Sunday, July 5, 2015

बैलांचे मनोगत ....


मऊसुत रेशमी अंगाचं पांढरं शिफट खोंडं होतो तेंव्हा धन्याने घोडेगावच्या बाजाराहून आणलं होतं तो दिवस अजून आठवतो. तेंव्हा गावात कैकांच्या शेतांनी मोट होत्या. पाऊसपाणी वेळेवर होत होतं. सगळ्यांच्या रानात औत ओढण्यापासून, नांगरट, कुळवण, मळणी आणि उसाची गाळणी अशी खंडीभर कामं असायची. त्या कामांसाठी बैल कमी पडायचे, मग एकमेकाचे बैल घेतले दिले जायचे. दावणीत तेंव्हा कधी टाचकं पडलेलं नसं. कडबा असायचा. पाऊसपाणी झालं की बाटूक असायचं, हिरवा गवत-घास असायचा. पाऊस आटला की भरडा- कडवळ. जेंव्हा औतं जोरात होते तेंव्हा धन्याने कधीकधी  गुळपोळी सुद्धा खाऊ घातली होती. कासरयांचे दोर अन नाकात वेसण होती पण तिच्यात रानटीपणा नव्हता. माया होती. मोट, गाडी ओढून ओढून कोवळे खांदे भरून आले की धनी त्याच्या हाताने खांदे रातसारी मळायचा. पण वेसणीच्या ओढीने नाक भरून यायचे. हनपटीने जोर लागायचा. कधी चिडलो की मातीत घट्ट खुरं रोवून उभे रहायचो तेंव्हा धनी जवळ जायचा, अंगावरनं अलगद हात फिरवायचा. तेंव्हा लई भारी वाटायचं. कामावर जुंपलं असतानाही थोडा वेळ विश्रांती द्यायचा. बाजूने एखादा पोळ -वळू बैल मोकळा पळत जाताना दिसला की त्याच्याकडे आभाळ जमिनीला टेकूस्तोवर बघत राहू वाटायचे. तेंव्हा सगळ्यांच्या शेतात ऊस, ज्वारी- बाजरी- मका- गहू सगळं पिकायचं पण हळू हळू दुष्काळ दर साली येत गेला. पाऊस कमी होत गेला, विहिरी कोरड्या ठाक झाल्या, तलाव आटत गेले. धन्याचे तर रान मुळातच पडीक बरड जमीनीचं होतं आणि पाण्याची बोंब बारमाही होती. आस्ते आस्ते आजुबाजुच्या शेतकरयाचीही अशीच स्थिती होत गेली. मग ज्याच्यापाशी सुबत्ता आहे त्याला बैलं रोजावर देणं सुरु झालं. त्यामुळे इतकी सोन्यासारखी बैलं लोकाच्या शिवारात न्हेऊन जुपावी लागतात याचं धन्याला दुःख होत होतं. त्याच्या बरड शेतात एके काळी जास्तकरून ज्वारी-बाजरी आणि तुरीवरच जोर राहायचा त्यामुळे अगदी थोडंच काम असायचं, ते झालं की तो दुसरयांची शेतं गाठायचा, मिळेल ते काम करायचा. पण जित्राबाच्या अंगाला चाबकाची वादी लागू देत नव्हता. आम्हा खोंडाची जेंव्हा धष्टपुष्ट बैलं झाली तेंव्हा अंग चांगले भरून आले होते. ऐटदार मोठे वशिंड किंचित कलुन गेले होते. हातभर लांब टोकदार शिंगे शोभून दिसत होती. पाठीवर मस्त पन्हाळी तयार झाली होती. टणक रुंद पांढरया कपाळावरचे काळे राखाडी बारीक ठिपके उठून दिसायचे. डिरक्या मारताना बाजूचे जनावर दचकून जायचे, अंगात वारं भरल्यागत तरकटल्यावाणी करायचे पण धन्याने कधीही आमची चीडचीड केली नव्हती. गावातले लोक मात्र बैलाची असली रग जिरवण्यासाठी मुसळावर अस्तीनं ठेचून काढायचे अन वर हसायचे. पण धान्याने कधी रानटी वागणूक दिली नव्हती. ओझ्याचे काम नसले तरी पुढ्यात वैरण द्यायचा अन स्वतः कुठं तरी कामाला जुपून घ्यायचा. काळ पुढे गेला. विहिरीच्या काठांवर धाडधाड आवाज करणारं पिस्टनवालं इंजिन आलं. विहिरीजवळच्या वाशावर शेडला बांधलेलं काळं लोटकं पकपक आवाज करू लागले आणि बैलांचे एक काम कायमचे कमी झाले. काहींनी बैल ऊस कारखान्याला कामाला लावले. उसाच्या गाडीवर लादला जाणारा टनाच्या मापातला ऊस बघून बैलांच्या आधी धन्याचीबी छाती दडपून गेली. पर इलाज नव्हता .... 

"बैलं किती दिस बसून ठीव्णार हायीस ?" असं कुणी विचारलं की उगाच मुंडकं हलवायचा पण त्यानं काय उसाच्या गाडीला जुंपले नाही. मात्र पैसा अडका संपला तशी त्याच्या घरात माणसांची अन इकडे चारयावाचून आमची आबाळ होऊ लागली. तब्येत ढासळू लागली. पोटं खाली गेली तेंव्हा त्याने न राहवून ऊसतोडीला गाड्या जुंपल्या. त्या दिवशी तो मुक्याने रडत होता. आम्हाला सगळे कळत होते. शेवटी तेही एक मरणच होते, न चुकणारे ! मग सुरु झाला एक जीवघेणा ओझ्याचा प्रवास ! रणरणत्या उन्हात चालायचे, तेही ओझ्याचा डोंगर घेऊन. ना पाय दुखल्याची कैफियत न ओझ्याची तक्रार. वर भुक तहानेची भ्रांत, जोडीला चाबकाचा मार. तोंडातून फेस गळायचा, पायात जीव गोळा व्हायचा वर उन्हाच्या झळा लागायच्या, तरी चालावेच लागे. धडधाकट असेपर्यंत गाडी ओढावीच लागे. का आणि किती कष्ट उपसायचे याला अंत ना पार..धनी चारा खाऊ घालो न घालो कामाला तर जुंपुन घ्यावेच लागे. नांगर असो बैलगाडीचे जू वा असो घाणा की मोट ! नावे काहीही असली तरी काम तेच ! ओझे ओढणे फक्त आणि फक्त ओझे ओढणे…त्यातून सुटका नाही !

गोठ्यात बसायला मिळायचे दिवस आठवले तरी बरे वाटे, बांधावरच्या झाडाखालचा विसावा स्वप्नात येई. गावातली कामे आठवतात. मात्र ऊस गाडीवर काम नको वाटते. ऊसाने भरलेली गाडी ओढायला कसे तरी वाटते. डांबरी सडकांवरून पाय घसरतात. पायात नाल ठोकून घ्यावी लागते, फार वेदना होतात तरी चालावे लागते. शहरात रस्त्यांच्या कडेने झाडेही नसतात. भर उन्हातच थांबावे लागते, रात्र संपू नये असे वाटते कारण रात्रीच काय ती थंड हवा मिळते. ऊसाच्या ढिगारयावर गाडीवान अन त्याचा कबिला, पाठीला चाबकाची ढोसण. रस्त्याने सिग्नल कधी लाल असतात तर कधी असते ट्राफीक जाम. तेंव्हा प्राण कंठात येत. कधी कोणी फटाके उडवतो तेंव्हा जीवाची पाखरे कानात गोळा होत, काळीज फाटल्यासारखे होई. कधी कोणी पोर ऊस उपसायचा तेंव्हा फटक्याची बरसात आमच्या अंगावर होई. कातड्याला खूप रग येई. डोळ्यातून पाण्याची धार वाहू लागे, तोंडातून फेसाची वेणा येई, वशिंड भरून यायचे. थांबत थांबत एकदाचे कारखान्यावर पोहोचत असू पण तिथे पोहोचल्यावर काही खावेसे वाटत नसे. पाचटाला तोंड लावावेसं वाटत नसे.....

खेप टाकून झाली की परतीच्या रस्त्याला मोकळ्या अंगानं लागत असू. तेव्हढाच काय तो कमी ओझ्याचा प्रवास. पुन्हा ऊसतोड अन पुन्हा कारखाना अशा अनेक फेरया व्हायच्या. ऊसाचा हंगाम संपला की गावाकडे रवाना होत असू. शेतशिवारातल्या झाडांची सावली आमच्या अंगावरून मायेचा हात फिरवायची, मोकळी हवा नाकातोंडातून थेट काळजापर्यंत भिनत असे. कोणाच्याही रानात नांगरणी वा पेरणीचे कोणतेही मशागतीचे काम असलं तरी जीव दमत नसे. धनी समोर असल्यावर तर अंगी दहा हत्तीचे बळ येते. पावसाळा आला की चिखल लई जीव खायचा. असेच दिवस जात राहिले. दुष्काळ सरला नाही पर उमर सरली. उन,पाऊस, थंडी चालू राहते कष्टही चालू राहिले. नाही म्हणायाला दरसाली पोळा यायचा अन धन्याचा बळीराजाचा ऊर भरून यायचा. ते एक आगळच सुख देऊन जाई.

काळ पुढे जात गेला. वय वाढत गेले. कानावर बरेवाईट ऐकायला येऊ लागलं. एव्हाना ओझे वाहून खांद्याला जखम झालेली होती. पायातली ताकद संपलेली असते. पोट आत गेलेले. कवळाभर असणारया गर्दनी बारीक झाल्या. दांडग्या लट वशिंड खंगून गेल्या. शेपट्या बारीक झाल्या, फरयाचं मास गळून गेलं. हाडे वर आलेली. डोळे उघडावेसे वाटत नव्हते, सतत अश्रू वाहायचे. नाकातोंडा भोवती माशा घोंघावत राहत. शिंगे देखील नंतर जड झालेली होती. तरीही नसा ताणून काम करायचे. पाय उचलत नसले तरी नेटाने पावलं टाकावे लागत, गुडघे मोडून यायचे आणि अंगावरचं रेशमी कातडं लोंबू लागायचे, पाय तळावून जायचे. डोळं तांबारल्यागत लाल व्हायचे. नाकातोंडाला फेसाचे ओघळ लागत. अंगभर गोचीड गोमाशा झाल्या. नख्या भरून आल्या, खांदा अवघडून जाऊन जाऊन गाठी झाल्या. ऊर भरून भेंडाळल्यागत व्हायचे, सापतीत अडकवलेली मान फासाला लटकल्यागत वाटू लागायची. आता थकून गलितगात्र झाल्यावर मात्र काही काम लावले जात नाही पण आता जीवही लागत नाही. भुकेकंगाल झालेला धनीही आता जवळ येत नाही. लांबूनच बघून डोळे पुसत राहतो. मायेचा हात पाठीवरून फिरत नाही. मनोमन दुःखी कष्टी राहतो. दावणीची ओढ आता संपत आलेली आहे. गोठ्यातदेखील श्वास गुदमरु लागलाय.

अवचित एके दिवशी उफ़ानलेल्या संध्याकाळी धनी जवळ येउन ऊर फाटेपर्यंत रडून गेला. दुसऱ्या दिवशी सकाळीच स्वच्छ आवरून सावरून भाकडांची लपून छपूनची अखेरची वारी सुरु झाली. 'आपण होतो तोवर तरी धन्याला जीव द्यायची वेळ येऊ दिली नाही' मनातलं हे समाधान फार मोठं होतं. जनावरांच्या बाजारात आम्हाला बोली नसते तर आमच्या वजनाला किंमत असते. त्या पैशात जमा करण्यासाठी धन्याने इकडून तिकडून काही पैसे गोळा केलेले आहेत. त्यातून एक नवे खोंड पसंद केलेय. एव्हाना आमचा सौदा झालेला. कोणी तरी अक्षरशः फरफटत ओढत नेत असताना धुरकटल्या डोळ्याने धन्याला नवीन खोंड घेऊन परत जाताना बघून अनेक भावनांचा कल्लोळ होतो....त्या खोंडाचे आयुष्यही असेच जाणार हा विचार कासावीस करून जातो.

- समीर गायकवाड.

( ऊसतोडीला जुंपलेल्या समग्र बैल गोतास अर्पण.... बैल हे आपले गण गोतच लागतात आपण त्यांचे ऋणको ! )