छान करी. डामडौल व आरडाओरडा करण्यांत तो तरबेज होता. त्याची भूमिका नेहमी उठावाची असे. तो नेहमी धटिंगणपणा व उद्दामपणा चालूच ठेवी. मिलिटरी परेड करण्याचा त्याला फार नाद असे. जुन्या रोमन नेत्यांप्रमाणे स्वत:चे पराक्रम जगाला जाहीर करण्यासाठी तो प्रचंड उत्सव-समारंभ योजीत असे. सीझरला 'मी' हे प्रथमपुरुषी सर्वनाम अत्यंत आवडे. तो म्हणे, ''मी आलो, मी पाहिले, मी जिंकिले !'' या बाबतीतहि मुसोलिनीने सीझरचे झकास अनुकरण केले. ''इटलीचा भाग्वविधाता फक्त मीच आहे.'' अशीच त्याची घोषणा असे. तो एकदा म्हणाला, ''मी लोकांना तोलतो, अजमावतो, युध्दांत पुढे ढकलतो, मीच त्यांचा मार्गदर्शक होतो.'' मुसोलिनी जाणूनबुजून सीझरचे अनुकारण करीत असे. पण तें शहाणपणाचे नव्हते. सीझरचा अंत कसा झाला ही दुर्दैवी घटना इतिहासाने दाखविली असली तरी मुसोलिनी ती विसरून गेला असें दिसतें.




अति महत्त्वाकांक्षी लोक शेवटी फावतात हे, थोडा वेळ का होईना, मुसोलिनीच्या लक्षांत आले, असे १९२९ ते १९३४ या अवधीत वाटत होतें. या चारपांच वर्षांत त्याने आपल्या स्वभावाला थोडे नियंत्रित ठेवले होते. त्याने हुकूमशाही हाती घेतली तेव्हा तो जरा ऐटीत होता. त्याची आरंभीची भाषणे गोळ्यांनी भरलेली होती, त्यात 'बुलेट' शब्दाशिवाय एक वाक्यही आढळणार नाही. तो सार्‍या जगाशी युध्द करावयाला तयार होता. पण मुसोलिनीच्या या अहंमन्यतेमुळे चिडून सारे जग जेव्हा त्याच्याविरुध्द उठले तेव्हां तो जरा थंड पडला, त्याच्या वाणीत थोडा संयम आला. तो स्वत:च्या राष्ट्रापुरते पाहू लागला, आपल्या राष्ट्राची घडी नीट बसवू लागला. त्याने कामगार व भांडवलदार यांचे हितसंबंध नवीन पायावर उभारण्याचा यत्न केला. झगडे विसरून सिंह व उंदीर समाधानानें जवळजवळ राहतील, असे त्याने केले. कामगारांचा 'संप करण्याचा' हक्क नष्ट करण्यात आला. आपण 'कॉर्पोरेट स्टेट' स्थापीत असल्याची घोषणा करून त्याने सर्वत्र सहकार्याचा कारभार सुरू करण्याचे ठरविले. प्रत्येक धंद्याचे एक कॉर्पोरेशन व्हावयाचें म्हणजे काय ? मालक व कामगार दोघांचेहि हितसंबंध संभाळणार्‍या प्रतिनिधींची एक संमिश्र कमिटी स्थापून त्यामार्फत त्या त्या धंद्याचे कॉर्पोरेशन चालावयाचे. पण आतापर्यंत तरी रशियांतल्या कम्युनिस्ट-स्टेटप्रमाणेंच इटलीतल्या कॉर्पोरेट-स्टेटची कल्पना ही कागदावरच राहिली आहे. ती अद्यापि विचारांतच आहे, प्रत्यक्षांत आलेली नाही. खरे बोलावयाचे तर असे स्टेट प्रत्यक्षात यावे म्हणून खटपटच केली गेली नाही, योजनाच हाती घेतली गेली नाही, कार्यक्रमच आखले गेले नाहीत. पण ही कॉर्पोरेट-स्टेट्स् अस्तित्वात आली तरीही त्यामुळे कामगारांचा प्रश्न सुटेल असे मुळीच नाही. कामगारांची दैना तशीच राहणार. उंदीर व सिंह एकत्र नांदतांना दिसतील खरे ; पण उंदीर सिंहाच्या पोटांत नांदणार हे उघडच आहे आणि कामगारांना मात्र पुन: संपाची बंदी ! कामगारांची मजुरी कमी करण्यांत आली त्यामुळें एक-तृतीयांश कामगार कायमचे बेकार झाले. राजकीय उठाठेवी करणारा या नात्याने मुसोलिनी हुषार असेल. पण त्याच्या ठायीं मुत्सद्देगिरी काडीमात्रही नव्हती. मुत्सद्देगिरीचे इंद्रियच त्याला नव्हते. पण तो इटलीच्या अंतर्गत कारभारांत व्यग्र राहिल्यामुळें तात्पुरता एक फायदा तरी झाला. आंतरराष्ट्रीय चावटपणा करावयाला त्याला अवसरच मिळाला नाहीं. काही दिवसपर्यंत जगाला त्याच्या अंगावरचा शांतीचा झगाच दिसला, आतील लष्करी चिलखत दिसले नाही.


पण इसवी सनाच्या १९२९ व्या सालच्या जुलैच्या अखेरीस त्याला शांती नकोशी झाली असावी. त्याचे शांतीचे सोंग वस्तुत: वरपांगीच होते. किती दिवस असेच राहावयाचे असेच जणू त्याला वाटत असावें. त्याचे दात शिवशिवत होते, त्याची नखें फुरफुरत होती. शांतीची वस्त्रे फेकून देऊन पुन: सज्ज होऊन जगाला आव्हान द्यावयाला तो उभा राहू इच्छीत होता. त्याची सत्ता हळूहळू उळमळीत होत होती, इटॅलियन जनता असंतुष्ट होती. काही तरी बदल व्हावा, असे तिला वाटत होतें. तिचे लक्ष वेधण्यासाठी कोठे तरी युध्द उकरून काढण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते. ऍबिसिनियावर त्याची वक्रदृष्टि वळली. इटॅलियन तरुणांना तो इथिओपियन लोकांची पापे पढवूं लागला, व्देष-विषाची इंजेक्शने देऊ लागला. प्राचीन काळी कॅटो जितक्या जंगलीपणाने 'कार्थेज धुळीला मिळविलेंच पाहिजे' असे म्हणे, तितक्याच जंगलीपणाने 'इथिओपिया मातीस मिळविलाच पाहिजे' असें मुसोलिनी ओरडू लागला.

दुसर्‍यांच्या प्राणांची किंमत देऊन स्वत:चे वैभव वाढविण्यास तो उत्सुक असे. त्याचे डोके थोडे दिवस जरा ठिकाणावर होते ; पण ते पुन: बेताल होऊ लागले. भरमसाट उद्दाम भाषा व स्वैरे महत्त्वाकांक्षा पुन: वर डोके काढू लागल्या. अर्वाचीन इटॅलियनांप्रमाणे तो बोलत नसून तो जणू अखेरचा, शेवटचा रोमन नमुना दिसू लागला. शांतिदूत ख्रिस्ताचें नीतीशास्त्र मुसोलिनीस माहीत नव्हते. त्या बाबतीत तो अंधळा होता. युध्ददेवाचे-त्या प्राचीन मार्सदेवाचें जुनाट युध्दनीतीशास्त्र त्याला चांगले समजत असे. तो ओरडून सांगे, ''युध्द म्हणजे न्याय, युध्द म्हणजे उदात्तता व धीरोदात्तता, युध्द म्हणजे बंधुभावात्मक करुणा ! युध्दाचा त्रिवार जयजयकार करा !'' शांतीची ओढ असणार्‍यांची टिंगल करताना प्राचीन रोमनांनीही वापरली नसती इतकी अश्लील भाषा तो वापरीत असे. शांततोपासकांना तो ''मूर्खांचा व हत-पतितांचा बाजार'' असे मानत असे. येशूने सांगितले होते की, ''शांततोपासकांना पृथ्वीचे राज्य मिळेल, ते पृथ्वीचे वारसदार होतील.'' पण मुसोलिनी अट्टाहासानें सांगे, ''असल्या शांतिब्रह्मांचे पृथ्वीवरून उच्चाटनच केलें पाहिजे.''


आजही मुसोलिनी कुठल्या ना कुठल्या स्वरूपात जगाला पहायला मिळतो हे भांडवलशाहीच्या सर्वंकष प्राबल्याचे द्योतक आहे....लेख वाचून तुम्हाला आपल्या देशातील मुसोलिनी आणि त्याची वाटचाल व त्याच्या समर्थकांची मानसिकता याचा अंदाज आला असेलच...इतिहासाची पुनरावृत्ती होत असते ती अशी ...

- समीर गायकवाड .