Sunday, July 5, 2015

सांगावा ....


 

आयुष्याच्या एका वळणावर जेंव्हा गात्रे शिथिल होतात आणि जीवनाचा जोडीदार आपल्याला मागे टाकून अनंताच्या प्रवासाला एकटाच निघून गेलेला असतो तेंव्हा होणारे आभास जीवघेणे असतात. रात्रंदिन भास होत राहतात, हाका मारल्याचे आवाज कानात घुमत राहतात. आसपास चाहूल लागत राहते, हालचाल होत असल्यासारखं वाटते. भासांच्या दुनियेतून बाहेर आलं की श्रमून गेल्यागत होतं. त्यातून थोडा जरी डोळा लागला तरी स्वप्ने पडू लागतात. आपल्याला पडणाऱ्या स्वप्नांना अर्थ असतो की हे कुणालाही सांगता येणार नाही पण आपल्यावर निस्सीम प्रेम करणारी आपली माणसं कधीकधी स्वप्नातून आपल्याशी हितगुज करतात हेही खरे. दिगंताच्या पलीकडे अनंताच्या प्रवासाला गेलेली ही माणसं स्वप्नातून आपल्याला पुन्हा भेटतात आणि चार शब्द मायेचे बोलून लोप पावतात. याचा बोलका प्रत्यय देणारी माणसे गावाकडच्या मातीत अजूनही दिसतात. असाच एक माणूस मी पाहिलेला, रंगूबाप्पा त्याचं नाव....

रंगूबाप्पा हा जुन्या काळातला माणूस. त्याच्या जमान्यात गावकूसाने कात टाकली नव्हती अन गावकीने माणूसकी सोडली नव्हती, निसर्गाने ताल सोडला नव्हता. सगळं कसं नीटनेटकं अन गोळीबंद काम असायचं. त्या जीवनमानात एक रंगतदार लय होती, एक अफलातून गोडी होती. ते दिवस खऱ्या अर्थाने मंतरलेले होते. तेंव्हाची सकाळ, दुपार अन संध्याकाळ एका अलौकिक रंगात न्हाऊन निघालेली असायची.

पूर्वेला काळसर तांबडे असताना गावकुसाच्या वेशीजवळील देवळात लगबग ऐन रंगात आलेली असायची. जुनेच पण स्वच्छ धुतलेले पिवळट पांढरे धोतर सदरे नेसलेली काही पोक्त टाळकरी तर काही तरणी पोरे पखवाजाच्या आवाजावर दंग व्हायची. देवळातल्या सभामंडपात टाळ गर्जत असायचे, सर्वत्र मंगलमय वातावरणाचे चैतन्य जाणवत असे. रुक्मिणीच्या साक्षीने गाभारयात उभा असलेला विठ्ठल प्रसन्न चित्ताने हसत असे. जसजशी तांबडफुटी होत जाई तसतसे देवळातले भजन रंगत जाई, गाणारया टाळकऱ्यांचा आवाज आस्ते कदम टिपेला जाई. त्या आवाजात पाण्याच्या आडावर होणारी नवविवाहित महिलांची कुजुबुज, दूर कुठे तरी मोटेवर दिली जाणारी ललकार, झाडांची सळसळ, गायींचे हंबरणे, नुकत्याच जागे झालेल्या पाखरांचा चिवचिवाट असा सगळा गावगाड्याचा आवाज हलकेच मिसळून जाई.....

घराघरातल्या दारासमोर सडे पडायला सुरु होत. चुलीमध्ये हलका आर पेटवला जायचा, एकीकडे फुकारीतून फुकत फुकतच चुलीवर मातीने सारवलेल्या भांड्यात पाणी चढवले जायचे तर दुसरीकडे बंबात सरपण घालून पेटवले जायचे. शेतशिवारे आणि बैलगोठेही हळुवार जागे होऊ लागलेले. एका अंगावर छत कलायला झालेल्या गोठ्यातील तांबडी करडी गाय वासराला चाटू लागे. तिचं मोठ्याने हंबरून झालं की वासरू तृप्त झाल्याचे सूप वाजे. खुराडयातल्या कोंबड्या पिसं झटकून क्वाक क्वाक करत बाहेर पडत. शेळ्या मेंढरं अंग झटकून तर्राट होऊन सावधान स्थितीत उभ्या राहत. बांधा-बांधावरली झाडे झोपेतून जागी होत. वस्तीवरचे घरधनी आपल्या शेतातल्या बापजादयांच्या   समाधीवर विहिरीतले दोन तांबे थंड पाणी चढवून त्यावर चाफ्याची सोनफुले ठेवत. हात जोडून नतमस्तक होत. शेतशिवारातल्या वस्त्या आळस झटकून जाग्या होत.    लेकुरवाळ्या बायका आपल्या तान्हुल्याना उराशी धरून हळूच छातीला लावत, ती शांत झाली की त्यांना अलगद बाजूला करून पदर खोचून पुढच्या कामाच्या तयारीला लागत......

इकडे मंदिरात बरीच वर्दळ वाढलेली असे. कराकरा आवाज येणारी पायताणे पायरीपासून बऱ्याच अंतरावर ठेवून सगळेजण हळूहळू आतल्या ओसरीवर जाताच भावमग्न होत. बघता बघता काकडा संपून गेलेला असे. सगळेजण  कापूर आरतीची वाट बघू लागत. गुरव यथासांग आरती सुरु करायचा. सगळे जण डोळे मिटून हात जोडून उभे राहत. मनोभावे आरती होई. सर्वांचं पांडूरंगाच्या चरणी डोकं टेकवून होई. चिरमुरे फुटाण्याचा प्रसाद वाटून होई. देवळातून निघताना टाळकरी वीणेवाल्याच्या पाया पडत. दुरून हे सर्व सोपस्कार पाहणारे, कंबरेत वाकलेले रंगूबाप्पा सगळी माणसं बाहेर गेल्यावर मात्र थेट गाभाऱ्यात जाऊन थरथरत्या हाताने विठू रुक्माईशी दबक्या आवाजात काही तरी हितगुज करून बाहेर येत, बाहेर येताना त्यांचे डोळे किंचित पाणवलेले असत. हा परिपाठ गेल्या कित्येक वर्षापासून जसाच्या तसा चालत आलेला होता....

दरम्यान इकडे गावात मात्र सकाळची लगबग उडालेली असे. स्वच्छ गणवेश घालून शाळेकडे निघालेल्या पोरांच्या आवाजाचा गलका अन शिवाराकडे चालेल्या गाडीवानांनी बैलांना मारलेल्या लडिवाळ हाका यांकडे कानाडोळा करत रंगूबाप्पा मंदिराच्या पायरयाशी बसून येणारया जाणारयाचा कानोसा घेत तासंतास तिथेच थांबत. हळूहळू सूर्यनारायण पुढे जाऊ लागे आणि रंगूबाप्पा येणाऱ्या जाणाऱ्याकडे निरखत बघत राहत. तोच त्यांचा विरंगुळा होता.
दुपार येतानाच किंचित आळस घेऊन यायची, गावातल्या पारावर रिकामटेकडी माणसे गप्पा मारत बसलेली असत. रंगूबाप्पा जेवण उरकून मंदिराच्या बाहेरील लिंबाच्या झाडाखाली येऊन थोडेसे मरगळल्यागत बसलेले असत. पाखरांची चिवचिव देखील आता जरा शांत होई. झाडाखाली बसल्या बसल्या त्यांची नजर वरुन गिरक्या खात रमत गमत येणारया पिवळ्या पानांकडे असे. शून्यात गेलेल्या नजरेने ते पानगळीचे झुले बघत राहत..

दबल्या पावलाने हळू हळू सांज दाखल होई. सांज येताना गुरे,पाखरे अन घरधन्याला गावात माघारी घेऊन येत. तांबूसलेल्या सूर्यकिरणावर धुळीचे कण अलगद तरंगत फिरत फिरत खाली येत.
शेतातून येऊन आपल्या घराकडे निघालेल्या गजूआण्णानं लांबून हाळी दिल्याबरोबर रंगूबाप्पा सावध होत, चेहरा किंचित फुलत असे अन ते त्याच्या बैलगाडीत अलगद बसत. लालबुंद तरणाबांड गजू हा बाप्पांचा नातू. देवळात बसलेल्या बाप्पाला घरी नेण्यासाठीच तो तिथं यायचा. अंधारून येऊ लागल्याने त्याना केंव्हा एकदा घरी नेईन असे त्याला वाटे..

घरी आल्याबरोबर आधी हातपाय ओले झाल्यावर घुम्यागत आढयाकडं तोंड करून निवांत बसून राहत. तर कधी मधी तलफ असली की आल्याचा गरम वाफाळता चहा नाहीतर उन्हाचं दिस असलं की थंडगार पन्हं व्हायचं. तोवर बाहेर अंधार वाढत जाई. चुलीवरच्या पातेल्यातले चवदार जेवण ताटात यायचे. मस्त चविष्ट जेवण होई. अंगणातल्या बाजेवर बाप्पा अंग टाकत. बाजेवर पाठ टेकली की काळ्याकुट्ट आकाशातल्या शुभ्र चमकदार लुकलुकत्या चांदण्यांशी मनातल्या मनात बोलू लागत. दिवसभर उदास चेहऱ्याने बसून असलेले रंगूबाप्पा बघता-बघता, चांदण्यांशी बोलता-बोलता हळूच झोपेच्या स्वाधीन होत.

झोपी गेलं की रोजच्या रोज त्यांच्या स्वप्नात गावातलं देऊळ येई, गाभाऱ्यातले विठू रुक्माईही येत, त्या रात्रीही तसेच झाले. पण त्या रात्रीच्या स्वप्नात एक आक्रीत घडलं ! शेवंताही स्वप्नात आली. शेवंता म्हणजे बाप्पाची कारभारीण ! स्वप्नात येऊन तिने त्यांच्याशी गुजगोष्टी केल्या. त्यांचे अन तिचेही मन हलके केले. तिच्या आवाजाच्या भासाने ते टक्क जागे झाले. भल्या पहाटे उठून तडक रानात गेले, विहिरीतल्या गार पाण्यात पोहून थेट देवळात आले. वीणेकरी येण्याआधी विठूपुढे हजर झाले. हे असं पहिल्यांदाच झालं होतं. या दिवसानंतर मात्र त्यांचा चेहरा नेहमीच हसरा राहिला. ते सदैव लोकांच्या सुख दुःखात सामील होऊ लागले. शेवंताने त्यांना असे काय सांगितले होते कोण जाणे, पण त्या दिवसानंतर ते बदलून गेले होते. मलाच नव्हे तर साऱ्या गावाला कोडे असायचे की रंगूबाप्पाच्या आयुष्यात एकाएकी असं काय झालं की त्यांचं दुर्मुखलेलं वागणं बदलून हसमुख होऊन गेलं ? खरं तर याचं उत्तर त्यांना पडलेल्या स्वप्नात होतं...

फार वर्षांपूर्वी बाप्पांची चार पोरे, सूना, मालकीण शेवंताबाई  अन सहा नातवंडे एका लग्नाच्या वऱ्हाडाच्या अपघातात गेली होती, फक्त लहानगा गजू तेंव्हा मावशीकडे असल्याने वाचला होता. हा धक्का त्यांनी मोठ्या कष्टाने अन नेटाने पचवला होता. चिरेबंदी वाड्यात गजूला तळहाताच्या फोडागत त्यांनी वाढवला होता. पण त्या दिवसा नंतर त्यांच्या चेहऱयावर मनमोकळे हसू कधीच दिसले नव्हते. त्यांचे ते जगणे मनापासूनचे नव्हते. त्यात अगतिकता होती, त्यात चैतन्य नव्हते त्यात होता कालानुगतिक जीवनभाव. जगायचे म्हणून ते जगत होते. जर गजू हयात नसता तर कदाचित ते वेडे झाले असते किंवा एखाद्या विहिरीत जीव दिला असता. पण त्या रात्री शेवंताने त्यांच्या स्वप्नात येऊन जणू त्यांच्या आयुष्याला संजीवनी दिली.  
शेवंताने स्वप्नात येऊन जे काही सांगितलं होतं ते रंगूबाप्पांनी बरेच दिवस आपल्या हृदयाच्या कप्प्यात दडवून ठेवलं होतं पण आपल्या शेवटच्या दिवसात मात्र त्यांनी ते सर्वांना सांगून टाकलं. त्यांच्या वागण्यात बदल का झाला याचं उत्तर त्यातून सगळ्यांना मिळालं. त्या रात्रीच्या स्वप्नात शेवंता त्यांना म्हणाली होती की, देवळात उधळल्या जाणारया अबीर बुक्क्याच्या गुलालाच्या प्रत्येक कणात मी आहे. उदबत्तीच्या सुगंधात अन चिरमुरे बत्ताशाच्या गोडीत मी आहे. गोठ्यातल्या करड्या गाईच्या मायेत मी आहे. मी सर्वत्र आहे, माझ्याबरोबर पोरे सुना नातवंडे सुखरूप आहेत. पांडुरंग जोवर थांबवतो तोवर तुम्ही थांबा. जग रहाटीचं बघा. माझा शोध घेऊ नका मी तुमच्या अंतःकरणातच आहे. उदास राहत जाऊ नका. चित्त प्रसन्न ठेवा. माझ्या पाठी देवाने तुम्हाला थांबवलंय त्यात देवाचा काहीतरी विचारपाचार असंल की नाही ? माझी तुमची भेट होणार हायेच की ? पर त्यासाठी जीव बारीक करून का जगतासा ? गजूवर मायेचा हात असाच ठेवा. तब्येतीची काळजी घ्या. जेंव्हा तो सांगावा धाडंल तेंव्हा तुम्हाला यायचंच आहे तेंव्हाही तुम्ही हसतमुखानेच माझ्याकडं आलं पाहिजे !! "....

आपल्या अखेरच्या श्वासात रंगूबाप्पांनी आपल्या पाठीमागं गजूची अन त्याच्या पोराबाळाची काळजी घ्यायचं आर्जव आपल्या लाडक्या नातसूनेकडे केलं होतं. त्या घटनेला आता वर्षामागून वर्षे लोटलीत. रंगूबाप्पांच्या पडक्या वाड्यापुढून जाताना आजदेखील काही क्षण पावलं थबकतात, त्यांची आठवण येते. तेंव्हा मोबाईल, कॉम्प्यूटर, टीव्ही, लाईट, गुळगुळीत रस्ते यातलं काहीच गावात नव्हते पण तेंव्हा सुख शांती समाधान चौफेर नांदत होते. कदाचित तेंव्हाच्या सुखसमाधानाच्या व्याख्या निराळ्या असतील. आताचे माहिती नाही पण तेंव्हाची तृप्तीच निराळी होती...

आजही गावात आल्यावर रंगू बाप्पांच्या आठवणीने आजही मन हळवे होते, अन त्यांच्या आठवणींच्या तरंगात गुंतून नकळत मी पांडुरंगाच्या देवळासमोर केंव्हा येऊन उभा राहतो ते मलाही कळत नाही, त्या सांजवेळा मंतरलेल्या होत्या हेच खरे. तेंव्हाची नाती खरी होती अन नात्यांचे ते सांगावेही सच्चे होते ज्यात जीवनकळा ठासून भरल्या होत्या....   

- समीर गायकवाड.