Sunday, July 5, 2015

'सैरभैर' पाऊस..


खरं तर हा मौसम उन्हाळयाचा. चैत्र लागल्यापासून तर अंगाची लाही लाही होऊ लागलेली. या पुढच्या वैशाखात तर जीवाची काहिली होते. दरवर्षी ऊन वाढतच चाललंय. आपण फक्त इतकंच  म्हणतो यंदा जरा ऊन जास्तच आहे ! तसं तर उन्हाशिवाय पाऊसही पडणार नाही त्यामुळं उन्हाला चुकवून चालणार नाही. मागच्या काही वर्षापासून दर उन्हाळ्यात एखादा का होईना पण तुफान पाऊस पडून जातोय. त्याचं काय गाऱ्हाणं आहे कळायला मार्ग नाही. लोकं म्हणतात अवकाळी पाऊस पडू लागलाय, कुणी म्हणतं यंदा वळीव लवकरच बरसलाय. पण असं काही नसतं, ते त्यांच्या त्यांच्या गतीनं चाललेले असतात आपण त्यांची चाल ओळखण्यात कमी पडतोय कारण आपण आपल्याच नादात जगतो आहोत. ही देखील काल परवाचीच गोष्ट. यंदाचा उन्हाळा चांगलंच अंग धरत होता, रोज उन्हं वाढतच होती पण मागील दोनेक दिवसात थोडा नूर पालटला.

काल दिवस उजाडला तेंव्हा बऱ्यापैकी ऊन होतं पण सूर्य जस जसा माथ्यावर येत गेला तसतसा त्याचा रंग बदलत गेला. दुपार उलटून गेल्यानंतर ढगांची दाटी होऊ लागली, मेघांनी सूर्यकिरणांना जायबंदी केले आणि शिरवळ पडू लागली. ऊन सावलीचा खेळ सुरु झाला. खरेतर आभाळात पावसाचे ढगच नव्हते, पण एखादयाला बडवून काढायसाठी वांड पोरांनी शिट्टया मारून सगळी टवाळ पोरांची टोळी गोळा करावी तसे एकामागून एक कुठूनतरी ढग गोळा होत गेले अन हेहे म्हणता आभाळ काळंभोर झालं अन त्याने असं रान बडवायला सुरुवात केली की कुणाच्या बापाला वर तोंड करून बघायची टाप नव्हती. अर्ध्या रात्रभर वेड लागल्यागत पाऊस पडतच होता. वेदनेने व्याकुळ झालेला एखादा वृद्ध संतापाच्या अग्नीत भडकून उठावा तसा हा पाऊस बरसला होता.  आठवणींचा वन्ही पेटल्यामुळे रातोरात गावाकडे आलेल्या माहेरवाशिनीने घराच्या बंद दारावर धडका देत उभं ऱ्हावं तसा पाऊस मधूनच मोठाल्या सरींच्या धडका देत होता. त्याच्या जोडीला बेभान वारा फणा काढलेल्या नागासारखा ताल धरून होता. वेड्यावाकड्या धारात बरसणारा हा पाऊस म्हणजे जणू कासरा सोडून सुसाट धावत सुटलेलं वासरुच  होतं ! रपरप आवाज करत धोधो पडलेला पाऊस मातीवर डोकं बडवून घेत होता. कचाकच वीजा लखलखत होत्या, कानठळया बसतील असा आवाज करत मधूनच मातीत लोळण घेत होत्या. देवाघरचं जातं एकमेकावर रगडावं तसे ढग एकमेकाच्या छाताडावर रगडून आवाज काढत होते. खूप दिवसांच्या प्रतिक्षेनंतर आता चांगला भीजपाऊस पडेल अन पाण्याची ददात मिटेल या गुताडयात सगळ्यांची डोकी अडकली होती पण झालं भलतंच ! या पावसाचं मन मोकळं व्हायला चांगले तीन चार तास  लागले. मध्यानराती नंतर एकदाचा पाऊस थांबला अन आकाश देखील मोकळं झालं, वर्गातल्या मास्तरांसमोर पोरांनी हाताची घडी घालून चिडीचूप बसावं तसा वारा देखील शांत झाला. असं वाटत होतं की पाऊस फक्त मातीसाठीच भेटायला आला होतामातीच्या कणाकणात अन झाडाच्या पानापानात आपलं गाऱ्हाणं ओलेत्या डोळ्याने सांगून पाऊस निमूटपणे निघून गेला. मातीशी पावसानं नेमकं काय हितगुज केलं असावं, त्याचे मनसुबे काय असावेत याचे अंदाज घेत श्रीपती नुस्ताच लोळत पडला होता. कारण इतक्या रात्री तो गावाकडे जाऊच शकत नव्हता....

रात्री बराच वेळ त्याला झोप आली नाही. रात्रीच्या पावसाचे रंग कळायला सकाळ व्हावी लागली. पुर्वेला सूर्यनारायणाने आभाळ लाल रंगात रंगवलं अन आपल्या आगमनाची ग्वाही दिली. सवयीने दिवस उजाडायच्या आतच श्रीपती घराबाहेर पडला. अंगणातल्या गुलमोहोरावरचं बुलबुल पक्षाचं घरटं खाली पडलं होतं. खिडकीच्या कोनाड्यात असलेलं कबुतराचं घरटंही कोसळलं होतं. एक छोटंसं अंडं फुटलेल्या बलकासह केविलवाणं होऊन फरशीवर पडून होतं. त्याच्या घरट्याच्या सर्व काड्या विस्कटल्या होत्या. पुढच्या दारावर असलेले घरटं मात्र शाबूत होतं पण तिथली कबूतराची मादी मात्र ओलीचिंब झाली तरी तेथेच बसून होती. घरासमोरील रिकाम्या प्लॉटमध्ये असणारया चिलारीच्या झुडूपाआडच्या गवतातून येणाऱ्या कण्हण्या कुथण्याच्या आवाजाने मात्र श्रीपतीचे मन हेलावले. कुत्रीची ढीगभर पिलं जी काही दिवसांपुर्वीच जन्मली होती ती ओलीचिंब होऊन अक्षरशः एकमेकाच्या अंगात घुसून आईच्या दुधाची स्वप्ने पाहत गाढ झोपली होती. रात्री पावसाच्या घोंघावणारया आवाजात पिल्लांचा आवाज येणं शक्यच नव्हतं तरीदेखील श्रीपतीला अपराधी वाटलं. एरव्ही पिल्लांजवळ बसून असणाऱ्या  लाली कुत्रीचा थांगपत्ता नव्हता. तिथून पुढे वळणावरच्या पळसापर्यंतच श्रीपती चालत गेला. गावाकडं फोन करून पावसानं ताटात काय वाढून ठेवलंय हे विचारण्याची त्याची हिंमत काही केल्या झाली नाही. तिथूनच माघारी फिरून आता ताबडतोब गावाकडे निघावं असा विचार करून तो मागे फिरला.

पोटाच्या खळगीसाठी श्रीपतने नुसत्या शेतीने कुटुंबाचे पोट भरत येत नाही हे लक्षात आल्यावर नोकरीच्या निमित्ताने शहरात घरोबा केलेला. त्याचं मन मात्र सदा न कदा गावाकडं असं. आताही पावसाच्या माऱ्याने गावाकडच्या आठवणीने तो कासावीस होऊन गेला होता. लगोलग गाडी घेऊन तो तडक गावाकडे निघाला. चरवीतल्या ताकात रवी घुसळावी तसे एकाच वेळी त्याच्या डोक्यात अनेक विचार घोळले जात होते. हमरस्त्याच्या वाटेने जिथंपर्यंत नजर जाईल तिथवर पावसाने सगळं बुकलून काढलेलं साफ दिसत होतं, रस्त्याच्या कडेला असणाऱ्या चारीत ओढयासारखं पाणी गोळा झालं होतं. बघावं तिकडं पाणी अन चिखल झाला होता. डांबरी सडक मात्र चकाचक धुवून निघाली होती. येणाऱ्या जाणाऱ्या वाहनांच्या टायरचे चिखलाचे ठसे अधून मधून नजरं पडत होते. बघता बघता गाव आलं देखील. विचारांचं गाठोडं घेऊनच अर्ध्या तासात तो गावात पोहोचला.  गावाच्या शिवेजवळ असणारया मारुतीच्या देवळाजवळच गाडी लावली. देवळातला नेहमीचा परिचयाचा उदबत्तीचा वास काही आला नाही. तेथूनच पायी चालत निघाला कारण सर्वत्र घोटाभर चिखलाची पाणतळी झाली होती. गावात आत शिरताच पाराजवळ काही म्हातारी माणसं उतरत्या चेहऱ्यानं उभी दिसली. चावडीपाशीही काही माणसं उभी होती. आतून रडण्याचा आवाज येत होता, बहुतेक करून कुणाचं तरी घर पडलं असावं अन त्याच्या घरातलं सामान सुमान चावडीत आणलेलं होते. ते दृश्य बघून त्याला कसे तरीच वाटलं अन आपल्या चिरेबंदी वाड्यात जाण्याचे टाळून मागच्या चोरवेशीने तो शेताकडे रवाना झालो.

नागमोडी वळण पूर्ण करून बाहेर पडताच ओढ्यातल्या पाण्याचा आवाज आला आणि धस्स झालं. म्हणजे तिकडं जो पाऊस तास दीड तास पडला तो इथे जास्त वेळ पडला. थोडे पुढे गेल्यानंतर पीरसाहेबांचा दर्गा आला. तिथे देखील बरीच माणसं उभी दिसली, आर्त रडण्याचा आवाज आला. आत जाण्याची त्याची हिम्मत झाली नाही. तसेच चालत राहिला. वाटेनं समोरून येणारया गावकऱ्यानं सांगितलं की रहमतचचा रात्रीच गेले. काळजाचा आणखी एक ठोका चुकला. या माणसाच्या घरात श्रीपती खेळला होता, त्यांच्या अंगणात वाढला होता. त्याच्या हाताचे दोन घास खाल्ले होते. गावात दोन पाच घरे मुस्लिमांची असली तरी दर्गा बराच मोठा होता अन दरसाली उरुसाला अख्खा गाव तेथे गोळा होत असे अन शिवाय अशा दुर्घटनेत कबरीवर फुले लोटायला गावतली सर्व माणसं जमा होत. आधी शेताकडे जाऊन माघारी फिरताना दर्ग्यापाशी येऊन थांबावं असा विचार करून तो लोकांच्या नजरेस नजर न देता भामटयासारखा पुढे निघून गेला...

त्याची पावलं जड झाली होती तरीही तसाच झपाझपा ढांगा टाकत पुढे चालत राहिला. माती चिखलओली होऊन पायाशी रडत होती, पावलाभोवती रुंजी घालत होती. वाटंनं डाळींबाच्या बागा माना तुकवून कशाबशा उभ्या होत्या. त्यांच्या बुंध्याशी लाल बुंद मोत्यांचा जणू सडाच पडला होता. जुंधळयाची ताटं विस्कटलेल्या पाचोळ्यागत पडून होती. हंगाम संपून शिल्लक राहिलेली द्राक्षं तर फार नाजूक, जणू पहिल्यांदाच शाळेत चाललेल्या कोवळ्या, गोड, गोजिऱ्या पोरांचा घोळकाच ! द्राक्षांचे मणीसुद्धा अश्रूमग्न होऊन मातीवर लोळत पडले होते. घराबाहेर काढलेल्या हिरमुसल्या पोरीगत काही द्राक्षवेली लोखंडी सांगाड्यासहीत उपसून निघून लोंबत होत्या. छोट्या रोपट्यांनी तर मातीतच आपल्या माना खुपसल्या होत्या. उताराच्या माळांवर गुढगाभर पाणी साचले होते तर दूर दूर पर्यंत पाखरांचा आवाज येत नव्हता. गुरांचे ओरडणेदेखील कानावर येत नव्हते. त्यामुळे आणखी बेचैन होऊन तो पुढे जाऊ लागला.

पुढच्या वळणावर विजनातले छोटेखानी नागोबाचं मंदिर होतं तिथल्या आतला गाभारयाचा ओशट वास नाकातून रांगत रांगत थेट मेंदूपर्यंत पोहोचला. छोटेखानी गाभारयात नागदेवतेची जीर्ण शिळा आणि शिवलिंग होतं. त्यावर पावसानं झिरप लागलेल्या थेंबांचा अभिषेक चालू होता. त्याचे हात कधी जोडले गेले त्यालाच कळाले नाही. तेथे थोडा वेळ बसण्याचा नेहमीचा शिरस्ता मोडून तो पुढे  निघाला, आता शेतशिवाराची ओढ लागली होती. मन भरून आलं होतं. पावलं अधिकच जड होत चालली होती.

एव्हाना वळण संपून सरळधोपट रस्ता लागला. वातावरण अजुनही कुंद होतं. पावसानं सारं काही ओरबाडून नेलं होतं. सुर्यनारायण शिरवळीचा खेळ खेळत ढगाआडून चिडवत होता. गार वारा अंगाला झोंबत होता. मार्चमध्ये हे सर्व अनुभवास येतेय यावर त्याचा विश्वास बसत नव्हता. अखेर एकदाचं  रान त्याच्या नजरंच्या टप्प्यात आलं. शिस्तीत रचून ठेवलेली कडब्याची उंच पिवळसर ओलीचिंब गंज दिसली अन नकळत त्याच्या डोळ्याच्या पापण्या ओल्या झाल्या. झपाझपा ढांगा टाकत तो शेतात आला. पडवीतल्या आजी आजोबांच्या समाधीसमोर कधी अन कसा येऊन उभा राहिला हे त्याला देखील कळाले नाही. त्यांच्या समाधीला सवयीने प्रदक्षिणा घातली. समाधीशेजारी असणारा जुनाट सोनचाफा पानगळ होऊनही अंगावर फुलं घेऊन उभा होता. पण फुलं मात्र रडवेली झाली होती. तेथून जवळच असणारया गोठ्याकडे पाय आपोआप वळलं.

श्रीपतीला पाहताच चंद्रा गायीजवळ उभ्या असलेल्या पोरसवदा हरीने जोरात टाहो फोडला. गायीला बिलगून हरी हमसून हमसून मोठ्याने रडू लागला. आता श्रीपतीच्या पायातली ताकद संपली होती, तो थिजल्यागत तेथेच खिळून उभा राहिला. चंद्रा गायीच्या पुढ्यात असलेला चारा अन अमुण्याची पाटी तशीच होती. गायीनं चारयाला तोंडदेखील लावलं नव्हतं. बिथरलेली, बावरलेली सगळी गुरं टकाटक उभी होती. त्यांच्या तोंडातून फेस येत होता. श्रीपतीला पाहून लहानगी मथुरा धावतच त्याला बिलगली. ती कळवळून सांगू लागली, "अण्णा, रात्री विजा लई चमकत होत्या. मोठ्ठाले आवाज येत होते आमी सगळे जण रातसारी गोठ्यपाशीच होतो. गुरं पार घाबरली होती पर कोणालाबी काय झालं नाही. रामपारी रानातला इस्कोट बघून बा अन आज्जा लई रडले वो अण्णा".

श्रीपती, हरी आणि मथुरेचा आवाज ऐकून गोपाळनाना तरातरा खोपटाच्याबाहेर आले. सत्तरीतले गोपाळनाना म्हणजे हरीचे आजोबा. 'गप हो पोरा असं रडू नये. धीर राहू दे बाबा.' असे म्हणत म्हणत ते हरीकडं पाहत स्वतःच्या पाणावलेल्या डोळ्याना सावरू लागले तसा श्रीपतीचा संयम सुटला अन मोठ्याने हंबरडा फोडून चंद्रा गायीच्या वशिंडाला धरून तो मोठ्याने रडू लागला. त्याचं रडणं बघून आभाळाकडं तोंड करत गोपाळनाना पुटपुटू लागले "त्यो तरी काय करणार ? एक तर दुष्काळ पडंल न्हाई तर ह्यो असा ऊरफाटा पाऊस पडंल .. त्यो कुणाची दया माया करणार न्हाई, समद्यास्नि झोडपून काढील ..माणसं ईतभर जमिनीपायी एकमेकाचा जीव घेऊ लागलेत. बापड्याना आय भण समजना झालीय. पोरं मायबापावर शिरजोर व्हायाला लागलीत. न माती कळना ना माय कळना. नुस्ता पैका गिणायलेत.... म्हणून तर इठूबा देखील गुमान बसलाय. पोरानू असं होतच राहणार.आपण वकुबात राहाया पायजेआपण चुकलो तर आपल्या चुकांचा हिशोब त्यो व्याजासगट करणारच.. आभाळाचा हिशोब असा साधा सोपा आहे .."

काल रात्री मातीच्या कणाकणात अन झाडाच्या पानापानात पावसाने काय सांगितले होते याचा आता श्रीपतीला उलगडा झाला. गायीच्या डोळ्याला लागलेल्या अश्रूंच्या धारेनं मातीत आपलं मुकं दुःख मिसळायला सुरुवात केली तसा तो आणखी मोठ्याने रडत गायीला बिलगून राहिला.……

- समीर गायकवाड.