Saturday, March 25, 2017

वीज....


अन्याबाचं शेत शिवार लई तालेवार नव्हतं. दहा एकराचं रान असंल. पण अन्याबाचा सगळा जीव तिथंच गुंतलेला असायचा. गावातनं वेशीबाहेर येऊन वरल्या अंगाने गावदेवाच्या भोवताली वळसा घालून गेलं की अन्याबाच्या शेताकडं नेणारी गाडीवाट लागायची. वाटंनं कुणा कुणाची शेतं लागायची. पवाराचं रान लांबलचक होतं. सगळी जमीन मशागत करून एक नंबरमध्ये आणलेली आणि पिकांनी नुसती टरारून गेलेली असायची. तिथून पुढं भोसल्यांची बरडपट्टी लागायची अन त्याच्याही पुढं गणू पाटलाचं ओसाड पडलेलं शेत लागायचं. त्यांचा खंडकरी देखील शेत सोडून गेलेला. असंच मजल दरमजल करत पांढरा फुफुटा तुडवत पुढं गेलं की बेड्ग्याचा निर्मनुष्य माळ लागायचा. सगळीकडे खुरटी झुडपं, अधून मधून वाढलेल्या वेड्या बाभळी अन पिवळं पडलेलं गवत. मध्येच लागणारे दगडधोंड्यांचे बेचके, पायी चालत जाणाऱ्या लोकांनी बनवलेल्या दोन तीन जुनाट पाऊलवाटा एकमेकींना छेद देत माळाच्या चारी अंगाला जाऊन भिडायच्या. या रानात बेडगं चालवलं तरी त्याचे बैल मरतात अशी वदंता असल्याने रान तसंच पडीक पडलेलं आणि त्याचं रुपांतर पडीक माळात झालेलं. अन नाव देखील बेड्ग्याचा माळ पडलेलं. अन्याबाच्या शेतात जाण्यासाठी हा मधला मार्ग होता पण इथं गाडीवाट नव्हती, शिवाय गाडी आत घातली तर बैलाच्या जीवाचं काही बरं वाईट झालं तर काय घ्या !
या धास्तीपोटी किती तरी वर्षे तो माळ तसाच केवळ पायी वहीवाटीत आलेला. अन्याबाला बैलगाडी आणायची न्यायची असली की सगळ्या इलाख्याला गोल वेढा घालून जावं लागे, मात्र बैलगाडीनं गावात यावं लागेल असे प्रसंग क्वचित घडत असल्याने पाऊलवाटेने सगळी तंगडतोड चालायची. या बेड्ग्याच्या माळापासून दोनेक फर्लांग चालत गेलं की केसकरांची वस्ती लागायची. तिथं लख्ख पितळी तांब्यातलं थंडगार पाणी पिऊन चिंचेच्या झाडाखाली बाजलं टाकून बसलेल्या दत्तू केसकरासंग दोन कानगोष्टी करून अन्याबा  त्याच्या शेतालगत असलेल्या ओढ्याला ओलांडून जायचा. ह्या ओढ्यापायीच त्याला गाडीवाट करायला मोठा पल्ला गाठावा लागे. पावसाळा असला की कंबरेइतक्या पाण्यातनं ओढा ओलांडावा लागे. पण अन्याबाला त्याची सवय होती. अन्याबा शेताकडे निघाला की गाव त्याचं अप्रूप वाटून घेई, कारण थकलेला वृद्ध माणूस आता इतकं लांबचं अंतर चालून जाणार म्हणजे थोडी नवलाची अन थोडी चिंतेची बाब होती. पण एकांड्या शिलेदारासारखं त्याचं असं ताड ताड चालत जाणं कधी कुणाला खटकलं नव्हतं. तो असा ऊन, वारा, पाऊस कशाचीही तमा न बाळगता शेताकडे निघाला की सगळ्यांच्या मनात त्याच्याबद्दल कणव दाटून येई. याला कारण देखील तसंच होतं.

बांधाला लागून असलेल्या काळ्या ढेकळातून रान तुडवून थोडं पुढं गेलं की ढासळत आलेल्या बांधाच्या कडंला रुख्माईची समाधी होती. म्हातारा अन्याबा तिथं दिसभर बसून ऱ्हायचा. रापलेला तांबूस चेहरा, अनेक दिवसापासून डोईला तेल ठाऊक नसलेले विस्कटलेले केस, डोळ्याच्या गारगोटया झालेल्या, कोरडे ठाक पडलेले करडे काळपट ओठ, पसरट नाकाच्या टोकावर पडलेले लाल तांबडे ठिपके, कपाळावर समांतर रेषेतल्या सात आठ आठ्या, खाली झुकलेल्या दाट पांढऱ्या मिशा, दाढीचं वाढलेलं पांढरं पिवळं खुंट, कानाच्या पाळ्या लोंबू लागलेल्या अशा तोंडवळयाच्या अन्याबाच्या अंगावर उसवलेल्या नशीबासारखं फाटलेलं धोतर अन भोकं पडलेली बंडी असायची. पायातल्या वाहाणेस रबरी टायरचे सोल खिळे ठोकून बसवलेलं. त्याच्या हातापायाची बोटे लांबसडक होती. राठ कडक पिंडऱ्याची उंडीव लाकडं झालेली, दांडगं दुंडगं मनगट पिचून गेलेलं. त्याच्या हाताचा पंजा ताटलीएव्हढा. पण सगळा चिरा पडून गेलेला, झिजलेला. जागोजागी घट्टे पडलेले. नखं वेडी वाकडी झालेली. हातातलं तांब्याचं कडं काळं पडत आलेलं. गळ्यातला लालकाळा दोरा तुटून गेलेला तरी पण तसाच एकात एक गुतवलेला, कंबरेचा करदोडा पार झिजलेला कधी तुटेल याचा नेम नाही या अवस्थेत आलेला. त्याची बायको रुख्माई देवाघरी गेली त्याला धा वर्स झालेली. तवापासून अन्याबा एकदम सैरभैर झालेला. गाव म्हणायचं म्हातारपणी अन्याबाला चकवा लागला. कुणी म्हणायचं त्याला रूखमाईनं झपाटलंय तर कुणी म्हणायचं अन्याबाच्या काळजात आर पडलीय ती थंड व्हायला पाहिजे. शहाणे सुरते लोक देखील  म्हणायचे की अन्याबा भ्रमिष्ट झालाय. बायको गेली आणि अन्याबा माणसातनं उठला. 

तो गावात असला की कुणाशी फारसं बोलत नसायचा कुणाशी मिसळत नसायचा. थोडासा आग्रह करून कुणी थांबवलंच तर घटकाभर पारावर बसायचा. समाधी लावल्यागत बसून ऱ्हायचा. कुणाशी न बोलता नुसता पुतळ्यागत ऐकत बसायचा. इतरांच्या बोलण्यावर व्यक्तही व्हायचा नाही. साधी मान देखील तो डोलवत नव्हता. सगळ्यांचा गप्पांचा फड रंगला की कुणाला कळणार नाही अशा बेताने तो हळूच उठून यायचा. त्यांच्यात असूनही नसल्यासारखा असलेला अन्याबा उठून गेल्यानंतर बऱ्याच वेळानं बाकीच्यांच्या ध्यानात यायचं की अन्याबा उठून गेलाय. मग त्याचा विषय निघे. सगळेजण त्याच्याबद्दल हळहळ व्यक्त करत.

पारावरनं निघालेला अन्याबा घराकडं जाताना आपल्याच धुंदीत असायचा. चालताना देखील त्याचं ध्यान आजूबाजूला नसायचा. कधी कुणाला धडकंल नेम नसायचा. त्यामुळं अन्याबा रस्त्यात दिसला की समोरचाच नीट मापात चालायचा. त्यातूनही अन्याबाला चुकून कुणी धडकलं तर अन्याबा सानथोर न बघता लगेच पाय धरायचा आणि समोरच्याला बोलण्याची संधीही न देता तो पुढं निघून गेलेला असायचा. मग लोकांच्या जीवाला रुखरुख लागायची. देवासारखा म्हातारा आपल्या पायी पडून गेला या विचारानं तो माणूस कासावीस व्हायचा. अन्याबा मात्र तराट घराकडं सुटलेला असायचा. धुळीनं माखलेलं पाय घेऊन घरात यायचा. मोरीत चार तांबे पायावर ओतायचा, हात तोंड धुवून पटकूराने पुसून झालं की ओसरीआडच्या खोलीत येऊन बसायचा. खोलीत येताना डाव्या बाजूला असलेल्या देवघराकडं एक कटाक्ष टाकायचा. इच्छा असूनही हात जोडत नसायचा, नुसती मान तुकवून पुढं यायचा. धागे निघालेल्या लाल पिवळ्या पट्टेरी सतरंजीवर बसल्या बसल्या तोंडात काहीतरी अस्पष्ट पुटपुटायचा. थोडा वेळ निरव शांततेत गेला की आढ्याकडं नजर रोखून बसायचा. त्याला तिथं काय दिसायचं हे कधी कुणाला कळलंच नाही, एकदा दोनदा तो काय पुटपुटतो याचा कानोसा घेऊन पाहिलं होतं पण रूखमाईचं नाव वगळता काहीच अर्थबोध झाला नव्हता.

घरात ,मन लागत नसलं की कुणालाच काही न सांगता पायात वाहणा सरकवत तो देवळात जायचा. तिथं गेला की त्याचे डोळे ओले व्हायचे. विरायच्या बेतात आलेल्या पिवळट धोतराच्या सोग्यानं डोळं पुसत बसायचा. सांज झाली की त्याला वेड लागल्यागत करायचा. रात्र झाल्यावर बाजंवर पडून चान्न्या मोजत पडायचा. दुसरा दिस उगवला की चांगलं उजेडलं की पुन्हा शेत गाठायचा. भर उन्हाळ्यात दिकून बांधावर बसून ऱ्हायचा. कधी काळी बांधावरून त्याची म्हतारी कारभारीण डोईवर उतळी घेऊन यायची, ती याद त्याच्या काळजात सुरा खुपसून बसावी तशी होती. पोरासोरांनी, नातवांनी मागं मागं येऊन त्याच्यासाठी भाकर आणावी मग त्याने ती बळेच खावी. खाता खाता कधी कधी तो हातानेच भाकरी बांधून आणलेलं फडकं हुंगत बसायचा. मधूनच हसायचा, डोळं विस्फारून बघायचा. हिवाळा असला की वडपिंपळाच्या बुंध्यापाशी जायचा. माती सावडावी तसा पालापाचोळा उचकत बसायचा. कधी कधी गावाबाहेरच्या ओढ्याच्या काठावर गुडघ्यात मान खुपसून बसायचा.

एके काळी हाच अन्याबा एकदम टेचात पक्वाज वाजवायचा. चढ्या आवाजात भजन म्हणायचा. गोऱ्यापान तांबूस नीटनेटक्या चेहऱ्यावर गोपीचंद, अष्टगंध लावून फिरायचा. पांढरा शुभ्र फेटा स्वच्छ कपडे घालून काकड आरतीला सज्ज असायचा. अन्याबाला लिहिता वाचता यायचं. छान छान कवनं म्हणून दाखवायचा. गावातल्या कोणत्याही घरी कधी सुखदुःखाची घटना घडलीय आणि तिथे अन्याबा गेला नाही असं होत नसायचं. त्या घरातलं नात्याचं रक्ताचं एखाद दुसरं माणूस हटकून गैरहजर असायचं, पण आपल्या बा ची जहागिरी असल्यागत अन्याबा तिथं आधी गेलेला असायचा. 
   
आता मात्र त्याच अन्याबासाठी सगळं गाव हळहळत होतं. त्याचा दवाखाना करून झाला होता पण काही फरक पडला नव्हता. त्याच्या मुलांना गावातली जाणती माणसं म्हणायची, 'पोराहो, राहू द्यारे त्याला असाच. त्याच्या जीवाचं हाल करू नगासा. त्याचा जीव घुटमळलाय रुख्मावैनीच्या जीवात. त्याचं दिस ऱ्हायलेत तरी किती ? आधीच त्यो वंगाळ झालाय. तवा त्येचं अजून हाल करू नगासा.." त्याची पोरं, नातवंडं, पोरीबाळी, सुना सगळ्यांचं त्याच्यावर बारीक लक्ष असायचं. त्याच्या खाण्यापिण्याची आबाळ होऊ नये म्हणून ते मांड्याचा कोंडा करत पण त्याला जपत. उन्हाळा, हिवाळा असताना अन्याबाचा फारसा त्रास नसे. मात्र आषाढाची चाहूल जरी लागली तरी त्याची चलबिचल सुरु व्हायची. आधी मधी एखादं अवकाळी जरी पडून गेलं तरी त्याला उचंबळून यायचं. बिनमोसमाच्या पावसात त्याच्या डोळ्यालाही धारा लागलेल्या असायच्या.

त्यामुळं पावसाळा सुरु झाला की सगळ्यांच्या जीवाचं पाणीपाणी व्हायचं. एरव्ही सगळ्यांचं ऐकणारा, कुणाला न दुखावणारा, आपल्याच नादात दंग असलेला अन्याबा कुणाचंही ऐकत नसायचा. धुंवादार पावसात रानात जायचा आणि "मला रानात भिजत हुभं ऱ्हाऊ द्या !" म्हणून अडून बसायचा. कसलाही पाऊस लागला की झाडाझुडपांखाली किंवा वस्तीतल्या खोलीत तो थांबत नसे. त्याला अडवणं कठीण व्हायचं. गावातल्या घरी असताना रातीला पाऊस सुरु झाला की लगोलग त्याचा दोसरा सुरु व्हायचा. पावसात अर्ध्या रात्री शेताकडं जाऊं दया म्हणून तान्ह्या पोरागत हट्ट करायचा. लई कालवा केल्यावर पोरं एखाद्या टायमाला कुणाची तरी मोटरसायकल आणून त्यावरून नेत देखील. मग मन तृप्त होईपर्यंत तो पावसात भिजायचा. मात्र पार ओलाचिंब होऊनही पावसात भिजल्याने तो आजारी पडलाय असं कधी झालं नव्हतं. असं तब्बल दहा एक वर्ष चाललं. परवाच्या पावसात अन्याबा अखेर शेतातनंच देवाघरी  गेला. रुख्माईचं समाधीजवळच त्याच्या अंगावर वीज पडली.

अन्याबा गेल्यानंतर त्याच्या तेराव्याला त्याच्या पोरांनी गाव गोळा केलं होतं. जेवणावळी झाल्यावर त्यांनी अन्याबाने लिहिलेला एक कागद जीर्ण फाटक्या अवस्थेतील बंद लिफाफ्यातून बाहेर काढला. जमलेल्या लोकांना उद्देशून थोरला म्हणाला, "आबानं सांगितलं होतं की त्याच्या तेराव्याला हा कागद वाचून दाखवायचा." ही काय भानगड झाली यां अर्थाने सगळे सावध झाले. अन्याबाने असं काय लिहून ठेवलं असेल याचा जो तो आपल्या परीने अंदाज लावू लागला. सगळ्यांची कुजबुज सुरु झाली, बायकापोरींनी तर जागीच चुळबुळ सुरु केली. सगळ्यांची अस्वस्थता वाढत गेली. सगळे जण कान टवकारून होते. बंद पाकीटातला कागद उघडला तर त्यात इन मीन चारच ओळी लिहिलेल्या -
"मी अन्याबा गायकवाड. माझी अर्धांगिनी असलेल्या रुख्माईवर जर माजा खरोखर मनापासून जीव असंल तर माझा बी जीव शेतात ईज पडूनच जाईल. मी गेल्यावर कुणी लई रडारड कराची नाय. मी रुख्माईपशीच असणार हाय. माझ्या पोराबाळांचाबी माज्यावर खरा जीव असंल तर भांडणतंटा न करता ते गुण्यागोविंदानं एकत्र राहतील. तरच आम्हा दोघांच्या जीवाला शांती मिळंल." वाचून होताच बायांनी हंबरडे फोडले. सगळी पुरुष मंडळी अवाक झाली. जो तो आश्चर्य करू लागला. अनेकांनी आभाळाकडं बघत हात जोडले. पिकल्या पानांच्या डोळ्यांच्या कडा ओल्या झाल्या. जुनेर इरकली पदर सुरकुतलेल्या गालावरून डोळ्यापाशी फिरले. सगळा माहौल अचंबितही झाला, शोकातही बुडाला तरीही त्याला एक आत्मतृप्तीची किनार लाभली होती, जी सर्वांच्या चेहऱ्यावर ओसंडून वाहत होती....

अन्याबाच्या अंगावर जिथं वीज पडली होती तिथंच वाकडा तिकडा झालेला अर्धवट जळालेल्या अवस्थेतला विळा सापडला होता. अन्याबाने रुख्माईच्या समाधीपासून काही अंतरावर एका खड्ड्यात खुरपं, कुदळ आणि फावडं लपवून ठेवलं होतं. तो एकटाच रानात असताना जर का पाऊस आला की तो यातलं काही तरी हातात घेऊन उभा ऱ्हायचा. परवाच्या अवकाळी पावसानं त्याचं गाऱ्हाणं ऐकलं. त्याचा कोळसा झाला आणि त्याच्या हातात असलेला विळा वीजेच्या आघाताने वेडा वाकडा होऊन गेला. अन्याबाची चिठ्ठी वाचल्यावर त्या सगळ्या गोष्टींचा उलगडा झाला. अन्याबाने आठ नऊ वर्षापूर्वी कागद लिहून ठेवला होता आणि त्यात लिहिल्याप्रमाणेच त्यानं अखेरच्या प्रवासाला कूच केलं होतं. यावर गावाने नवल केलं. अस्मानातून कोसळणाऱ्या वीजेवर आणि रुखमाईवरच्या प्रेमावर अन्याबाचा जीवापाड विश्वास होता...

- समीर गायकवाड.

No comments:

Post a Comment